Nhiều bà mẹ lo lắng việc giảm tinh bột sau sinh ảnh hưởng sữa mẹ, làm con chậm lớn. Thực tế, các nghiên cứu hiện có chưa đánh giá trực tiếp chế độ ăn kiêng low-carb tác động thế nào đến cân nặng bé; bằng chứng hiện tập trung vào việc bổ sung năng lượng cho mẹ và kỹ thuật cho con bú.
Trẻ sơ sinh bú mẹ tăng cân kém thường xuất phát từ sự truyền sữa kém hiệu quả hoặc sức khỏe bầu vú, thay vì đơn thuần do một chế độ ăn của mẹ.
Cơ chế khiến trẻ bú mẹ chậm tăng cân
Tăng trưởng của trẻ bú mẹ phụ thuộc lượng sữa mẹ sản xuất, khả năng chuyển sữa từ vú sang bé, và lượng sữa bé thực nạp [1]. Khi một trong ba khâu này gặp trục trặc, trẻ có nguy cơ sụt cân hoặc chậm lớn [1].
Mẹ thiếu kinh nghiệm hoặc cho bú sai cách có thể dẫn đến suy dinh dưỡng và mất nước tăng natri máu ở trẻ [2]. Việc thăm khám sớm vài ngày sau sinh giúp phát hiện sớm tình trạng sụt cân quá mức trước khi sữa mẹ thực sự bị giảm [2].
Bằng chứng về dinh dưỡng của mẹ và tăng trưởng của trẻ
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) tại Ấn Độ trên 816 cặp mẹ con kiểm tra tác động của việc bổ sung năng lượng cho mẹ [3]. Nhóm can thiệp được ăn thêm 600 kcal mỗi ngày (25–30% chất béo, 13% protein) kèm vi chất [3]. Kết quả cho thấy việc mẹ nạp thêm năng lượng không cải thiện chỉ số chiều dài theo tuổi của trẻ ở mốc 6 tháng, dù giúp cải thiện thể trạng của chính người mẹ [3].
Một tổng quan hệ thống năm 2024 đánh giá các can thiệp cho người mẹ có con dưới 6 tháng tuổi chậm lớn [4]. Bằng chứng hiện tại rất hạn chế, chất lượng thấp đến rất thấp [4]. Bổ sung dinh dưỡng cho mẹ không cho thấy khả năng làm tăng cân nặng của trẻ ở thời điểm 36 tuần tuổi sau kỳ kinh chót [4].
Tình trạng dinh dưỡng kém hoặc mất an ninh lương thực mức độ vừa và nặng của mẹ có liên quan đến việc giảm tốc độ phát triển vòng đầu và cân nặng của trẻ trong nghiên cứu đoàn hệ 144 trẻ tại Brazil [5]. Ở Bangladesh, nghiên cứu cắt ngang 510 cặp mẹ con ghi nhận người mẹ nhẹ cân (dưới 50 kg) hoặc chiều cao thấp (dưới 150 cm) có nguy cơ sinh con nhẹ cân cao hơn [6].
Nguyên nhân thực sự khiến trẻ bú mẹ không tăng cân
Khó khăn khi cho con bú là yếu tố then chốt làm giảm tốc độ tăng cân, chiều dài và chu vi vòng đầu của trẻ trong 6 tháng đầu đời [5]. Cho bú bình, dùng núm vú giả hoặc dùng sữa công thức không đúng cách cũng liên quan đến sự suy giảm tăng trưởng ở trẻ [5], [7].
Một nghiên cứu trên 105 cặp mẹ con tại Guatemala phát hiện viêm vú cận lâm sàng làm tăng nguy cơ trẻ bị nhẹ cân lên 9,2 lần và thấp còi lên 4,3 lần [8]. Trẻ được bú mẹ với tần suất dày hơn giúp giảm nguy cơ vòng đầu nhỏ [8].
Hiểu lầm thường gặp
Nhiều người tin mẹ ăn ít tinh bột lập tức làm "loãng sữa" hay mất chất. Dữ liệu can thiệp cho thấy bổ sung thêm 600 kcal mỗi ngày cho mẹ không làm tăng trưởng của trẻ tốt hơn [3]. Trẻ không tăng cân thường do ngậm bắt vú sai, bú không đủ cữ hoặc bệnh lý ở tuyến vú người mẹ [1], [8].
Bổ sung sữa công thức vội vàng khi chưa chẩn đoán đúng nguyên nhân cũng là sai lầm phổ biến, có thể làm gián đoạn việc nuôi con bằng sữa mẹ [1].
Điều chưa biết
- Chưa có nghiên cứu lâm sàng đo lường tác động của chế độ ăn rất ít carbohydrate (low-carb hoặc ketogenic) đối với thành phần sữa mẹ.
- Chưa rõ mức cắt giảm năng lượng tối đa mà mẹ có thể áp dụng mà không làm sụt giảm thể tích sữa tiết ra.
- Hiệu quả lâu dài của các mô hình ăn kiêng khác nhau trên sự phát triển thể chất của trẻ nhỏ vẫn là khoảng trống nghiên cứu.
Ai nên thận trọng
- Mẹ có dấu hiệu tắc tia sữa, đau rát đầu ti hoặc viêm vú: Cần kiểm tra tuyến vú vì viêm vú cận lâm sàng ảnh hưởng trực tiếp đến đà tăng trưởng của bé [8].
- Mẹ có tiền sử suy dinh dưỡng, nhẹ cân hoặc mắc rối loạn sức khỏe tâm thần: Cần có chế độ chăm sóc đặc biệt vì những yếu tố này liên quan trực tiếp đến cân nặng của trẻ [5], [6].
- Trẻ có biểu hiện sút cân nhanh, tiểu ít, ngủ li bì: Cần đưa đi khám y tế ngay để loại trừ nguy cơ mất nước tăng natri máu [2].






