Sau những giờ làm việc căng thẳng hay trước các kỳ thi áp lực, nhiều người thường tìm đến một lon nước tăng lực để xua tan cơn buồn ngủ và lấy lại sự tỉnh táo tức thì. Tuy nhiên, đằng sau cảm giác sảng khoái nhanh chóng đó là những nỗi lo ngại về sức khỏe, đặc biệt là câu hỏi liệu người có bệnh tim mạch có cần phải kiêng tuyệt đối loại đồ uống này hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa hiện có là những nhóm đối tượng nhạy cảm, đặc biệt là người có vấn đề về tim mạch, cần hết sức thận trọng và hạn chế tiêu thụ nước tăng lực [1]. Ngay cả ở những người trẻ tuổi hoàn toàn khỏe mạnh, việc uống nước tăng lực đã được ghi nhận có liên quan đến nhiều biến cố tim mạch nghiêm trọng như rối loạn nhịp tim, thiếu máu cơ tim cục bộ, nhồi máu cơ tim và thậm chí là đột tử do tim [2], [3], [1]. Đối với một trái tim vốn đã có bệnh lý nền, sự cộng hưởng của các chất kích thích liều cao và đường trong nước tăng lực có thể trở thành giọt nước tràn ly gây nguy hiểm.
Đường và chất kích thích tác động lên tim và mạch máu thế nào?
Nước tăng lực được quảng cáo là sản phẩm giúp gia tăng năng lượng, sự tỉnh táo và hiệu suất thể chất [3]. Để tạo ra hiệu ứng này, các nhà sản xuất đã đưa vào nước tăng lực hàm lượng cao caffeine cùng các hoạt chất khác như taurine, theophylline và đường [4], [3]. Việc tiêu thụ các chất kích thích như caffeine làm tăng nhịp tim, từ đó trở thành yếu tố có thể khởi phát chứng rung nhĩ (một dạng rối loạn nhịp tim phổ biến) [4].
Không chỉ dừng lại ở nhịp tim, nước tăng lực còn tác động trực tiếp đến hệ thống điện học của trái tim và quá trình đông máu trong lòng mạch [2], [1]. Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy việc uống nước tăng lực gây ra những thay đổi đáng kể trên điện tâm đồ, bao gồm rút ngắn hoặc kéo dài khoảng PR/PQ, rút ngắn hoặc kéo dài khoảng QT/QTc, và thay đổi đoạn ST-T [1]. Trong đó, hiện tượng kéo dài khoảng QT/QTc là phát hiện đáng chú ý nhất và có mối quan hệ phụ thuộc vào liều lượng: uống càng nhiều nước tăng lực, nguy cơ kéo dài khoảng QTc càng lớn, làm tăng rủi ro loạn nhịp tim [1].
Bên cạnh rối loạn điện sinh lý tim, nguy cơ hình thành cục máu đông gây tắc nghẽn mạch máu cũng là một cơ chế đáng báo động [2]. Nước tăng lực có liên quan đến việc làm tăng hoạt tính của tiểu cầu (các tế bào tham gia vào quá trình đông máu) thông qua quá trình kích hoạt bằng axit arachidonic chỉ trong vòng 1 giờ sau khi uống [2]. Sự gia tăng kết tập tiểu cầu này có thể tạo ra trạng thái tăng đông máu tương đối, làm tăng nguy cơ huyết khối và dẫn đến các biến cố tim mạch bất lợi như nhồi máu cơ tim [2].
Loạt ca cấp cứu ở người trẻ khỏe mạnh vì loạn nhịp tim
Y văn thế giới đã ghi nhận nhiều trường hợp cấp cứu tim mạch ở những người trẻ tuổi không hề có tiền sử bệnh tim sau khi dùng nước tăng lực [4], [3], [5]. Một báo cáo công bố năm 2020 đã mô tả trường hợp một nam sinh viên 22 tuổi không có tiền sử bệnh lý bản thân hay gia đình, phải nhập khoa cấp cứu vào sáng sớm vì khó thở, bồn chồn và nôn mửa [4]. Trước kỳ thi học kỳ ngày hôm đó, anh đã uống 2 lon nước tăng lực với hàm lượng caffeine và taurine là 111 mg [4]. Ban đầu anh cảm thấy tỉnh táo, nhưng chỉ sau 1 giờ, các triệu chứng bất thường xuất hiện; khi khám, nhịp tim của bệnh nhân lên tới hơn 150 nhịp/phút, đập không đều và được chẩn đoán mắc chứng rung nhĩ [4]. Tại Mỹ, có khoảng 2,3 triệu người mắc rung nhĩ, nhưng tỷ lệ ở người trẻ dưới 60 tuổi vốn rất thấp, chỉ dưới 1% [4].
Một báo cáo khác vào năm 2016 cũng ghi nhận ca bệnh của một nam thanh niên 28 tuổi trước đó hoàn toàn khỏe mạnh bị rung nhĩ đáp ứng thất nhanh [6]. Tình trạng này xảy ra trong bối cảnh anh tiêu thụ hàng ngày 2 lon nước tăng lực Monster kèm theo 2 đến 3 cốc bia [6]. Đến năm 2017, các bác sĩ tiếp tục báo cáo thêm 2 trường hợp rối loạn nhịp thất đe dọa tính mạng ở những bệnh nhân trẻ tuổi sau khi uống nước tăng lực [3].
Gần đây hơn, một báo cáo năm 2024 đã nêu trường hợp một nam thanh niên bị đánh trống ngực dữ dội sau khi uống vài lon nước tăng lực hàm lượng caffeine cao sau giờ làm việc để giảm mệt mỏi [5]. Điện tâm đồ ghi nhận nhiều cơn nhịp nhanh thất không bền bỉ cùng ngoại tâm thu thất nhịp đôi, nhịp ba, buộc bệnh nhân phải nhập khoa hồi sức tích cực và điều trị bằng thuốc chống loạn nhịp [5]. Đáng nói là kết quả siêu âm tim, chụp cộng hưởng từ tim và nghiệm pháp gắng sức của bệnh nhân đều bình thường, loại trừ bệnh mạch vành hay bất thường cấu trúc tim, chứng tỏ nước tăng lực chứa nhiều caffeine dùng quá liều an toàn có thể trực tiếp gây ra rối loạn nhịp thất nghiêm trọng dẫn đến ngừng tim đột ngột [5].
Nghiên cứu lâm sàng và tổng quan y văn nói gì?
Để đánh giá rộng hơn ngoài các ca bệnh đơn lẻ, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2015 đã khảo sát các yếu tố nguy cơ gây loạn nhịp tim ở người trẻ tuổi [7]. Trong số các đối tượng tham gia, tỷ lệ có bất thường nhịp tim ở nữ giới là 56 trên 72 người (tương đương 78% hay 3/4) và ở nam giới là 16 trên 58 người (tương đương 28%) [7]. Khi phân tích thói quen sinh hoạt ở nhóm 72 người có rối loạn nhịp tim so với nhóm 114 người không bị loạn nhịp, kết quả cho thấy việc tiêu thụ nước tăng lực xuất hiện ở 52 trên 72 người bị loạn nhịp (chiếm 72%), trong khi ở nhóm không bị loạn nhịp chỉ có 35 trên 114 người (chiếm 31%) [7]. Ngoài ra, ở nhóm bị loạn nhịp tim còn ghi nhận tỷ lệ uống cà phê là 82% (so với 35% nhóm không loạn nhịp), uống rượu bia là 53% (so với 24%), hút thuốc lá là 31% (so với 13%) và chế độ ăn ít rau củ quả hơn [7].
Về tác động lên mạch máu và đông máu, một thử nghiệm năm 2015 đã được thực hiện trên 32 tình nguyện viên khỏe mạnh độ tuổi từ 18 đến 40 [2]. Những người này nhịn ăn qua đêm và được uống 16 oz (khoảng 473 ml) nước đóng chai hoặc một loại nước tăng lực tiêu chuẩn không đường trong vòng 30 phút vào hai dịp khác nhau cách nhau 1 tuần [2]. Các chỉ số đông máu và chức năng tiểu cầu được đo trước và 60 phút sau khi uống [2]. Kết quả cho thấy so với uống nước lọc, việc uống nước tăng lực làm tăng đáng kể độ kết tập tiểu cầu do axit arachidonic kích hoạt chỉ sau 60 phút (diện tích dưới đường cong kết tập là 72,4 U so với 66,3 U; P = 0,018) [2].
Vào năm 2019, Hội Loạn nhịp tim Châu Âu (ECAS) đã thực hiện một đánh giá hệ thống về các biến cố tim mạch liên quan đến việc sử dụng hoặc lạm dụng nước tăng lực, qua đó ghi nhận 22 biến cố tim mạch bao gồm các chứng loạn nhịp đe dọa tính mạng có hoặc không kèm theo ngừng tim [8]. Tiếp đó, một bài tổng quan công bố năm 2021 đã tổng hợp 32 báo cáo ca bệnh và 19 thử nghiệm lâm sàng về tác hại của nước tăng lực [1]. Trong các báo cáo ca bệnh, loạn nhịp thất, loạn nhịp trên thất và thiếu máu cơ tim cục bộ là những biến cố phổ biến nhất, trong đó có 3 trường hợp tử vong [1].
Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Nước tăng lực thực tế có thể mang lại cảm giác tỉnh táo và tràn đầy năng lượng ban đầu sau khi uống [4]. Tuy nhiên, đánh giá một cách khách quan, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định [4], [1], [8]. Trong tổng quan năm 2021 gồm 19 thử nghiệm lâm sàng, các nhà nghiên cứu chưa quan sát thấy các biến cố thiếu máu cục bộ nghiêm trọng, loạn nhịp tim nặng hay tử vong ngay trong phạm vi phòng thí nghiệm, dù đã ghi nhận rõ các bất thường trên điện tâm đồ [1]. Hội Loạn nhịp tim Châu Âu và các nhóm nghiên cứu đều nhấn mạnh rằng cơ chế chính xác cũng như sự tương tác giữa các thành phần trong nước tăng lực cần được đánh giá thêm qua các nghiên cứu đoàn hệ tương lai lớn hơn, được thiết kế tốt hơn để khẳng định chắc chắn mối quan hệ nhân quả [4], [2], [1], [8].
Mặc dù vậy, việc thiếu các thử nghiệm quy mô lớn không đồng nghĩa với việc nước tăng lực an toàn, và có hai hiểu lầm rất phổ biến mà người tiêu dùng cần tránh. Hiểu lầm thứ nhất là chọn nước tăng lực "không đường" (sugar-free) để bảo vệ tim mạch. Thực tế, thử nghiệm năm 2015 sử dụng chính loại nước tăng lực không đường và vẫn chứng minh được sự gia tăng kết tập tiểu cầu gây nguy cơ huyết khối chỉ trong vòng 1 giờ sau uống [2].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ người già hoặc người có bệnh tim mới gặp rủi ro. Dữ liệu từ Cơ quan Quản lý Dịch vụ Lạm dụng Chất gây nghiện và Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ (SAMHSA) chỉ ra rằng những bệnh nhân từ 18 đến 39 tuổi lại chính là nhóm phổ biến nhất phải nhập khoa cấp cứu vì các vấn đề liên quan đến nước tăng lực [1]. Ngay cả khi các xét nghiệm chuyên sâu như siêu âm tim hay chụp cộng hưởng từ tim hoàn toàn bình thường, người trẻ khỏe mạnh vẫn có thể rơi vào cơn loạn nhịp thất nguy hiểm tính mạng nếu uống quá mức [5].
Ai nên thận trọng và áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?
Dựa trên các khuyến cáo y khoa, những nhóm bệnh nhân nhất định cần hết sức thận trọng và hạn chế tiêu thụ nước tăng lực [1]. Người đang có bệnh lý tim mạch, người từng có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc có các bất thường trên điện tâm đồ nên chủ động tránh xa loại đồ uống này [1]. Bên cạnh đó, thanh thiếu niên, người trẻ tuổi và các vận động viên trẻ cũng là nhóm đối tượng cần được đặc biệt lưu ý áp dụng các biện pháp phòng ngừa biến cố tim mạch từ nước tăng lực [8].
Trong đời sống thực tế, người tiêu dùng tuyệt đối không nên uống nhiều lon nước tăng lực liên tiếp trong thời gian ngắn để chống lại cơn mệt mỏi hoặc thức khuya học tập, làm việc, bởi chỉ 2 lon nước tăng lực đã có thể kích hoạt cơn rung nhĩ cấp cứu [4], [5]. Đặc biệt, cần tránh tuyệt đối việc pha trộn hoặc uống nước tăng lực chung với rượu bia và các chất kích thích khác [7], [6], [8]. Việc kết hợp nước tăng lực hàng ngày với bia rượu đã được ghi nhận là bối cảnh dẫn đến biến chứng rung nhĩ đáp ứng thất nhanh ở người trẻ [6].
Thay vì phụ thuộc vào các loại đồ uống chứa liều cao caffeine và chất kích thích, mỗi người nên xây dựng lối sống lành mạnh để duy trì năng lượng tự nhiên. Nghiên cứu năm 2015 cho thấy ở nhóm những người trẻ không bị rối loạn nhịp tim, tỷ lệ duy trì chế độ ăn giàu trái cây và rau củ lên tới 61%, cao hơn hẳn so với mức 28% ở nhóm bị rối loạn nhịp tim [7]. Nếu bạn có bệnh nền tim mạch, đang dùng thuốc điều trị hoặc xuất hiện các triệu chứng như đánh trống ngực, khó thở, bồn chồn sau khi uống đồ uống có chất kích thích, hãy ngừng sử dụng ngay và đến gặp bác sĩ để được thăm khám kịp thời [4], [1], [5].
Nước tăng lực có thể giúp tỉnh táo tức thời nhưng lại tiềm ẩn rủi ro làm biến đổi điện tâm đồ, tăng kết tập tiểu cầu và kích hoạt các cơn loạn nhịp tim nguy hiểm [4], [2], [1]. Đối với bệnh nhân tim mạch, việc kiêng cử hoặc hạn chế tối đa loại đồ uống này là lựa chọn an toàn để bảo vệ trái tim trước những biến cố khó lường [1]. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm chứa chất kích thích nào.
