Nhiều người mắc bệnh trĩ thường nghe lời khuyên quen thuộc là phải ăn thật nhiều chất xơ để đi tiêu dễ dàng hơn. Tuy nhiên, việc đổ xô dùng cám lúa mì khô khốc hay ăn thật nhiều rau nhớt như mồng tơi đôi khi không mang lại kết quả như mong muốn. Người bệnh băn khoăn không biết nguồn xơ nào thực sự giúp giảm đau rát vùng hậu môn mỗi lần đại tiện.
Người mắc bệnh trĩ nên ưu tiên hàng đầu các loại xơ hòa tan tạo gel nhầy như chất nhầy trong hạt é, hạt chia, đậu bắp hay rau mồng tơi trước khi bổ sung nhiều xơ không hòa tan từ cám lúa mì [1], [2]. Bản chất của việc giảm khó chịu do búi trĩ là giảm áp lực rặn và làm phân mềm trơn, điều mà chất xơ nhầy làm tốt hơn chất xơ thô cơ học [1].
Cơ chế tác động của hai nhóm chất xơ
Chất xơ trong thực phẩm được phân thành hai nhóm lớn với đặc tính sinh học hoàn toàn khác biệt: chất xơ hòa tan và chất xơ không hòa tan [3], [4]. Chất xơ hòa tan (bao gồm pectin, chất nhầy mucilage, beta-glucan) hấp thụ nước vào sâu bên trong cấu trúc, tạo thành một khối gel dính, có độ nhớt cao trong lòng ruột [1], [2]. Loại gel này có khả năng giữ nước tuyệt vời, chống lại quá trình tái hấp thu nước quá mức ở đại tràng, giúp làm mềm phân cứng khi táo bón [1], [2].
Ngược lại, các hạt xơ không hòa tan (như cám lúa mì, cellulose) không tan trong nước mà di chuyển tương đối nguyên vẹn qua đường tiêu hóa [5], [1]. Chúng kích thích cơ học trực tiếp lên niêm mạc đại tràng, thúc đẩy tiết nước và chất nhầy để kích thích nhu động đẩy chất thải ra ngoài [1]. Xơ không hòa tan đóng vai trò nòng cốt trong việc gia tăng thể tích và trọng lượng phân, làm giảm thời gian phân lưu lại trong ruột [6], [3]. Đối với người bị trĩ, sự kết hợp giữa khối phân mềm dẻo và nhu động ruột đều đặn giúp việc đi tiêu không cần gắng sức [1].
Bằng chứng khoa học về việc làm mềm phân
Tác dụng bình thường hóa khuôn phân của chất xơ hòa tan đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu can thiệp. Một tổng quan lâm sàng năm 2021 nhấn mạnh rằng các chất xơ tạo gel hòa tan như vỏ hạt mã đề (psyllium) giúp phân mềm ra khi táo bón và ổn định lại độ đặc khi phân lỏng [1]. Bệnh nhân trĩ được khuyến nghị tránh rặn và duy trì khuôn phân mềm ở mức độ 3 hoặc 4 theo thang đo Bristol để làm dịu các triệu chứng búi trĩ sưng viêm [1]. Ngoài ra, chế độ ăn giàu chất xơ nói chung đã được chứng minh có mối liên hệ rõ rệt với việc giảm nguy cơ phát triển bệnh trĩ, ngay cả sau khi đã điều chỉnh các yếu tố liên quan đến táo bón [1].
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2001 so sánh việc dùng xơ bổ sung (psyllium, gôm arabic) với giả dược trên 39 người trưởng thành có tình trạng tiêu không tự chủ do phân lỏng trong vòng 31 ngày [7]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng xơ bổ sung có tỷ lệ đi tiêu mất tự chủ giảm hơn một nửa so với nhóm dùng giả dược, đồng thời độ đặc của phân được cải thiện rõ rệt [7]. Đáng chú ý, nhóm sử dụng psyllium đạt dung tích giữ nước của chất rắn không tan trong nước và tổng dung tích giữ nước cao nhất [7]. Quá trình lên men của các chất xơ này tại đại tràng tạo ra các axit béo chuỗi ngắn, đóng góp quan trọng vào môi trường vi sinh và tính chất khuôn phân [7], [5].
Các nghiên cứu khác trên cây họ đậu (như đậu gà cung cấp xơ hòa tan) cũng ghi nhận việc tăng tần suất đi tiêu, giúp phân mềm hơn và đi vệ sinh dễ dàng hơn so với chế độ ăn thông thường [3]. Tương tự, nghiên cứu can thiệp phức hợp xơ năm 2021 trên phụ nữ đái tháo đường thai kỳ cho thấy sau 28 và 56 ngày can thiệp, tính chất phân chuyển dịch chủ yếu về type 4 (mềm, mịn như xúc xích) và type 5, giảm thiểu đáng kể tình trạng táo bón khó đi [4].
Cám lúa mì: Kích thích nhu động nhưng cần thận trọng
Cám lúa mì từ lâu đã được xem là một phương pháp kinh điển trong điều trị táo bón nhờ hàm lượng xơ không hòa tan rất cao [8]. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị táo bón chức năng của Hàn Quốc sửa đổi năm 2016 xếp cám lúa mì vào nhóm xơ không hòa tan lên men chậm, có tác dụng nhuận tràng tốt [5]. Hướng dẫn này chỉ ra rằng bổ sung chất xơ là chiến lược ban đầu an toàn, chi phí thấp, giúp tăng tần suất đi tiêu ở bệnh nhân táo bón nhẹ đến trung bình, nhận được 96,4% sự đồng thuận (hoàn toàn đồng ý và phần lớn đồng ý) từ giới chuyên gia [5].
Tuy vậy, hướng dẫn cũng lưu ý rằng các bằng chứng chưa thực sự rõ ràng về việc chất xơ có thể giảm đau khi đại tiện hay cải thiện triệt để tình trạng táo bón nặng [5]. Khi áp dụng cám lúa mì cho bệnh nhân trĩ đang sưng đau, các mảnh xơ thô ráp kích thích mạnh niêm mạc đại tràng để đẩy phân [1]. Nếu người bệnh không uống đủ nước, cám lúa mì có thể hút nước tự do trong lòng ruột tạo thành khối phân khô to, làm tăng áp lực cọ xát và rách búi trĩ khi rặn [8].
So sánh lợi ích và giới hạn thực tế
Hạt é, hạt chia và mồng tơi chứa nhiều chất nhầy (mucilage) có tính năng tương tự các chất xơ tạo gel hòa tan [6], [2]. Chúng hút nước phồng to, bao bọc khối phân thành một khối trơn láng, giảm thiểu tối đa ma sát lên các đám rối tĩnh mạch trĩ đang cương tụ máu [1], [4]. Hạt chia cũng cung cấp cả xơ không hòa tan, chất béo lành mạnh và protein, hỗ trợ kiểm soát việc đào thải phân và phòng ngừa viêm túi thừa đại tràng [6].
Tuy nhiên, chế độ ăn thuần chất xơ nhầy đôi khi không đủ khối lượng bã để kích thích đại tràng co bóp nếu sử dụng đơn độc với lượng nhỏ. Do đó, y văn khuyến cáo bệnh nhân nên áp dụng một chiến lược đa mục tiêu: vừa dùng xơ hòa tan để tạo độ mềm, xốp, vừa phối hợp xơ không hòa tan để duy trì nhu động tự nhiên của đường ruột [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng chất xơ cho bệnh trĩ
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ăn nhiều rau củ thô ráp, uống cám ngũ cốc thì búi trĩ sẽ tự co lại. Thực tế, chất xơ chỉ giải quyết vấn đề cơ học của khối phân, ngăn ngừa biến chứng chảy máu và giảm kích thước búi trĩ sa do rặn, chứ không thay thế thuốc điều trị triệt để [5], [1], [8].
Sai lầm phổ biến thứ hai là ăn tăng lượng xơ đột ngột nhưng lại quên uống nước. Bất kỳ sự gia tăng lượng chất xơ nào vào khẩu phần ăn cũng bắt buộc phải đi kèm với việc bổ sung đủ nước [8]. Nếu thiếu nước, lượng xơ không hòa tan như cám lúa mì sẽ gây tắc nghẽn, làm phân khô cứng hơn, dẫn đến táo bón trầm trọng hơn [8].
Đối tượng cần thận trọng
Người đang bị trĩ ngoại huyết khối, trĩ nội sa độ 3-4 kèm chảy máu tươi nhiều cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi tự ý tăng xơ thô. Việc nạp lượng lớn cám lúa mì lúc này có thể gây cọ xát cơ học trực tiếp vào vùng tổn thương [1].
Những người bị táo bón mạn tính mức độ nặng cũng không nên quá kỳ vọng vào việc chỉ ăn chất xơ, vì các bằng chứng cho thấy xơ chỉ có tác dụng rõ rệt trên các trường hợp táo bón nhẹ đến trung bình [5]. Người có bệnh đường ruột kèm theo nên tăng xơ từ từ để tránh tình trạng đầy hơi, sinh khí do vi khuẩn lên men xơ trong đại tràng [5], [2].
Hướng dẫn áp dụng thực tế cho người bệnh trĩ
Nhu cầu chất xơ khuyến nghị theo Viện Y học Hoa Kỳ dao động từ 22–30g/ngày đối với thanh thiếu niên và 25–38g/ngày đối với người lớn tuổi [2]. Đối với người bệnh trĩ, khẩu phần nên ưu tiên tỷ lệ cao các chất xơ nhầy hòa tan để bảo vệ niêm mạc hậu môn.
- Cách dùng hạt é, hạt chia: Ngâm 1–2 thìa hạt é hoặc hạt chia vào nước ấm cho nở hoàn toàn thành lớp gel nhầy trước khi uống; không bao giờ nuốt hạt khô trực tiếp vì chúng cần nước để trương nở [6], [1].
- Cách chế biến mồng tơi, đậu bắp: Nên nấu canh hoặc luộc để giữ lại lớp chất nhầy tự nhiên, dùng trong bữa ăn hàng ngày nhằm tăng độ kết dính mềm mại cho khối bã thức ăn [2].
- Cách dùng cám lúa mì: Chỉ nên bắt đầu bằng lượng nhỏ (1 thìa cà phê), trộn vào sữa chua hoặc cháo loãng, và bắt buộc phải uống kèm ít nhất một cốc nước lớn [8].
Tóm lại, người bị trĩ nên đặt xơ nhầy từ hạt é, mồng tơi làm trọng tâm để làm mềm khuôn phân, sau đó mới bổ sung thêm một lượng nhỏ xơ thô từ cám lúa mì để điều hòa nhu động. Sự kết hợp khéo léo này cùng việc uống đủ nước mỗi ngày sẽ giúp quá trình đại tiện diễn ra nhẹ nhàng, giảm tối đa gánh nặng cho búi trĩ.
