Nhiều người mẹ trong thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ từng trải qua cảm giác bầu ngực căng tức dữ dội, nổi cục cứng, kèm theo những cơn ớn lạnh và sốt cao. Khi cơ thể mệt mỏi và bầu ngực đau nhức, nỗi bất an lớn nhất thường xuất hiện: Liệu dòng sữa khi đang viêm sốt có chứa vi khuẩn gây hại cho em bé hay không, và người mẹ có nên tạm dừng cho con bú?
Câu trả lời được các tổ chức y tế và nghiên cứu khoa học khẳng định là người mẹ hoàn toàn nên tiếp tục cho con bú. Việc duy trì cữ bú không những an toàn đối với sự phát triển của trẻ nhỏ mà còn là biện pháp can thiệp tự nhiên quan trọng hàng đầu giúp giải phóng ứ đọng, ngăn ngừa biến chứng áp xe nguy hiểm ở người mẹ.
Cơ chế sinh lý đằng sau hiện tượng tắc tia sữa và sốt
Tắc tia sữa và viêm tuyến vú là các bệnh lý viêm nhiễm vùng ngực phổ biến trong giai đoạn hậu sản, bắt nguồn từ tình trạng ứ đọng sữa trong các ống dẫn [1], [2]. Tình trạng ứ đọng kéo dài làm gia tăng áp lực bên trong các nang sữa, gây phản ứng viêm cục bộ tại các mô liên kết xung quanh tuyến vú [2]. Quá trình viêm này có thể là phản ứng vô khuẩn hoặc phát triển thành viêm có nhiễm khuẩn [1]. Khi các phản ứng viêm lan rộng hoặc vi khuẩn xâm nhập phát triển, cơ thể người mẹ sẽ kích hoạt hệ thống miễn dịch toàn thân, dẫn đến biểu hiện sốt, mệt mỏi và ớn lạnh [1], [3].
Khi bầu ngực bị viêm, thành phần sinh hóa của sữa mẹ sẽ có những biến đổi nhất định [2]. Do tính thấm của hàng rào biểu mô tuyến vú thay đổi dưới tác động của phản ứng viêm, nồng độ natri và clorua tăng lên khiến sữa mẹ có vị mặn hơn bình thường [2]. Đồng thời, sản lượng sữa tiết ra từ bên ngực bị viêm cũng có thể sụt giảm tạm thời [2]. Hiện tượng này đôi khi khiến trẻ sơ sinh tỏ ra khó chịu hoặc ngậm bắt vú kém hơn trong vài ngày [2]. Bên cạnh đó, tình trạng tạo thành các màng sinh học dày đặc của vi khuẩn bên trong lòng ống dẫn sữa cũng có thể cản trở sự tiết sữa, khiến người mẹ lầm tưởng rằng mình bị mất sữa hoàn toàn [3].
Vì sao trẻ vẫn an toàn khi bú mẹ đang bị viêm sốt?
Mối lo ngại lớn nhất của các bậc phụ huynh là dòng sữa mẹ bị viêm có thể truyền mầm bệnh vào đường tiêu hóa non nớt của trẻ nhỏ. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện nay khẳng định không có bất kỳ bằng chứng nào cho thấy nguy cơ đối với một đứa trẻ sinh đủ tháng và khỏe mạnh khi tiếp tục bú mẹ từ người mẹ bị viêm tuyến vú [2]. Hệ tiêu hóa của trẻ chứa các enzyme và axit dạ dày có khả năng vô hiệu hóa hầu hết các vi khuẩn thông thường có trong sữa mẹ.
Hơn thế nữa, việc tiếp tục cho con bú trong giai đoạn người mẹ bị bệnh còn mang lại lợi ích miễn dịch vô cùng to lớn cho em bé [4]. Khi người mẹ bị sốt do nhiễm trùng hoặc phản ứng viêm, hệ thống miễn dịch của mẹ sẽ sản xuất các kháng thể đặc hiệu chống lại căn nguyên gây bệnh đó [4]. Những kháng thể quý giá này được bài tiết trực tiếp qua sữa mẹ, giúp trẻ được bảo vệ thụ động trước chính tác nhân gây bệnh từ môi trường sống xung quanh [4]. Đồng thời, dòng sữa mẹ vẫn tiếp tục cung cấp nguồn dinh dưỡng dễ tiêu hóa, nước và năng lượng thiết yếu cho đứa trẻ mà không một loại thức ăn nào thay thế hoàn hảo được [4].
Ngược lại, nếu người mẹ đột ngột ngừng cho con bú vì lo sợ sốt, hậu quả đối với người mẹ sẽ rất nặng nề [2]. Việc ngưng hút hoặc ngưng cho bú đột ngột khiến lượng sữa mới tiếp tục tiết ra bị ứ nghẽn trầm trọng trong các nang sữa bị viêm, đẩy nhanh tiến trình chuyển hóa từ viêm tuyến vú thành ổ áp xe vú [2]. Áp xe là một biến chứng nghiêm trọng đòi hỏi phải can thiệp rạch thoát mủ hoặc dùng các thủ thuật xâm lấn phức tạp [1].
Các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học nói gì?
Bằng chứng từ các cuộc khảo sát cộng đồng quy mô lớn tại các quốc gia Đông và Nam Phi công bố năm 2022 chỉ ra rằng có tới 17,0% phụ nữ gặp phải tình trạng viêm tuyến vú đã quyết định ngừng cho con bú do các triệu chứng khó chịu của bệnh [5]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng tỷ lệ ngừng cho con bú này là một thực trạng đáng lo ngại, bởi các can thiệp định tính tại Burkina Faso cho thấy việc tiếp tục duy trì cữ bú được chính các bà mẹ công nhận là một trong những phương pháp hữu hiệu nhất giúp giảm nhẹ triệu chứng và ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm ở bầu ngực [5]. Một nghiên cứu định lượng khác từ New Zealand cũng củng cố điều này khi tìm thấy mối liên hệ thuận chiều giữa trải nghiệm vượt qua viêm tuyến vú và tổng thời gian duy trì nuôi con bằng sữa mẹ kéo dài hơn [5].
Cũng trong nghiên cứu tại khu vực Đông và Nam Phi, các tác giả ghi nhận những phụ nữ có học vấn và sinh con bằng phương pháp mổ lấy thai có tỷ lệ báo cáo mắc viêm tuyến vú cao hơn đáng kể [5]. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại Nepal, nơi những sản phụ sinh mổ có nguy cơ viêm vú cao hơn do việc chậm trễ thiết lập cữ bú đầu đời [5]. Một nghiên cứu bệnh chứng chuyên sâu tại Tây Ban Nha năm 2014 trên các bà mẹ đang cho con bú cũng chỉ ra rằng nguy cơ phát triển viêm tuyến vú do nhiễm khuẩn tăng cao rõ rệt ở những trường hợp sữa mẹ về chậm hơn 24 giờ sau khi sinh [3]. Ngược lại, việc cho trẻ bú mẹ ngay lập tức sau sinh và trẻ không gặp khó khăn trong lần ngậm bắt vú đầu tiên là những yếu tố bảo vệ vững chắc giúp giảm thiểu tỷ lệ mắc viêm tuyến vú [3].
Nghiên cứu bệnh chứng tại Tây Ban Nha cũng cho thấy những phụ nữ nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ có tỷ lệ mắc viêm vú thấp hơn nhóm nuôi ăn hỗn hợp hoặc dùng bình sữa [3]. Việc cho bú song song ở các cặp song sinh thậm chí còn được xem là yếu tố bảo vệ do tăng cường tần suất làm trống tuyến sữa [3]. Đối với vấn đề tần suất mắc bệnh, một báo cáo tổng quan năm 2022 về viêm tuyến vú cho biết bệnh lý này có thể ảnh hưởng đến tối đa 33% phụ nữ đang trong thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ [6]. Bệnh thường khởi phát tập trung nhất trong vòng 3 tháng đầu sau sinh, giai đoạn mà việc thiết lập chu kỳ tiết sữa và kỹ thuật ngậm vú của trẻ còn chưa ổn định, dù viêm vú vẫn có thể xảy ra ở bất kỳ thời điểm nào trong suốt thời gian cho con bú [6].
Về mặt công cụ hỗ trợ, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 đã làm rõ mối quan hệ giữa máy hút sữa và nguy cơ viêm tuyến vú [7]. Nghiên cứu kết luận rằng máy hút sữa không phải là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy cơ chế bệnh sinh của viêm vú, mà mối liên hệ này chủ yếu do nghịch đảo nhân quả [7]. Trên thực tế, tỷ lệ mới mắc viêm tuyến vú giảm dần theo tiến trình nuôi con, ngay cả khi việc sử dụng máy hút sữa vẫn được duy trì ở mức cao [7]. Máy hút sữa khi được dùng đúng cách sẽ đóng vai trò như một chiến lược bảo tồn giá trị, hỗ trợ tích cực cho việc thoát lưu sữa khi bé ngậm bắt vú kém hoặc mẹ bị nứt đầu ti quá đau đớn [7].
Giới hạn của các bằng chứng và những ngộ nhận phổ biến
Mặc dù có nhiều phương pháp điều trị hỗ trợ được truyền miệng, các tổng quan y khoa cho thấy bằng chứng lâm sàng vẫn còn những giới hạn nhất định. Một tài liệu cập nhật năm 2016 về viêm tuyến vú nhấn mạnh rằng chẩn đoán viêm vú cấp tính chủ yếu dựa trên các dấu hiệu lâm sàng, và việc cấy vi khuẩn từ sữa mẹ chỉ cần thiết trong một số trường hợp cụ thể [8]. Đáng chú ý, tài liệu này khẳng định hiện chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả của men vi sinh (probiotics) trong việc điều trị và phòng ngừa viêm tuyến vú [8]. Đồng thời, bằng chứng về các thể viêm vú bán cấp hay cận lâm sàng gây ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng tăng cân của trẻ sơ sinh cũng chưa thực sự rõ ràng [8].
Bên cạnh đó, việc sử dụng các liệu pháp hỗ trợ tại chỗ như lá bắp cải đỏ và chườm ấm đã được ghi nhận trong một báo cáo ca bệnh năm 2022 là giúp giảm nhẹ tiến triển của viêm tuyến vú quanh ống dẫn sữa [6]. Tuy nhiên, các can thiệp này chỉ đóng vai trò hỗ trợ triệu chứng và cần được nghiên cứu rộng rãi hơn trước khi thay thế hoàn toàn các phác đồ chuẩn mực [6]. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong khoảng 6 tháng đầu và tiếp tục kéo dài đến 1 năm hoặc lâu hơn tùy theo nguyện vọng của mẹ và bé, nhưng nhiều phụ nữ đã phải bỏ cuộc sớm do các rào cản từ viêm tắc tia sữa [1].
Một ngộ nhận phổ biến là khi vú bị viêm sưng thì cần phải ngừng hút sữa và ngừng cho bú để bầu ngực được nghỉ ngơi. Thực tế, hành động này làm ngưng trệ việc giải phóng sữa, khiến tình trạng ứ đọng thêm trầm trọng [2]. Một hiểu lầm khác là hút sữa bằng máy ở áp lực thật mạnh mới có thể thông tắc tia sữa. Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu cho thấy tình trạng ứ đọng sữa hoàn toàn có thể được giải quyết ngay cả khi sử dụng lực hút chân không thấp của máy hút sữa, giúp tránh làm tổn thương thêm các mô tuyến vú đang viêm [7].
Những trường hợp cần thận trọng và dấu hiệu nguy hiểm
Dù việc duy trì cữ bú được khuyến khích, người mẹ cần hết sức cẩn trọng trước các diễn biến phức tạp của bệnh. Nếu cơn sốt cao trên 38,5 độ C kéo dài liên tục không hạ, các vệt đỏ trên bầu ngực lan rộng nhanh chóng hoặc các triệu chứng toàn thân không cải thiện sau 24 đến 48 giờ tích cực làm trống bầu ngực, người mẹ cần đến ngay cơ sở y tế [2], [8]. Trong các hướng dẫn điều trị, việc bắt đầu liệu pháp kháng sinh là cần thiết nếu các triệu chứng lâm sàng tiếp tục dai dẳng hoặc tình trạng nhiễm trùng gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe người mẹ [6], [8].
Phụ nữ sinh con bằng phương pháp mổ đẻ hoặc từng có tiền sử viêm tuyến vú tái phát nhiều lần cũng là nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm đến việc theo dõi các cục cứng bất thường trên ngực [5], [6]. Khi bầu ngực xuất hiện một khối u khu trú mềm, dao động, có cảm giác chứa dịch mủ kèm theo sốt cao run rẩy, đó có thể là dấu hiệu hình thành ổ áp xe [1], [2]. Trong trường hợp nghi ngờ áp xe vú hoặc khi đứa trẻ sinh non, trẻ nhẹ cân có bệnh lý miễn dịch bẩm sinh, người mẹ cần tham vấn ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp tục cho trẻ bú trực tiếp từ bên ngực bị tổn thương [1], [2].
Hướng dẫn thực hành: Kỹ thuật xử trí và chăm sóc an toàn
Để xử lý hiệu quả tình trạng tắc tia sữa kèm sốt nhẹ tại nhà, biện pháp cốt lõi và quan trọng nhất là loại bỏ sữa ứ đọng một cách thường xuyên và triệt để [2], [8]. Người mẹ nên tăng tần suất cho con bú trong ngày, và luôn ưu tiên bắt đầu cữ bú ở bên bầu ngực đang bị đau [2]. Việc cho trẻ bú bên đau trước khi trẻ đang đói giúp lực mút của trẻ đạt mức mạnh nhất, từ đó hỗ trợ thông tắc các ống dẫn sữa bị nghẽn sâu hiệu quả hơn [2].
Sau cữ bú của con, nếu cảm thấy bầu ngực vẫn còn nặng hoặc chưa được làm trống hoàn toàn, người mẹ có thể vắt thêm bằng tay hoặc sử dụng máy hút sữa để giải phóng hết lượng sữa thừa, góp phần thúc đẩy quá trình hồi phục mô tuyến [2], [7]. Kỹ thuật mát-xa đúng đóng vai trò quyết định trong việc hỗ trợ dẫn lưu:
- Mát-xa nhẹ nhàng vùng bị đau hướng về phía núm vú giúp kích thích dòng chảy của sữa ra ngoài [2].
- Thực hiện mát-xa dẫn lưu bạch huyết trên bề mặt da từ phía quầng vú ngược dần về phía hố nách để giảm bớt hiện tượng phù nề mô và tạo điều kiện cho dịch ứ trôi về các hạch nách [2].
Người mẹ cũng cần chú ý điều chỉnh các yếu tố nguy cơ dẫn đến ứ đọng sữa như tránh mặc áo ngực quá chật gây chèn ép bầu vú, không kéo dài khoảng cách giữa các cữ bú hoặc bỏ cữ bú đột ngột, và khắc phục tình trạng nứt cổ gà làm trì hoãn cữ bú [2]. Nếu đầu ti bị tổn thương nứt nẻ gây đau rát cực độ khi cho bé ngậm trực tiếp, người mẹ có thể chuyển sang vắt sữa bằng tay hoặc dùng máy hút sữa với áp lực êm ái để duy trì việc giải phóng sữa liên tục trong thời gian chờ đợi núm vú lành thương [7]. Bên cạnh đó, việc áp dụng chườm lạnh sau cữ bú hoặc sử dụng chườm ấm kết hợp lá bắp cải có thể giúp xoa dịu cảm giác sưng tức khó chịu ở mô ngực [6].
Tắc tia sữa kèm theo sốt là một thử thách thể chất đau đớn đối với bất kỳ người mẹ nào trong hành trình nuôi con bằng sữa mẹ. Tuy nhiên, thay vì hoang mang ngừng cho con bú, người mẹ hãy an tâm rằng dòng sữa vẫn an toàn và chứa đựng nhiều kháng thể quý giá cho sự phát triển của bé [2], [4]. Việc duy trì làm trống bầu ngực đúng kỹ thuật, kết hợp theo dõi sát sao các dấu hiệu cảnh báo y tế, sẽ giúp người mẹ nhanh chóng vượt qua cơn viêm sốt và bảo vệ trọn vẹn nguồn sữa mẹ thiêng liêng cho con.
