Đau bụng âm ỉ, chướng bụng, tiêu chảy kéo dài thậm chí đi ngoài ra máu là những triệu chứng ám ảnh của người mắc viêm ruột mạn tính [1]. Trong dân gian, nhiều người có thói quen dùng lá hoặc trà thảo mộc chứa hoắc hương để làm dịu đường tiêu hóa và đặt câu hỏi liệu dược liệu này có thực sự giúp cải thiện tình trạng viêm đại tràng hay không.
Các nghiên cứu khoa học tiền lâm sàng cho thấy hoạt chất chính chiết xuất từ cây quảng hoắc hương có khả năng hỗ trợ cải thiện tổn thương viêm đại tràng trên mô hình động vật [1]. Hoạt chất này tác động kép bằng cách giảm nồng độ các chất gây viêm (cytokine) và gia cố hàng rào bảo vệ niêm mạc ruột [1]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện tại mới dừng ở mức độ thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên chuột, chưa phải là thuốc điều trị thay thế phác đồ y khoa ở người [1].
Gánh nặng từ căn bệnh viêm ruột mạn tính hay tái phát
Bệnh viêm ruột mạn tính (IBD) bao gồm hai thể chính là bệnh Crohn và viêm loét đại tràng (UC), đặc trưng bởi tình trạng viêm kéo dài, hay tái phát tại đường tiêu hóa và có thể dẫn đến tổn thương lâu dài không hồi phục [2]. Trong đó, viêm loét đại tràng là dạng phổ biến nhất, khởi phát từ trực tràng rồi lan dần lên các đoạn đại tràng phía trên [3]. Người bệnh thường xuyên phải chịu đựng các đợt bùng phát với triệu chứng tiêu chảy, phân có máu, chướng bụng và đau quặn bụng [1].
Trước đây, nhóm bệnh này chủ yếu phổ biến ở các khu vực đô thị hóa và phát triển tại Bắc Mỹ hoặc châu Âu [2]. Tuy nhiên, trong khoảng 20 năm qua, tỷ lệ mắc viêm loét đại tràng đang gia tăng nhanh chóng tại các quốc gia đang phát triển ở châu Á, châu Phi và Nam Mỹ [3]. Thống kê tại Trung Quốc ghi nhận tỷ lệ mắc viêm loét đại tràng vào khoảng 11,6 ca trên 100.000 dân, kéo theo sự gia tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng ở nhóm bệnh nhân châu Á mắc bệnh này [3].
Các phương pháp điều trị hiện tại vẫn chưa đáp ứng hoàn toàn kỳ vọng kiểm soát bệnh một cách triệt để và an toàn [4]. Tình trạng rối loạn miễn dịch niêm mạc và xơ hóa đại tràng đặt ra thách thức lớn, khiến giới khoa học liên tục tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có khả năng hỗ trợ bảo vệ đường ruột [3].
Hoạt chất từ quảng hoắc hương tác động lên đại tràng ra sao?
Quảng hoắc hương (tên khoa học Pogostemon cablin) từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền để xử lý nhiều chứng rối loạn tiêu hóa [4]. Thành phần hoạt chất chính mang lại tác dụng sinh học của dược liệu này là patchouli alcohol (PA), một hợp chất sesquiterpene tự nhiên có công thức hóa học C15H26O [1].
Để hiểu cách PA hoạt động, cần nhìn vào hai nguyên nhân cốt lõi làm trầm trọng thêm bệnh viêm loét đại tràng: sự duy trì phản ứng viêm dai dẳng và sự suy yếu của hàng rào bảo vệ ruột [1]. Ở người bệnh, hệ miễn dịch phản ứng quá mức, liên tục tiết ra các cytokine tiền viêm (những phân tử protein truyền tín hiệu thúc đẩy phản ứng viêm) gây phá hủy mô đại tràng [1].
Hoạt chất PA can thiệp trực tiếp vào quá trình này thông qua nhiều cơ chế phân tử khác nhau. Thứ nhất, PA kích hoạt thụ thể PXR (pregnane-X-receptor), từ đó ức chế hoạt động và ngăn chặn sự di chuyển vào nhân tế bào của NF-kappaB — một phức hợp protein đóng vai trò "công tắc chính" kích hoạt hàng loạt gen gây viêm ở ruột [5]. Khi thụ thể PXR bị khóa bằng thuốc hoặc bị làm bất hoạt trong thí nghiệm, tác dụng chống viêm của PA lên nhánh NF-kappaB cũng mất đi [5].
Thứ hai, PA ức chế các con đường tín hiệu liên quan đến stress oxy hóa như enzyme heme oxygenase-1 (HO-1) và inducible nitric oxide synthase (iNOS), đồng thời giảm sự hình thành phức hợp gây viêm NLRP3 inflammasome [6]. Hoạt chất này còn điều hòa quá trình chết tế bào bằng cách kiểm soát các protein liên quan đến quá trình tự hủy tế bào (Bax, Bcl-2) và giảm các protein gây hoại tử tế bào có lập trình (RIP3, MLKL) [4].
Song song với việc dập tắt tín hiệu viêm, PA giúp phục hồi "bức tường" bảo vệ niêm mạc ruột [1]. Hàng rào biểu mô ruột được giữ kín nhờ các protein liên kết chặt (tight junction proteins) đóng vai trò như lớp vữa gắn kết các tế bào biểu mô, cùng lớp chất nhầy (mucin) phủ trên bề mặt [1]. PA thúc đẩy cơ thể tăng sản xuất các protein liên kết chặt gồm ZO-1, ZO-2, claudin-1, occludin và tăng biểu hiện gen tạo chất nhầy mucin-1, mucin-2, giúp bịt kín các kẽ hở niêm mạc và sửa chữa tổn thương đại tràng [1].
Các nghiên cứu trên mô hình động vật ghi nhận kết quả gì?
Tác dụng của hoạt chất PA đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng có thiết kế bài bản. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã đánh giá hoạt tính của PA trên mô hình chuột bị gây viêm đại tràng cấp tính bằng cách cho uống hóa chất dextran sulfate sodium (DSS) nồng độ 3% trong 7 ngày [4]. Sau đó, chuột được cho uống PA ở các mức liều 10, 20 và 40 mg/kg hoặc dùng thuốc đối chứng dương sulfasalazine (liều 200 mg/kg) trong 7 ngày tiếp theo [4].
Kết quả phân tích mô bệnh học và huyết tương bằng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép nối khối phổ (UPLC-MS) cho thấy PA làm giảm đáng kể chỉ số hoạt động bệnh (DAI) và cải thiện tổn thương đại tràng [4]. Nồng độ enzyme MPO và các cytokine tại đại tràng gồm TNF-alpha, IFN-gamma, IL-1beta, IL-6, IL-4 và IL-10 đều sụt giảm [4]. Ngoài ra, nghiên cứu phát hiện PA ức chế sự biểu hiện quá mức của hai protein IDO-1 và TPH-1, kéo theo sự sụt giảm nồng độ kynurenine và 5-hydroxytryptophan trong huyết tương, qua đó kìm hãm quá trình dị hóa axit amin tryptophan [4]. Khi các nhà khoa học bổ sung thêm kynurenine vào cơ thể chuột, hiệu quả bảo vệ của PA bị suy giảm rõ rệt [4].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 tiếp tục thử nghiệm PA trên cả hai mô hình chuột gây viêm đại tràng bằng hóa chất TNBS và DSS [1]. Kết quả xác nhận PA làm giảm nồng độ TNF-alpha, IFN-gamma, IL-1beta, IL-6 và IL-17 trong huyết thanh, đồng thời giảm biểu hiện mRNA của các yếu tố gây viêm như iNOS, COX-2 [1]. Ở cả hai mô hình động vật này, PA đều làm tăng biểu hiện các protein liên kết chặt (ZO-1, ZO-2, claudin-1, occludin) và gen mucin-1, mucin-2, giúp phục hồi các tổn thương đại thể tại đại tràng [1].
Gần đây hơn, một công trình năm 2024 đã khảo sát tác động của PA đối với hệ vi sinh vật đường ruột trên chuột viêm đại tràng do DSS [6]. Kết quả chỉ ra rằng PA làm giảm rõ rệt các yếu tố gây viêm gồm IL-1beta, IL-6, TNF-alpha và chemokine ligand 5 [6]. Đáng chú ý, PA không làm thay đổi độ đa dạng của hệ vi sinh đường ruột bị rối loạn do DSS, dù có làm tăng tỷ lệ giữa hai nhóm vi khuẩn Firmicutes và Bacteroidetes (tỷ lệ F/B) [6]. Nhóm nghiên cứu kết luận PA ngăn ngừa phản ứng viêm chủ yếu nhờ ức chế trực tiếp tín hiệu HO-1 và iNOS, hoạt động độc lập với việc điều chỉnh thành phần vi khuẩn đường ruột [6].
Công nghệ bào chế mới giúp đưa hoạt chất trúng đích
Dù có tiềm năng sinh học rõ rệt, việc ứng dụng trực tiếp tinh dầu hoắc hương hoặc hoạt chất PA vào điều trị gặp rào cản lớn do đặc tính hóa lý chưa tối ưu và độ hòa tan trong nước kém [7]. Để khắc phục, nhiều nhóm nghiên cứu đã phát triển các hệ dẫn truyền thuốc công nghệ nano nhằm đưa PA đến đúng vùng đại tràng bị viêm.
Năm 2020, một hệ hạt mỡ (liposome) gắn lactoferrin mang hoạt chất PA đã được chế tạo để nhắm đích vào các đại thực bào đang hoạt hóa tại đại tràng thông qua thụ thể LRP-1 [2]. Hệ dẫn truyền này giúp giảm lượng gốc tự do (ROS), ức chế con đường MAPK/NF-kappaB, ngăn chặn phức hợp NLRP3 inflammasome và cải thiện chức năng đại tràng trên chuột thí nghiệm [2].
Đến năm 2022, các nhà khoa học phát triển hệ hạt nano polymer (CS-PLGA) phủ chitosan có tính bám dính sinh học, kết hợp vận chuyển đồng thời PA và thuốc simvastatin đến biểu mô đại tràng [3]. Chiến lược kết hợp này không chỉ điều hòa đường truyền tín hiệu Akt/MAPK/NF-kappaB, tái định hình môi trường miễn dịch thông qua việc thúc đẩy tế bào T điều hòa và phân cực đại thực bào M2, mà còn giúp giảm tình trạng xơ hóa đại tràng [3].
Năm 2023, công nghệ "viên đạn bọc màng tiểu cầu" (hạt nano sinh học chứa PA mô phỏng màng tiểu cầu) tiếp tục được giới thiệu nhằm nhắm đích vào các tế bào nội mô mạch máu ruột bị tổn thương [8]. Hệ hạt này phát huy vai trò của PA như một chất đối kháng canxi, hạn chế sự rối loạn canxi nội bào và giảm hô hấp ty thể, từ đó ngăn chặn sự hoạt hóa tế bào nội mô và giảm sự xâm nhập của bạch cầu trung tính vào mô ruột bị viêm [8].
Mới nhất vào năm 2025, một hệ gel kép (bigel) kết hợp hydrogel và oleogel đã được tạo ra để vận chuyển đồng thời tinh dầu hoắc hương (kỵ nước) và hoạt chất paeoniflorin (ưa nước) [7]. Tinh dầu hoắc hương vừa đóng vai trò là chất điều trị, vừa làm pha dầu cho hệ gel, giúp kéo dài thời gian lưu giữ tại đại tràng và tạo hiệu quả hiệp đồng giúp sửa chữa niêm mạc ruột trên chuột [7].
Hiểu đúng về giới hạn bằng chứng và những lầm tưởng
Nhìn vào chuỗi nghiên cứu trên, có thể thấy cơ chế giảm viêm và bảo vệ niêm mạc của hoạt chất PA đã được lý giải rất chi tiết ở cấp độ tế bào và phân tử [1]. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ các thử nghiệm này đều được thực hiện trên tế bào trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên mô hình chuột gây viêm đại tràng bằng hóa chất (in vivo) [5]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nào đánh giá trực tiếp hiệu quả và liều lượng an toàn của PA đơn lẻ trên bệnh nhân viêm loét đại tràng thực tế.
Một hiểu lầm phổ biến của người bệnh là đánh đồng việc uống nước sắc lá hoắc hương tươi hoặc khô với hiệu quả của hoạt chất tinh khiết trong nghiên cứu. Các nhà khoa học đã chỉ rõ tinh dầu hoắc hương tự nhiên rất khó tan trong nước và tính chất dược lý của PA cần được cải thiện bằng các công nghệ bào chế hiện đại (như hạt nano, liposome, bigel) mới đạt hiệu quả nhắm trúng đích đại tràng tối ưu [7]. Do đó, việc tự đun nước uống thông thường khó có thể mang lại nồng độ hoạt chất đủ mạnh tại vùng ruột bị tổn thương như trên thực nghiệm.
Ai nên thận trọng khi sử dụng các chế phẩm từ hoắc hương?
Một điểm đặc biệt quan trọng về mặt dược lý cần lưu ý là hoạt chất PA có khả năng kích hoạt thụ thể PXR ở người, từ đó làm tăng biểu hiện và hoạt tính của enzyme CYP3A4 [5]. Trong cơ thể, CYP3A4 là một enzyme chủ chốt tại gan và ruột chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc tây y đang lưu hành.
Vì vậy, những người đang điều trị bệnh mạn tính và phải uống thuốc theo đơn (đặc biệt là thuốc ức chế miễn dịch, thuốc kháng viêm dùng trong bệnh viêm ruột hoặc thuốc tim mạch, huyết áp) cần hết sức thận trọng. Việc dùng lượng lớn chiết xuất hoắc hương có thể kích hoạt enzyme CYP3A4 làm tăng tốc độ phân hủy thuốc tây, khiến thuốc điều trị chính bị giảm tác dụng hoặc gây tương tác bất lợi [5].
Ngoài ra, bệnh nhân đang trong đợt bùng phát viêm loét đại tràng cấp tính với các biểu hiện đi ngoài ra máu ồ ạt, đau bụng dữ dội hoặc sụt cân nhanh tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc bác sĩ kê để chuyển sang dùng thảo dược [1]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm chiết xuất cô đặc nào từ dược liệu này.
Áp dụng thực tế thế nào để hỗ trợ sức khỏe tiêu hóa?
Trong đời sống hàng ngày, người trưởng thành có thể sử dụng lá quảng hoắc hương khô ở mức độ vừa phải như một loại trà thảo mộc hỗ trợ làm dịu cảm giác đầy bụng, khó tiêu nhẹ. Khi dùng, nên chọn nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc, không bị ẩm mốc và chỉ nên hãm với nước ấm uống lượng nhỏ, không dùng thay nước lọc hàng ngày.
Đối với người đã được chẩn đoán mắc viêm loét đại tràng hoặc bệnh Crohn, việc kiểm soát bệnh đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ y khoa kết hợp cùng chế độ ăn uống cân bằng, chia nhỏ bữa ăn và hạn chế thực phẩm gây kích ứng ruột. Các sản phẩm bảo vệ sức khỏe có chứa thành phần chiết xuất từ quảng hoắc hương chỉ nên được xem là giải pháp hỗ trợ thêm sau khi đã trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để loại trừ nguy cơ tương tác thuốc.
Tóm lại, hoạt chất patchouli alcohol từ cây quảng hoắc hương mở ra nhiều triển vọng khoa học trong việc ức chế cytokine gây viêm và phục hồi hàng rào niêm mạc đại tràng [1]. Tuy nhiên, người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, phân biệt rõ giữa tiềm năng nghiên cứu trên động vật với việc điều trị thực tế để bảo vệ đường tiêu hóa một cách an toàn và khoa học.