Nước ép củ dền được nhiều người ưa chuộng để giải nhiệt và bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, người từng bị sỏi thận thường lo lắng sắc đỏ và thành phần của loại củ này có thể làm sỏi tái phát.
Người bị sỏi thận canxi oxalat không nên uống nhiều nước ép củ dền [1]. Củ dền chứa hàm lượng oxalat cao, dùng lượng lớn có thể gây hại cho người có nguy cơ tạo sỏi canxi oxalat tại thận [1]. Dù vậy, tác động thực tế của oxalat từ thức ăn còn phụ thuộc lớn vào lượng canxi nạp vào cơ thể và cơ địa hấp thu của từng người [2].
Oxalat trong củ dền tác động đến thận thế nào
Sỏi canxi oxalat là dạng sỏi thận phổ biến nhất, liên quan mật thiết đến yếu tố ăn uống và chuyển hóa [3]. Củ dền có chứa các hợp chất nitrat và betalain dễ hấp thu, nhưng đồng thời cũng rất giàu oxalat [1]. Khi đi vào cơ thể với số lượng lớn, lượng oxalat này có thể làm tăng đào thải oxalat qua đường tiểu (tình trạng tăng oxalat niệu), từ đó tạo điều kiện kết tinh sỏi canxi oxalat trong thận [2].
Lượng oxalat ăn vào hằng ngày thông thường dao động từ 50 đến 200 mg, nhưng ở một số người có thể lên tới 1000 mg [2]. Oxalat từ thực phẩm được cho là đóng góp tới 50% tổng lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu [2]. Đáng chú ý, khoảng một phần ba số người bị sỏi thận có cơ địa tăng hấp thu oxalat, với tỷ lệ hấp thu vượt quá 10% tổng lượng oxalat tiêu thụ [2].
Tuy nhiên, ruột không hấp thu toàn bộ oxalat từ thức ăn nếu có mặt đầy đủ canxi [3]. Một đánh giá tích hợp công bố năm 2025 (tổng hợp dữ liệu từ năm 2014 đến 2024 trên các cơ sở dữ liệu PubMed, Scopus, Medline và Dialnet) cho thấy nạp đủ 800 đến 1.200 mg canxi mỗi ngày giúp giảm hấp thu oxalat tại ruột, qua đó giảm bài tiết oxalat vào nước tiểu [3]. Ngoài ra, kali, magie và phytate trong thực phẩm cũng giúp giảm hình thành sỏi thận qua nhiều cơ chế khác nhau [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về oxalat và nước ép
Một bài tổng quan năm 2021 về củ dền ghi nhận loại củ này có tiềm năng hỗ trợ sức khỏe và giảm mệt mỏi, nhưng cảnh báo hàm lượng oxalat dồi dào trong củ dền có thể gây hại nếu dùng lượng lớn ở người có nguy cơ sỏi thận canxi oxalat [1]. Bài tổng quan này cũng lưu ý vẫn chưa có đủ dữ liệu về hiệu quả và độ an toàn dài hạn của việc bổ sung củ dền [1].
Về tác động của nước ép giàu oxalat đậm đặc, một nghiên cứu thực hiện trên 20 nam và nữ khỏe mạnh đã kiểm tra chế độ ăn giàu oxalat với liều 600 mg mỗi ngày từ nước ép đại hoàng [2]. Kết quả cho thấy lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu trong 24 giờ tăng đáng kể, từ 0,354 lên 0,542 mmol/24 giờ [2]. Dù vậy, các tác giả lưu ý con người thường không tiêu thụ oxalat dạng cô đặc như vậy mỗi ngày, mà oxalat chỉ là một phần nhỏ trong mạng lưới phức tạp của chế độ ăn [2].
Khi quan sát thói quen ăn uống thực tế trong thời gian dài, phân tích tiền cứu từ Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (NHS) chỉ tìm thấy mối liên hệ khiêm tốn giữa oxalat thực phẩm và sự hình thành sỏi thận [2]. Nhóm tiêu thụ oxalat cao nhất có nguy cơ tương đối là 1,22 ở nam giới và 1,21 ở phụ nữ lớn tuổi so với nhóm ăn ít nhất [2]. Đáng chú ý, ở nam giới nạp ít canxi (dưới 755 mg mỗi ngày), nguy cơ tạo sỏi ở nhóm ăn nhiều oxalat nhất vọt lên 1,46 [2]. Ngược lại, ở nam giới nạp canxi từ mức trung vị trở lên, nguy cơ đa biến giảm xuống còn 0,83 [2]. Phân tích sâu hơn từ nghiên cứu NHS I và NHS II tiếp tục kết luận oxalat thực phẩm ít tác động đến việc tạo sỏi, trong khi lượng canxi ăn vào tỷ lệ nghịch với nguy cơ sỏi thận [2].
Vai trò bảo vệ của canxi được khẳng định rõ hơn trong một bài tổng quan năm 2009 về liệu pháp ăn uống ngừa sỏi tái phát [4]. Thử nghiệm chế độ ăn duy nhất thành công trong việc ngăn ngừa sỏi cho thấy mức nạp 1.200 mg canxi mỗi ngày kết hợp hạn chế đạm động vật, muối và oxalat có hiệu quả vượt trội so với việc chỉ nạp 400 mg canxi kèm hạn chế oxalat [4]. Các thử nghiệm chế độ ăn ít chất béo hoặc ít calo cũng giúp giảm cân mức độ vừa phải và có thể hỗ trợ giảm tạo sỏi, do tình trạng tăng cân và béo phì có liên quan đến sự gia tăng tỷ lệ mắc sỏi [4].
Đối với các loại nước trái cây khác, nghiên cứu năm 2019 và 2021 cho thấy không phải loại nước nào cũng có lợi cho người bị sỏi [5]. Nước chanh tươi và nước cốt chanh giúp tăng bài tiết citrat (chất ức chế tạo sỏi tự nhiên trong nước tiểu) và giảm canxi niệu mà không làm thay đổi oxalat niệu [5]. Nước cam làm tăng độ pH nước tiểu và tăng citrat niệu, nhưng hai trong ba nghiên cứu can thiệp lại ghi nhận mức oxalat niệu tăng lên, có thể do vitamin C (ascorbate) chuyển hóa thành oxalat trong cơ thể [6]. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên trên 10 người khỏe mạnh so sánh nước chanh pha sẵn và hai loại nước cam ít calo chỉ ghi nhận độ pH nước tiểu cao hơn ở nhóm uống nước cam ít calo, trong khi lượng citrat bài tiết không khác biệt đáng kể [6].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các bằng chứng hiện có cho thấy việc kiểm soát sỏi thận không chỉ nằm ở việc kiêng tuyệt đối một thực phẩm chứa oxalat, mà phụ thuộc vào tổng thể khẩu phần ăn, đặc biệt là sự cân bằng giữa canxi và oxalat [3]. Chế độ ăn đủ canxi, uống đủ nước, giảm muối và kiềm hóa nước tiểu bằng citrat là những chiến lược bổ trợ hiệu quả [3]. Hệ vi sinh vật đường tiết niệu (như vi khuẩn Oxalobacter formigenes) và yếu tố di truyền cũng có thể ảnh hưởng đến phản ứng của từng người với chế độ ăn [3].
Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng hiện nay là sự khác biệt về phương pháp nghiên cứu và tính không đồng nhất giữa các thử nghiệm [3]. Việc chỉ hạn chế oxalat đơn độc có hiệu quả hay không vẫn còn gây tranh cãi, và chưa xác định rõ nhóm bệnh nhân nào (người ăn quá nhiều oxalat hay người tăng hấp thu oxalat ở ruột) sẽ hưởng lợi nhiều nhất [4]. Bên cạnh đó, đối với riêng củ dền, các nhà khoa học vẫn cần thêm các nghiên cứu đánh giá độ an toàn lâu dài khi dùng làm thực phẩm bổ sung [1].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là người bị sỏi canxi oxalat phải kiêng ăn canxi. Thực tế hoàn toàn ngược lại: ăn thiếu canxi (dưới 755 mg/ngày ở nam giới hoặc mức 400 mg/ngày) khiến ruột hấp thu nhiều oxalat tự do hơn, làm tăng vọt nguy cơ tạo sỏi [2]. Bổ sung đủ 800 đến 1.200 mg canxi mỗi ngày từ thực phẩm mới là cách khóa chặt oxalat tại ruột để đào thải qua phân [3].
Hiểu lầm thứ hai là thấy nước tiểu màu đỏ sau khi uống nước ép củ dền thì nghĩ mình bị tiểu máu do sỏi thận cọ xát. Thực chất, hiện tượng nước tiểu có màu đỏ hoặc hồng sau khi ăn củ dền xuất hiện ở 10% đến 14% dân số [1]. Triệu chứng này vô hại nhưng thường gặp hơn ở những người kém hấp thu hoặc thiếu sắt [1].
Hiểu lầm thứ ba là uống càng nhiều nước ép trái cây càng tốt cho thận. Các chuyên gia dinh dưỡng cảnh báo việc uống nhiều đồ uống có đường hoặc nước ép trái cây cung cấp lượng đường đơn (fructose) và năng lượng dư thừa, lại thiếu chất xơ, có thể dẫn đến hệ quả bất lợi cho sức khỏe [5].
Ai nên thận trọng khi dùng củ dền
Nhóm đầu tiên cần tránh uống nhiều nước ép củ dền là người có tiền sử hoặc nguy cơ cao tạo sỏi thận canxi oxalat, đặc biệt là nhóm người có cơ địa tăng hấp thu oxalat tại ruột [2].
Phụ nữ mang thai cần thận trọng, không nạp quá nhiều củ dền [1]. Chế độ bổ sung giàu nitrat trong thai kỳ có thể gây ra các phản ứng bất lợi cho mẹ và thai nhi như vấn đề tuyến giáp, biến đổi tế bào phôi, chứng methemoglobin máu và các rối loạn khác [1].
Người mắc hội chứng chuyển hóa hoặc bệnh đái tháo đường cần lưu ý không dùng nước ép củ dền kéo dài do hàm lượng đường sucrose trong củ dền khá cao [1]. Ngoài ra, người đang điều trị ung thư bằng thuốc cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng, vì đã có báo cáo ca bệnh một phụ nữ bị ngộ độc thuốc methotrexate sau khi uống nước ép củ dền như một phương thuốc thảo dược [1].
Cách áp dụng thực tế cho người có nguy cơ sỏi thận
Thay vì uống nước ép củ dền cô đặc với lượng lớn, người khỏe mạnh muốn dùng củ dền nên ăn ở mức độ vừa phải như một loại rau củ thông thường trong bữa ăn đa dạng [1]. Với các loại trái cây nói chung, lời khuyên dinh dưỡng là nên ăn nguyên quả để lấy chất xơ thay vì ép nước; nếu uống nước ép thì giới hạn tối đa một khẩu phần mỗi ngày và nên pha loãng với nước lọc [6].
Khi ăn các thực phẩm có chứa oxalat, cần đảm bảo khẩu phần ăn trong ngày có đủ 800 đến 1.200 mg canxi để giảm hấp thu oxalat tại đường tiêu hóa [3]. Đồng thời, người bệnh nên áp dụng lối sống lành mạnh theo mô hình ăn uống DASH hoặc Địa Trung Hải: giảm đường đơn, giảm chất béo bão hòa, giảm thực phẩm đóng gói nhiều muối, giảm đạm động vật, tăng cường rau củ quả giàu chất xơ và duy trì cân nặng hợp lý [5].
Người bị sỏi thận nên ưu tiên nước lọc và có thể bổ sung nước chanh tươi pha loãng để tăng citrat niệu hỗ trợ ngừa sỏi, tránh các loại nước ngọt đóng chai có chất tạo màu, chất bảo quản và chất tạo ngọt nhân tạo [5].
Người có tiền sử sỏi thận canxi oxalat không nên uống nước ép củ dền thường xuyên hoặc uống với lượng lớn do hàm lượng oxalat cao [1]. Để phòng ngừa sỏi tái phát bền vững, người bệnh cần uống đủ nước, duy trì lượng canxi hợp lý từ 800 đến 1.200 mg mỗi ngày, giảm ăn mặn và hạn chế đạm động vật [3]. Nếu đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc điều trị, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có thực đơn cá nhân hóa an toàn nhất [3].
