Nhiều người gặp vấn đề tiêu hóa thường tăng cường rau củ quả để giảm táo bón, đầy trướng. Tuy nhiên, người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) sau khi ăn thêm nhiều chất xơ lại thường thấy bụng căng tức, quặn thắt dữ dội hơn.

Thực tế, không phải loại chất xơ nào cũng có tác dụng như nhau đối với đường tiêu hóa. Việc nạp nhóm chất xơ hòa tan lên men nhanh (FODMAP) làm vi khuẩn đường ruột sinh khí ồ ạt, gây áp lực trực tiếp lên thành ruột vốn rất nhạy cảm của người bệnh [1].

Thực trạng nhầm lẫn về chất xơ ở người mắc IBS

Hội chứng ruột kích thích là rối loạn tiêu hóa mạn tính phổ biến, chiếm tỷ lệ từ 10% đến 20% dân số trưởng thành trên thế giới [1]. Một số thống kê khác ghi nhận tỷ lệ mắc IBS trong cộng đồng dao động từ 10% đến 15% [2], hoặc khoảng 4,1% theo các khảo sát quy mô lớn gần đây [3]. Triệu chứng cốt lõi của bệnh là đau bụng, khó chịu kèm theo thay đổi thói quen đi tiêu, thường đi cùng cảm giác chướng bụng hoặc mót rặn [1], [2].

Quan niệm phổ biến cho rằng IBS bắt nguồn từ việc thiếu hụt chất xơ trong khẩu phần ăn [1]. Do đó, nhiều người bệnh được khuyên tăng cường chất xơ để cải thiện tình trạng tiêu hóa [1]. Dù vậy, các bằng chứng tổng hợp cho thấy việc dùng chất xơ đại trà chỉ mang lại lợi ích rất hạn chế [4].

Khoảng một phần tư bệnh nhân IBS nhận thấy các triệu chứng của mình khởi phát hoặc trầm trọng hơn do thức ăn [4]. Hầu hết người bệnh có rối loạn tương tác não - ruột đều xem thực phẩm là yếu tố kích hoạt cơn đau [3]. Khi ăn nhiều xơ không đúng cách, triệu chứng đường ruột thường chuyển biến xấu đi nhanh chóng [5].

Cơ chế sinh khí và áp lực thành ruột từ nhóm FODMAP

Chất xơ khi đi vào ống tiêu hóa sẽ có những tác động vật lý và sinh học khác nhau. Xơ làm tăng khối lượng phân, kích thích cơ học lên niêm mạc đại tràng, từ đó thúc đẩy tăng tiết dịch và nhu động ruột [1]. Bên cạnh đó, các sản phẩm phụ từ quá trình lên men chất xơ, điển hình là các axit béo chuỗi ngắn, sẽ tác động lên hệ vi sinh vật, hệ miễn dịch và hệ thần kinh - nội tiết của ruột [1].

Các loại chất xơ hòa tan chuỗi ngắn và có tính lên men cao (chẳng hạn như oligosaccharide) bị vi khuẩn đường ruột phân giải rất nhanh [1]. Quá trình lên men này sinh ra lượng khí lớn trong thời gian ngắn, dẫn đến tình trạng căng tức bụng, đầy hơi và đau quặn [1]. Ngược lại, chất xơ không hòa tan cũng có thể làm trầm trọng thêm các dấu hiệu khó chịu ở đường tiêu hóa [4].

Ngoài hiện tượng tăng áp lực khí, axit béo chuỗi ngắn sinh ra từ quá trình lên men tại đại tràng như butyrate cũng có cơ chế phức tạp [2]. Ở động vật thí nghiệm, chất này làm tăng tính quá mẫn cảm nội tạng, dù ở người nó từng được ghi nhận là có thể hỗ trợ giảm đau nội tạng [2]. Điều này lý giải tại sao việc lên men quá mức các thành phần carbohydrate trong lòng ruột lại dễ gây kích ứng [2].

Khoảng 20% đến 90% bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích gặp phải tình trạng tăng tính nhạy cảm nội tạng [2]. Đây được xem là đặc điểm lâm sàng then chốt của bệnh [2]. Khi lòng ruột bị căng trướng do khí tích tụ từ quá trình lên men, các thụ thể thần kinh tại đây truyền tín hiệu đau mạnh hơn về não bộ, khiến người bệnh cảm nhận cơn đau rõ rệt hơn người bình thường [1], [2].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Nghiên cứu thử nghiệm về khả năng dung nạp chất xơ thực hiện trên 10 phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích thể táo bón (theo tiêu chuẩn Rome II) đã kiểm chứng tác động của cám thô [5]. Bệnh nhân được cho ăn chế độ ít xơ trong 1 tuần, sau đó chuyển sang chế độ ăn bổ sung 12g chất xơ thô mỗi ngày trong 7 ngày tiếp theo [5]. Kết quả thang điểm triệu chứng lâm sàng cho thấy xu hướng ủng hộ chế độ ăn không có cám (chênh lệch điểm trung vị -2,5; p = 0,048) [5].

Ở nghiên cứu này, nồng độ hydro qua hơi thở tăng trung vị 2 ppm trong giai đoạn ăn nhiều xơ, không có sự khác biệt mang tính ý nghĩa thống kê [5]. Nghiên cứu thí điểm kết luận không thể thiết lập mối liên hệ giữa nồng độ hydro trong hơi thở với đáp ứng lâm sàng khi ăn bổ sung chất xơ thô [5]. Dù vậy, dữ liệu vẫn phản ánh việc tăng xơ thô dạng không hòa tan khiến triệu chứng khó chịu hơn [5].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng khác thực hiện trên 142 bệnh nhân mắc IBS theo tiêu chuẩn Rome III nhằm đánh giá tác động của chất xơ bổ sung trong sữa lên men [6]. Nhóm chứng dùng sữa chua chứa men vi sinh đa chủng (gồm Streptococcus thermophilus, Lactobacillus acidophilus và Bifidobacterium infantis), trong khi nhóm can thiệp dùng sữa chua đó kèm các chiết xuất chất xơ (tảo bẹ, củ cải, rong biển) trong 4 tuần [6]. Hầu hết triệu chứng IBS đều cải thiện ở cả hai nhóm [6].

Riêng ở phân nhóm IBS thể táo bón, nhóm có thêm chất xơ ghi nhận sự cải thiện vượt trội về tần suất đi tiêu, thời gian đi tiêu và mức độ phải rặn khi đại tiện so với nhóm chỉ dùng men vi sinh [6]. Kết quả này chỉ ra rằng khi kết hợp đúng loại xơ thích hợp, triệu chứng táo bón vẫn có thể được cải thiện an toàn [6].

Chọn đúng loại xơ: Điểm mấu chốt để không đau bụng

Sự khác biệt về tính chất hóa học và vật lý của từng loại sợi quy định lợi ích sức khỏe tương ứng [1]. Chất xơ hòa tan chuỗi dài, độ nhớt trung bình và lên men vừa phải như psyllium (vỏ hạt mã đề) tạo ra rất ít khí trong lòng ruột [1]. Nhờ đó, người bệnh dung nạp tốt, không gặp phải các phản ứng bất lợi liên quan đến việc sản sinh khí ồ ạt [1].

Các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng xác nhận chất xơ hòa tan đem lại hiệu quả thực sự cho bệnh nhân táo bón mạn tính và hội chứng ruột kích thích [7]. Bổ sung chất xơ hòa tan, đặc biệt là psyllium, an toàn và giúp cải thiện toàn diện các triệu chứng của IBS [1]. Một số bệnh nhân IBS thể táo bón ghi nhận tình trạng thuyên giảm rõ rệt khi tăng cường nhóm xơ hòa tan này [4].

Ngoài việc hỗ trợ nhu động ruột, chất xơ hòa tan còn đóng góp vào nhiều lợi ích chuyển hóa khác [1]. Bổ sung xơ hòa tan đúng cách giúp giảm nồng độ cholesterol trong máu, cải thiện việc kiểm soát đường huyết và hỗ trợ quản lý cân nặng hiệu quả [1].

Bằng chứng về chế độ ăn giảm FODMAP và công nghệ chế biến

Chế độ ăn hạn chế các carbohydrate chuỗi ngắn kém hấp thu, dễ lên men (FODMAPs - bao gồm fructose, fructan và polyol) mang lại lợi ích rõ rệt cho người bệnh [7], [4]. Nhóm thực phẩm chứa nhiều fructan như lúa mì, hành tây thường kích hoạt các đợt phát bệnh cấp tính [4]. Khi giảm các cơ chất lên men này, áp lực thẩm thấu và sự sinh khí trong lòng ruột giảm xuống, giúp xoa dịu cảm giác khó chịu [1], [8].

Can thiệp chế độ ăn ít FODMAP hiện nay được chia thành quy trình 3 bước chặt chẽ: giai đoạn kiêng nghiêm ngặt, giai đoạn thử nạp lại từng nhóm thực phẩm, và giai đoạn cá nhân hóa chế độ ăn lâu dài [3]. Phương pháp này cùng với các hướng dẫn từ Viện Y tế và Chất lượng Điều trị Quốc gia Anh (NICE) được coi là giải pháp can thiệp dinh dưỡng trụ cột cho bệnh nhân [3]. Bên cạnh đó, việc dùng tinh dầu bạc hà mỗi ngày cũng mang lại hiệu quả giảm triệu chứng IBS dựa trên các thử nghiệm có đối chứng [4].

Công nghệ chế biến thực phẩm cũng đem lại giải pháp giảm thiểu tính sinh khí của chất xơ [8]. Fructan là tác nhân gây triệu chứng ở lúa mì, nhưng việc làm bánh mì lên men tự nhiên (sourdough) giúp giảm nồng độ fructan từ 65% đến 70% so với mức giảm dưới 50% của quy trình làm bột nhào thông thường [8].

Đặc biệt, việc ứng dụng chủng vi khuẩn Lactobacillus crispatus DSM29598 sở hữu enzyme FruA ngoại bào giúp thủy phân mạch fructan (như levan hoặc inulin) mà không bị kìm hãm dị hóa [8]. Lên men bánh mì bằng chủng này làm giảm hơn 90% lượng fructan, giữ lại cấu trúc xơ dinh dưỡng mà vẫn giúp người bệnh IBS dung nạp dễ dàng [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi bổ sung chất xơ

Nhiều người mặc định rằng cứ ăn nhiều rau sống, ngũ cốc nguyên hạt hay cám gạo là hệ tiêu hóa sẽ khỏe mạnh hơn. Đây là sai lầm phổ biến ở bệnh nhân IBS, bởi chất xơ thô không hòa tan dễ gây cọ xát cơ học, kích thích co thắt đại tràng và làm tăng cảm giác chướng bụng [5], [4].

Một hiểu lầm khác là loại bỏ hoàn toàn chất xơ ra khỏi khẩu phần vì sợ đau bụng. Biện pháp này khiến phân khô cứng, làm nặng thêm tình trạng táo bón và rối loạn hệ vi sinh đường ruột [1], [6]. Điểm cốt lõi không phải là kiêng xơ tuyệt đối, mà là thay thế chất xơ lên men nhanh bằng các dạng xơ hòa tan sinh ít khí [1], [7].

Việc sử dụng các chế phẩm sinh học hay men vi sinh từ thực phẩm thông thường như sữa chua cũng chưa có đủ bằng chứng vững chắc về việc làm giảm toàn bộ triệu chứng IBS [4]. Việc can thiệp cần dựa trên bằng chứng lâm sàng thay vì các kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng [7], [4].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi thay đổi lượng xơ?

Bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích kèm theo triệu chứng trướng bụng nặng hoặc tăng nhạy cảm nội tạng cần hết sức cẩn trọng khi thay đổi khẩu phần [1], [2]. Việc bổ sung ồ ạt các loại prebiotic dạng xơ lên men nhanh chưa qua kiểm chứng có thể kích hoạt các cơn co thắt cấp tính [4].

Người mắc bệnh viêm ruột (IBD) hoặc các rối loạn đại tràng lành tính khác có nguy cơ suy dinh dưỡng cao nếu tự ý áp dụng chế độ kiêng khem quá mức [7]. Mọi sự điều chỉnh lớn về dinh dưỡng đều cần được tư vấn và giám sát chặt chẽ bởi chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa [7].

Khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm hoặc bệnh nền phức tạp, bệnh nhân tuyệt đối không tự ý điều trị bằng việc tăng xơ đơn thuần. Việc thăm khám chuyên khoa là bắt buộc để loại trừ các tổn thương thực thể trước khi áp dụng bất kỳ phác đồ ăn uống nào [1], [2].

Hướng dẫn điều chỉnh chất xơ đúng cách trong thực tế

Để tránh tình trạng chướng bụng và rối loạn tiêu hóa, người bệnh nên thực hiện chuyển đổi chế độ ăn một cách chậm rãi, có kiểm soát:

  • Lựa chọn loại xơ phù hợp: Ưu tiên chất xơ hòa tan có tính lên men trung bình và sinh ít khí như vỏ hạt mã đề (psyllium) thay vì dùng cám lúa mì thô hoặc ngũ cốc nguyên cám dạng cứng [1], [5].
  • Cách chế biến thực phẩm: Chuyển sang sử dụng các loại bánh mì lên men chua truyền thống (sourdough) thay vì bánh mì men nở công nghiệp thông thường nhằm giảm bớt lượng fructan gây kích ứng [8].
  • Tiếp cận theo từng giai đoạn: Bắt đầu bằng việc giảm thiểu các thực phẩm giàu carbohydrate chuỗi ngắn dễ lên men, sau đó đưa dần từng nhóm trở lại khẩu phần để xác định chính xác ngưỡng chịu đựng của cơ thể [3], [4].
  • Cân đối liều lượng: Khi bổ sung xơ, cần chia nhỏ lượng dùng trong ngày, kết hợp uống đủ nước để xơ hòa tan trương nở mềm mại, hỗ trợ phân khuôn mà không làm tắc nghẽn hay sinh áp lực lòng ruột [1].

Người bệnh hội chứng ruột kích thích không nên xem chất xơ là giải pháp chữa khỏi hoàn toàn bệnh lý của mình. Một chế độ ăn cá nhân hóa, kết hợp giữa việc chọn đúng chất xơ hòa tan và kiểm soát các yếu tố kích hoạt FODMAP là chìa khóa giúp ổn định đường tiêu hóa an toàn và bền vững [1], [7], [3].