Chạy bộ là bộ môn rèn luyện sức khỏe phổ biến, nhưng với người đang mắc trĩ độ 1 hoặc độ 2, từng bước chạy lại đi kèm nỗi lo búi trĩ sa ra ngoài hoặc chảy máu. Nhiều người băn khoăn liệu duy trì các cự ly chạy đường dài liên tục có làm tình trạng ứ máu và viêm sưng hậu môn trở nên trầm trọng hơn hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Người mắc trĩ nhẹ (độ 1, độ 2) không cần từ bỏ hoàn toàn thói quen vận động, nhưng không nên chạy bộ đường dài liên tục với cường độ cao. Sự kết hợp giữa áp lực ổ bụng dồn xuống sàn chậu và lực chấn động lặp lại theo từng sải chân có thể kích thích búi trĩ sưng phồng, gây rát hoặc chảy máu nhiều hơn.

Búi trĩ chịu áp lực thế nào khi sải bước liên tục?

Trĩ thực chất là các đám rối tĩnh mạch nằm ở vùng hậu môn trực tràng, hoạt động như những chiếc đệm mạch máu. Ở trĩ độ 1, búi trĩ chỉ mới cương tụ mạch máu và nằm hoàn toàn trong ống hậu môn. Sang độ 2, búi trĩ to dần, có thể thò ra ngoài khi đi đại tiện nhưng vẫn tự co lên được.

Khi bạn chạy bộ đường dài, mỗi bước tiếp đất tạo ra phản lực truyền thẳng từ bàn chân lên khung chậu và cột sống. Cùng lúc đó, các cơ thành bụng siết lại để giữ thăng bằng cho thân trên, khiến áp lực bên trong ổ bụng gia tăng [2, 5]. Đáy chậu đóng vai trò như một chiếc võng nâng đỡ toàn bộ tạng bụng và chịu tác động dồn nén liên tục này [1].

Bên cạnh áp lực từ phía trên dồn xuống, sự cọ xát cơ học giữa hai bờ mông diễn ra liên tục hàng nghìn lần trong một buổi chạy. Vùng da quanh hậu môn vốn mỏng manh sẽ càng dễ tổn thương khi kết hợp với mồ hôi đọng lại, làm tăng nguy cơ kích ứng lớp niêm mạc bao bọc quanh búi trĩ.

Áp lực ổ bụng và biến thiên huyết động: Nghiên cứu nói gì?

Để hiểu rõ gánh nặng mà vùng hậu môn trực tràng phải chịu đựng, các nhà khoa học đã tiến hành đo đạc áp lực ổ bụng và áp lực mạch máu trong nhiều hoạt động thể thao khác nhau.

Nghiên cứu công bố năm 1986 đã đo trực tiếp áp lực ổ bụng qua cảm biến đặt tại rốn ở 6 nam giới (độ tuổi 24-62) đang điều trị thẩm phân phúc mạc liên tục ngoại trú [2]. Kết quả đo lường khi thực hiện các hoạt động thường ngày cho thấy chạy bộ nhẹ (jogging) tạo ra áp lực ổ bụng cao hơn so với đạp xe tập thể dục [2]. Các tác giả ghi nhận việc gia tăng áp lực ổ bụng liên quan mật thiết đến các biến chứng như thoát vị và trĩ [2].

Tiếp đó, một nghiên cứu năm 1997 thực hiện trên các vận động viên nam (gồm 22 người chạy bộ, 6 người đạp xe và 11 thợ xây) sử dụng hệ thống đo huyết áp động mạch xâm lấn liên tục qua ống thông ở động mạch quay [3]. Khi phân tích từng nhịp đập lúc chạy trên đường chạy thực tế, các nhà nghiên cứu phát hiện các dao động chu kỳ của huyết áp mạch biến thiên từ 4-28 chu kỳ/phút tùy theo tốc độ chạy và nhịp tim [3]. Nguồn gốc của các sóng áp lực phụ thuộc vào sải chân này được xác định là do sự rung lắc của động mạch chủ và các mạch máu lớn khi chạy [3]. Tình trạng dập dềnh mạch máu theo từng bước chân tạo thêm tải trọng huyết động lên các mao mạch ngoại vi.

Về mặt chức năng nâng đỡ, một tổng quan năm 2021 về sàn chậu nữ chỉ ra rằng vận động cường độ cao có thể gây quá tải cho hệ thống cơ, mạc và dây chằng vùng chậu [1]. Tác động tiêu cực của bài tập thường gắn liền với sự gia tăng áp lực ổ bụng [1]. Trong quá trình tập luyện kéo dài và cường độ cao, các cơ sàn chậu không thể thư giãn đúng cách mà phải co thắt liên tục để giữ áp lực, và sức co của cơ sàn chậu sẽ suy giảm dần theo thời gian tập luyện [1]. Khi các cơ này mỏi mệt sau quãng đường dài, khả năng nâng đỡ giảm sút, khiến các đám rối tĩnh mạch ở hậu môn chịu trọn áp lực dồn xuống.

Cũng liên quan đến áp lực ổ bụng, một nghiên cứu năm 2015 đo áp lực trong âm đạo ở 57 phụ nữ nhận thấy áp lực nội ổ bụng có sự khác biệt rõ rệt giữa các mức độ đi bộ, đạp xe và các hoạt động áp lực cao [4]. Dù một số nghiên cứu năm 2006 (trên 30 phụ nữ) và 2008 (trên 9 người) cho thấy các động tác sinh hoạt bất khả kháng như ho hay rặn tạo đỉnh áp lực cao nhất [3, 4], thì việc chạy bộ đường dài lại tạo ra gánh nặng tích lũy về thời gian (áp lực duy trì liên tục qua từng nhịp bước chân) thay vì chỉ là một đỉnh áp lực ngắn hạn.

Ở khía cạnh dịch tễ học, nghiên cứu từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hàn Quốc (KNHANES) công bố năm 2014 trên 17.228 người từ 19 tuổi trở lên ghi nhận tỷ lệ mắc trĩ là 14,4% [5]. Phân tích cho thấy béo bụng làm tăng nguy cơ mắc trĩ với tỷ số chênh OR = 1,16 (khoảng tin cậy 95%: 1,04-1,30) [5]. Điều này củng cố thêm rằng việc gia tăng khối lượng hoặc áp lực tạng đè lên đáy chậu có mối liên hệ mật thiết với bệnh trĩ [5, 7]. Đáng chú ý, nhóm người không đi bộ thường xuyên có nguy cơ mắc trĩ cao hơn (OR = 1,11; khoảng tin cậy 95%: 1,00-1,23), cho thấy việc lười vận động hoàn toàn cũng gây hại [5].

Điểm mạnh và mặt hạn chế của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu kể trên đã cung cấp số liệu thực nghiệm giá trị nhờ áp dụng các kỹ thuật đo trực tiếp như cảm biến rốn [2], ống thông trực tràng [6], đầu dò âm đạo không dây [4] hay ống thông động mạch quay đo liên tục ngoài thực địa [3]. Nhờ đó, giới chuyên môn nhìn nhận rõ áp lực ổ bụng và biến thiên mạch máu thay đổi linh hoạt ra sao ngoài đời thực thay vì chỉ qua bài kiểm tra gắng sức trong phòng thí nghiệm [3].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện có cũng bộc lộ giới hạn. Một số nghiên cứu có cỡ mẫu khá nhỏ, chẳng hạn nhóm đo thẩm phân gồm 6 người [2] hay nhóm đo áp lực bóng đái chỉ có 9 người [7]. Dữ liệu đo áp lực sàn chậu chủ yếu tập trung trên đối tượng nữ giới [2, 3, 5], trong khi dữ liệu huyết động xâm lấn lại khảo sát trên nam giới [3]. Bên cạnh đó, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào theo dõi trực tiếp tổn thương mô trĩ ở những người chạy cự ly marathon so với người chạy cự ly ngắn. Do đó, các khuyến cáo lâm sàng hiện nay được suy luận logic từ các tác động vật lý và cơ chế huyết động đã được chứng minh.

Những hiểu lầm thường gặp ở người tập chạy

Nhiều người bệnh cho rằng đã mắc trĩ thì phải nằm yên một chỗ và kiêng cử tuyệt đối mọi môn thể thao. Đây là một quan niệm sai lầm. Dữ liệu từ nghiên cứu diện rộng cho thấy việc không duy trì thói quen đi bộ đều đặn làm tăng nguy cơ mắc trĩ [5]. Vận động nhẹ nhàng giúp kích thích nhu động ruột, phòng ngừa táo bón – vốn là nguyên nhân hàng đầu khiến búi trĩ bùng phát.

Ngược lại, một số chân chạy phong trào lại chủ quan nghĩ rằng trĩ độ 1 và 2 còn rất nhẹ, chỉ cần búi trĩ tự thụt vào được là có thể thoải mái đăng ký các cự ly chạy 21km hay 42km. Việc phớt lờ các cơn đau tức nhẹ hoặc vệt máu thấm trên trang phục sau mỗi buổi chạy dài có thể nhanh chóng đẩy bệnh tiến triển sang độ 3, khi các mô nâng đỡ bị dãn đứt và búi trĩ không còn khả năng tự co hồi.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Dù chỉ ở mức độ 1 hoặc 2, người bệnh cần tạm ngừng chạy bộ đường dài và đi khám chuyên khoa hậu môn trực tràng nếu rơi vào các trường hợp sau:

  • Thường xuyên thấy máu tươi dính ở giấy vệ sinh hoặc chảy nhỏ giọt sau khi chạy.
  • Búi trĩ có dấu hiệu sưng nề, đau rát dữ dội hoặc xuất hiện cục máu đông gây tắc mạch, biến búi trĩ thành khối căng cứng đau đớn.
  • Người thừa cân hoặc béo bụng, bởi vòng eo lớn bản thân nó đã làm tăng thêm áp lực nội ổ bụng lên sàn chậu [5, 7].
  • Phụ nữ đang mang thai hoặc từng trải qua nhiều lần sinh nở có tiền sử suy yếu cơ sàn chậu [5, 7].

Hướng dẫn điều chỉnh vận động an toàn cho người bị trĩ

Nếu bạn vẫn muốn duy trì thói quen rèn luyện thể chất để nâng cao sức khỏe mà không làm tổn hại búi trĩ, hãy áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Thay thế hoặc đan xen bộ môn: Nghiên cứu đã chứng minh đạp xe tập thể dục tạo ra áp lực ổ bụng thấp hơn so với chạy bộ nhẹ [2]. Bạn có thể chuyển đổi linh hoạt giữa đi bộ nhanh vừa phải, bơi lội hoặc đạp xe nhẹ nhàng thay vì chỉ tập trung chạy đường dài.
  • Rút ngắn cự ly và giảm tần suất: Thay vì chạy bền liên tục suốt 1-2 tiếng đồng hồ, hãy chia nhỏ buổi tập thành 20-30 phút chạy chậm trên mặt phẳng êm (như sân cỏ, đường đất mềm), xen kẽ các quãng đi bộ để cơ sàn chậu có thời gian thả lỏng [1].
  • Tránh nhịn thở khi sải bước: Hít thở đều đặn theo nhịp chân. Tuyệt đối không nín thở gồng bụng (nghiệm pháp Valsalva) khi tăng tốc hoặc leo dốc, bởi việc rặn hay gồng bụng sẽ đẩy áp lực ổ bụng lên mức rất cao tương đương như khi ho dữ dội [4, 6].
  • Giảm ma sát cơ học: Mặc quần chạy bộ ôm vừa vặn, làm từ chất liệu thoáng khí, thấm hút mồ hôi tốt để giảm tích tụ ẩm ướt ở đáy chậu. Có thể thoa một lớp mỏng kem dưỡng ẩm chống ma sát chuyên dụng quanh vùng bẹn trước khi chạy.
  • Chăm sóc sau tập: Vệ sinh sạch sẽ hậu môn bằng nước ấm ngay sau buổi chạy, tránh dùng giấy thô ráp chà xát. Uống đủ nước để bù lại lượng mồ hôi đã mất, duy trì phân mềm, ngăn ngừa táo bón.

Chạy bộ mang lại nhiều lợi ích cho tim mạch và tinh thần, nhưng sự bền bỉ của cơ thể đòi hỏi bạn phải lắng nghe từng tín hiệu nhỏ nhất. Khi đang có trĩ độ 1 hoặc 2, việc điều chỉnh cự ly chạy vừa sức, xen kẽ bài tập nhẹ và kiểm soát tốt áp lực ổ bụng chính là chìa khóa giúp bạn duy trì lối sống năng động mà vẫn bảo vệ an toàn cho hệ thống mạch máu hậu môn. Khi xuất hiện triệu chứng đau rát hay chảy máu dai dẳng, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được điều trị kịp thời.