Đau nhức khớp ngón chân cái dữ dội sau bữa ăn nhiều đạm là nỗi ám ảnh của nhiều người bệnh gout. Trong dân gian Việt Nam, nhiều người truyền tai nhau việc nấu nước cây hy thiêm uống hằng ngày để giảm sưng đau và hạ axit uric máu.
Câu trả lời ngắn gọn là cây hy thiêm có tiềm năng hỗ trợ hạ axit uric, giảm viêm và giảm đau khớp nhờ khả năng ức chế enzyme sản xuất axit uric tại gan [1]. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại về hy thiêm mới dừng ở thử nghiệm trên động vật, chưa đủ cơ sở để thay thế thuốc điều trị đặc hiệu ở người [1].
Gout hình thành thế nào và vai trò của enzyme xanthine oxidase
Gout là rối loạn chuyển hóa purine, khởi phát khi nồng độ axit uric trong máu tăng cao kéo dài [2]. Khi lượng axit uric vượt ngưỡng hòa tan, các tinh thể axit uric hoặc muối monosodium urate sẽ lắng đọng tại khớp và vùng quanh khớp, gây ra các đợt viêm khớp cấp tính sưng nóng đỏ đau [3]. Tình trạng tăng axit uric máu không chỉ gây bệnh gout mà còn được xem là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với các bệnh lý tim mạch [4]. Số liệu dịch tễ cho thấy tỷ lệ mắc gout ngày càng tăng, phần nhiều liên quan đến sự thay đổi chế độ ăn uống, lối sống và tuổi thọ con người kéo dài hơn [2].
Trong cơ thể, quá trình tạo ra axit uric phụ thuộc trực tiếp vào một loại enzyme duy nhất có tên là xanthine oxidase, viết tắt là XO [5]. Enzyme này tập trung nhiều ở gan và đường tiêu hóa [2]. Nhiệm vụ của xanthine oxidase là xúc tác quá trình oxy hóa chuyển đổi chất hypoxanthine thành xanthine, rồi tiếp tục chuyển thành sản phẩm cuối cùng là axit uric trong chuỗi thoái giáng purine [4]. Hoạt động quá mức của enzyme xanthine oxidase có liên hệ mật thiết với việc tăng nồng độ axit uric máu [6].
Do đó, nguyên tắc cốt lõi trong điều trị tăng axit uric máu và bệnh gout mạn tính là sử dụng các chất ức chế enzyme xanthine oxidase để chặn đứng nguồn sản xuất axit uric từ gốc [2]. Trên thực tế lâm sàng, các thuốc tổng hợp ức chế xanthine oxidase như allopurinol, febuxostat hay Y-700 đã cho thấy hiệu quả tốt trong kiểm soát gout mạn tính [2]. Trong đó, allopurinol là thuốc được sử dụng phổ biến nhất [4]. Dù vậy, một bộ phận người bệnh gặp phải tác dụng phụ từ các thuốc tổng hợp này như rối loạn tiêu hóa, phát ban da, phản ứng quá mẫn hoặc dị ứng, suy thận và làm tăng độc tính của thuốc 6-mercaptopurine [2]. Chính vì rào cản tác dụng phụ này, giới khoa học liên tục tìm kiếm các hoạt chất từ tự nhiên hoặc hợp chất mới có khả năng ức chế xanthine oxidase an toàn hơn [5].
Cơ chế tác động của cây hy thiêm và nhóm chất tự nhiên
Tại Việt Nam, cây hy thiêm (tên khoa học là Siegesbeckia orientalis L.) từ lâu đã được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền để trị viêm khớp cấp, thấp khớp và bệnh gout [1]. Dưới góc độ dược lý học hiện đại, tác dụng này của hy thiêm đến từ hàm lượng cao các hợp chất phenolic có trong phần trên mặt đất của cây [1]. Khi phân tích hóa học bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và dữ liệu quang phổ (UV, 1H-NMR), các nhà khoa học xác định nhóm chất hoạt động mạnh trong hy thiêm bao gồm các chất tương tự axit caffeic (caffeic acid analogues) và nhóm flavonone [1].
Các hợp chất tự nhiên thuộc nhóm flavonoid nói chung vốn là những ứng viên sáng giá để thiết kế thuốc ức chế xanthine oxidase nhờ sở hữu đồng thời đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm và khả năng ức chế enzyme ở nồng độ micromolar [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2014 giải thích cơ chế ở cấp độ phân tử thông qua cấu trúc tinh thể tia X ở độ phân giải 2.0 A của enzyme xanthine oxidase ở động vật có vú khi gắn với chất ức chế flavonoid tự nhiên là quercetin [3]. Cấu trúc ba vòng liên hợp của flavonoid này khớp về mặt không gian với vị trí hoạt động của enzyme, nằm kẹp giữa hai axit amin Phe 914 và Phe 1009, đồng thời tạo liên kết hydro với các gốc xúc tác Arg 880 và Glu 802, hướng thẳng về phía kênh dung môi dẫn vào trung tâm molypden hoạt động của enzyme [3]. Nhờ việc che chắn trung tâm hoạt động này, quá trình chuyển hóa tạo axit uric bị kìm hãm [3].
Khi đi vào cơ thể động vật thử nghiệm, dịch chiết giàu phenolic từ cây hy thiêm tác động theo hai mũi nhọn cùng lúc [1]. Một mặt, nó ức chế hoạt động của enzyme xanthine oxidase ngay tại gan, từ đó làm giảm lượng axit uric đi vào máu [1]. Mặt khác, nó trực tiếp làm dịu phản ứng viêm tại bao hoạt dịch khớp do tinh thể urate gây ra, giảm sưng phù và giảm cảm giác đau [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của cây hy thiêm?
Mặc dù được dùng rộng rãi trong dân gian Việt Nam, các nghiên cứu dược lý chuyên sâu về tác dụng chống gout của cây hy thiêm mới được báo cáo rõ nét trong một nghiên cứu công bố năm 2017 [1]. Nhóm nghiên cứu đã thu thập phần trên mặt đất của cây hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L.) tại vùng núi Việt Nam để điều chế dịch chiết ethanol thô (CEE) và phân đoạn hòa tan trong n-butanol (BuOH fr.) [1].
Về thiết kế nghiên cứu, đây là thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật sống (in vivo), sử dụng mô hình chuột cống bị gây tăng axit uric máu bằng chất oxonate [1]. Các nhà khoa học tiến hành đo nồng độ axit uric trong huyết thanh và đánh giá mức độ ức chế enzyme xanthine oxidase trong gan chuột [1]. Song song đó, tác dụng kháng viêm và giảm đau của phân đoạn BuOH được kiểm chứng trên mô hình chuột bị gây phù chân bằng carrageenan và gây viêm màng hoạt dịch khớp bằng tinh thể urate [1].
Kết quả cho thấy cả dịch chiết ethanol thô và phân đoạn BuOH của hy thiêm đều có hoạt tính hạ axit uric máu, trong đó phân đoạn BuOH là phần mang hoạt tính mạnh nhất [1]. Ở mức liều 120 mg/kg trên chuột, phân đoạn giàu phenolic này giúp giảm 31,4% nồng độ axit uric trong huyết thanh và ức chế 32,7% hoạt động của enzyme xanthine oxidase tại gan so với nhóm đối chứng [1]. Không chỉ hạ axit uric, liều 120 mg/kg còn làm giảm 30,4% thể tích phù chân chuột, cải thiện triệu chứng trong mô hình viêm màng hoạt dịch do urate và mang lại hiệu quả giảm đau rõ rệt so với nhóm chứng [1].
Ngoài cây hy thiêm, từ năm 2015 đến nay, giới khoa học cũng mở rộng sàng lọc nhiều sản phẩm tự nhiên khác nhằm tìm chất ức chế xanthine oxidase [5]. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2016 khảo sát 24 dịch chiết hữu cơ từ 4 loài thuộc chi Cam chanh (Citrus) trong thí nghiệm ống nghiệm (in vitro) [2]. Kết quả phát hiện dịch chiết ethyl acetate từ quả non sấy khô của cây chỉ thực (Citrus aurantium L.) chứa 5 chất flavanone và 2 chất polymethoxyflavone có khả năng ức chế xanthine oxidase mạnh, nổi bật là hoạt chất hesperetin đạt giá trị ức chế một nửa (IC50) ở mức 16,48 muM [2]. Điều này củng cố thêm bằng chứng cho thấy các hợp chất nhóm flavanone thực vật — nhóm chất cũng có mặt trong cây hy thiêm — đóng vai trò quan trọng trong việc kìm hãm enzyme tạo axit uric [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Ưu điểm lớn nhất của cây hy thiêm được ghi nhận qua nghiên cứu năm 2017 là tác dụng kép: vừa tác động vào căn nguyên gây bệnh (hạ 31,4% axit uric máu thông qua ức chế 32,7% enzyme XO tại gan), vừa giải quyết triệu chứng cấp tính (giảm 30,4% sưng phù và giảm đau khớp do lắng đọng tinh thể urate) [1]. Đối với người bệnh gout vốn phải chịu đựng các cơn đau khớp kèm chỉ số axit uric cao, đặc tính kép này mang lại giá trị hỗ trợ đáng chú ý [1].
Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của bằng chứng khoa học hiện có. Toàn bộ dữ liệu định lượng của nghiên cứu năm 2017 về cây hy thiêm đều được thực hiện trên mô hình chuột thí nghiệm (in vivo), hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh gout thực tế [1]. Liều lượng có hiệu quả 120 mg/kg là liều dùng của phân đoạn chiết xuất tinh chế bằng dung môi n-butanol trên chuột, không phải là lượng lá cây khô nấu nước uống thông thường ở người [1].
Hơn nữa, khi chiết xuất dược liệu trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học đã cô lập riêng phân đoạn giàu phenolic để đạt hiệu quả tối ưu [1]. Trong đời sống, việc người dân tự đun sắc cây hy thiêm bằng nước lọc sẽ thu được hàm lượng hoạt chất khác biệt rất lớn so với dịch chiết bằng ethanol hay n-butanol trong nghiên cứu [1]. Hiện tại cũng chưa có dữ liệu nghiên cứu về độc tính dài hạn hay tương tác thuốc của dịch chiết hy thiêm trên cơ thể người [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị gout
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên như cây hy thiêm có thể thay thế hoàn toàn thuốc tây như allopurinol hay febuxostat. Thực tế, trong nghiên cứu trên chuột, phân đoạn mạnh nhất của hy thiêm mới ức chế được 32,7% enzyme xanthine oxidase và giảm 31,4% axit uric máu [1]. Ở người bệnh gout mạn tính có nồng độ axit uric rất cao và đã xuất hiện hạt tophi hoặc biến chứng khớp, việc tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để chỉ uống nước lá cây sẽ khiến axit uric tăng vọt trở lại, làm tinh thể urate tiếp tục lắng đọng gây hủy hoại khớp [2].
Hiểu lầm thứ hai là tâm lý "cây cỏ tự nhiên uống càng đặc, càng nhiều càng nhanh khỏi". Ngay cả các hoạt chất ức chế xanthine oxidase khi nghiên cứu trên động vật cũng đều hoạt động theo cơ chế phụ thuộc liều lượng và phải được kiểm tra độc tính cấp cẩn thận [7]. Việc dùng cây hy thiêm không rõ liều lượng hoặc nguồn gốc thu hái không đảm bảo có thể gây gánh nặng cho gan và thận — hai cơ quan vốn đã nhạy cảm ở người tăng axit uric máu [2].
Hiểu lầm thứ ba là chỉ uống hy thiêm khi đang lên cơn đau gout cấp để giảm đau rồi ngưng, trong khi bỏ qua việc kiểm soát chế độ ăn giàu purine. Gout là bệnh rối loạn chuyển hóa purine gắn liền với sự dịch chuyển trong chế độ ăn uống và lối sống [2]. Nếu vẫn nạp lượng lớn thực phẩm giàu purine mỗi ngày, enzyme xanthine oxidase tại gan và ruột sẽ liên tục có nguyên liệu hypoxanthine và xanthine để sản xuất axit uric mới, vượt quá khả năng kìm hãm của các hoạt chất thực vật [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cây hy thiêm?
Do thiếu hụt dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng trước khi có ý định dùng các chế phẩm từ cây hy thiêm:
Thứ nhất là người bệnh gout đang điều trị bằng các thuốc ức chế xanthine oxidase tổng hợp như allopurinol hoặc febuxostat [2]. Bản thân các thuốc này đã có nguy cơ gây tác dụng phụ trên đường tiêu hóa, phát ban da, phản ứng quá mẫn hoặc ảnh hưởng chức năng thận [2]. Việc tự ý uống thêm dịch chiết thảo dược có cùng cơ chế tác động lên gan mà không thông qua bác sĩ có thể làm phức tạp thêm việc theo dõi đáp ứng thuốc và chức năng gan thận [1].
Thứ hai là người có bệnh nền về gan, suy giảm chức năng thận hoặc bệnh lý tim mạch [4]. Gan là nơi tập trung enzyme xanthine oxidase và cũng là cơ quan chuyển hóa các hợp chất phenolic của cây hy thiêm [1]. Người suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc biệt (chẳng hạn thuốc 6-mercaptopurine vốn dễ bị tăng độc tính khi dùng chung với chất ức chế XO) tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược [2].
Thứ ba là phụ nữ mang thai, đang cho con bú và người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật họ Cúc hoặc nhạy cảm với các hợp chất phenolic, flavonone [1]. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu rối loạn tiêu hóa hay mẩn ngứa da nào, người dùng cần ngưng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra [4].
Gợi ý áp dụng thực tế cho người có axit uric cao
Để kiểm soát bệnh gout và chỉ số axit uric máu an toàn, người bệnh nên đặt việc điều chỉnh lối sống và tuân thủ phác đồ y khoa làm nền tảng, chỉ xem thảo dược như một biện pháp hỗ trợ sau khi đã tham vấn bác sĩ điều trị [2].
Về sử dụng dược liệu: Nếu muốn dùng cây hy thiêm (phần trên mặt đất của cây) hoặc các sản phẩm chiết xuất từ hy thiêm để hỗ trợ giảm viêm đau khớp và hạ axit uric, người bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc y học cổ truyền để được định lượng phù hợp [1]. Nên ưu tiên các chế phẩm đã được chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất phenolic thay vì tự thu hái cây trôi nổi không rõ chất lượng [1].
Về chế độ dinh dưỡng kết hợp: Vì axit uric là sản phẩm của quá trình chuyển hóa purine, người bệnh cần cắt giảm nguồn cung cấp purine từ thức ăn như nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản và rượu bia [5]. Bên cạnh đó, có thể bổ sung các thực phẩm tự nhiên giàu hợp chất flavonoid và flavanone như các loại quả họ cam chanh trong khẩu phần ăn hằng ngày, vừa cung cấp chất chống oxy hóa vừa hỗ trợ nhẹ nhàng quá trình kiểm soát enzyme xanthine oxidase [3]. Đừng quên uống đủ nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải axit uric qua đường nước tiểu tốt hơn.
Tóm lại, nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam xác nhận phần trên mặt đất của cây hy thiêm chứa nhiều hợp chất phenolic giúp giảm 31,4% axit uric máu, ức chế 32,7% enzyme xanthine oxidase và giảm viêm đau khớp trên mô hình động vật [1]. Tuy nhiên, người bệnh gout chỉ nên xem đây là giải pháp hỗ trợ tiềm năng, không tự ý bỏ thuốc bác sĩ kê đơn và cần kết hợp chặt chẽ với chế độ ăn giảm purine để bảo vệ khớp lâu dài [2].
