Sau một ngày dài làm việc liên tục bên máy tính hoặc dán mắt vào màn hình điện thoại, cảm giác mắt khô cay, nhức mỏi và mờ nhòe đã trở thành nỗi ám ảnh quen thuộc của không ít người. Nhiều người rỉ tai nhau tìm mua các hoạt chất bổ mắt, trong đó nổi bật là astaxanthin với lời đồn thổi giúp mắt sáng khỏe và ngăn chặn mỏi mắt tức thì.
Các nghiên cứu lâm sàng bước đầu cho thấy astaxanthin có thể hỗ trợ cải thiện khả năng điều tiết, giảm tình trạng khô mỏi mắt do hội chứng thị giác màn hình và ngăn ngừa sự sụt giảm thị lực sau nhiều giờ làm việc căng thẳng. Tuy nhiên, dưỡng chất này không phải là "thần dược" chữa khỏi hoàn toàn các tật khúc xạ hay thay thế được thói quen nghỉ ngơi thị giác hợp lý.
Căng thẳng thị giác màn hình diễn ra như thế nào?
Trong nhịp sống hiện đại, các thiết bị màn hình như máy tính, điện thoại thông minh gần như là vật bất ly thân trong công việc lẫn giải trí [1]. Khi nhìn chăm chú vào các thiết bị này, tần số chớp mắt của con người thường suy giảm rõ rệt, dẫn đến tình trạng khô mắt và kích thích khó chịu [1].
Không chỉ vậy, các nguồn sáng từ màn hình thiết bị điện tử chủ yếu sử dụng đèn LED [1]. Việc tiếp xúc liên tục với ánh sáng xanh từ đèn LED sẽ thúc đẩy quá trình sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) tại các tế bào cảm thụ quang theo thời gian làm việc [1]. Hậu quả kéo theo là sự sụt giảm khả năng điều tiết của mắt, gây đau đầu, mỏi mắt và căng cứng cơ vùng cổ vai [1].
Tình trạng mỏi mắt do sử dụng thiết bị kỹ thuật số kéo dài biểu hiện qua nhiều triệu chứng khó chịu như nhìn mờ, khô mắt, nhạy cảm với ánh sáng, nhìn đôi và khó khăn khi chuyển đổi tiêu cự từ gần ra xa [2].
Cơ chế tác động của Astaxanthin đối với đôi mắt
Astaxanthin là một chất chống oxy hóa mạnh có nguồn gốc tự nhiên từ thực phẩm [3]. Khi đi vào cơ thể, hoạt chất này phát huy tác dụng thông qua việc bảo vệ cấu trúc tế bào trước các tổn hại từ stress oxy hóa [5, 6].
Khi mắt làm việc quá tải trước màn hình điện tử, các phản ứng oxy hóa diễn ra mạnh mẽ và làm gia tăng nồng độ các chất chỉ dấu tổn thương lipid [3]. Việc bổ sung astaxanthin giúp kìm hãm sự gia tăng của phosphatidylcholine hydroperoxide (PCOOH) – một chất chỉ dấu sinh học quan trọng của stress oxy hóa trong huyết tương [3].
Bên cạnh đó, việc suy giảm chức năng cơ thể mi theo tuổi tác là nguyên nhân chính cản trở thị lực khi mắt phải điều tiết quá mức [4]. Hoạt chất astaxanthin hỗ trợ làm giảm căng thẳng thị giác do làm việc với màn hình nhờ cơ chế trung hòa các gốc tự do, từ đó nâng đỡ hoạt động của cơ thể mi và bảo vệ tế bào thần kinh thị giác [4].
Bằng chứng khoa học về Astaxanthin ở trẻ em
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 84 ngày đã được thực hiện trên 64 trẻ em trong độ tuổi từ 10 đến 14 tuổi [5]. Những học sinh này đều có thời gian sử dụng màn hình từ 4 giờ mỗi ngày trở lên và có triệu chứng hội chứng thị giác màn hình ở mức nhẹ đến trung bình [5].
Các em được chia ngẫu nhiên để uống một viên nang mềm chứa 4 mg astaxanthin mỗi ngày hoặc giả dược liên tục trong 84 ngày [5]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng astaxanthin cải thiện rõ rệt điểm số hội chứng thị giác màn hình (CVS-Q) với mức giảm 4,00 điểm so với mức giảm 1,72 điểm ở nhóm giả dược, tạo nên sự khác biệt 20% giữa hai nhóm [5].
Điểm thang đo mức độ mỏi mắt (VFLS) ở nhóm dùng astaxanthin cũng thấp hơn đáng kể so với nhóm giả dược, đạt mức cải thiện 27% sau 84 ngày [5]. Khả năng nhận thức chiều sâu không gian (stereopsis) và phản xạ ánh sáng của đồng tử cũng có sự cải thiện tốt hơn hẳn nhóm dùng giả dược [5]. Ngoài ra, lượng nước mắt tiết ra ghi nhận tăng lên ở các mốc 14, 56 và 84 ngày dùng hoạt chất [5]. Nghiên cứu này ghi nhận astaxanthin an toàn và dung nạp tốt ở mắt đang phát triển của trẻ nhỏ [5].
Hiệu quả trên người trưởng thành và người trung niên
Tác động của astaxanthin đối với thị lực của người lớn cũng được ghi nhận qua một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược tiến hành trên 60 người trưởng thành khỏe mạnh vào năm 2022 [4]. Các tình nguyện viên được bổ sung chế độ ăn chứa 9 mg astaxanthin mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong vòng 6 tuần [4].
Kết quả chỉ ra rằng ở nhóm người tham gia từ 40 tuổi trở lên, thị lực có chỉnh kính của mắt thuận sau khi làm việc với màn hình máy tính được bảo vệ tốt hơn rõ rệt ở nhóm dùng astaxanthin so với nhóm chứng [4]. Ngược lại, ở nhóm người trẻ dưới 40 tuổi, sự khác biệt giữa hai nhóm chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng astaxanthin giúp giảm bớt căng thẳng thị giác do màn hình máy tính gây ra, đặc biệt hữu ích cho đối tượng trung niên và cao tuổi vốn có cơ thể mi bắt đầu suy giảm chức năng [4].
Ngoài ra, nghiên cứu chéo ngẫu nhiên, mù đôi trên 24 tình nguyện viên khỏe mạnh năm 2018 cho thấy việc bổ sung phối hợp astaxanthin và sesamin trong 4 tuần giúp người tham gia phục hồi tốt hơn sau các tác vụ gây mệt mỏi tinh thần bằng màn hình máy tính [3]. Nồng độ PCOOH tăng vọt trong quá trình làm việc trí óc căng thẳng cũng được làm giảm đáng kể nhờ việc bổ sung này [3].
Tác động phối hợp cùng các dưỡng chất thị giác khác
Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi khác trên 44 người trưởng thành tại Nhật Bản thường xuyên mệt mỏi mắt do sử dụng thiết bị màn hình đã đánh giá hiệu quả của thực phẩm chứa phức hợp astaxanthin, anthocyanin và lutein [1]. Nhóm can thiệp uống 2 viên hoạt chất mỗi ngày trong 6 tuần [1].
Sau thời gian can thiệp, nhóm sử dụng dưỡng chất cho thấy sự cải thiện đáng kể về tỷ lệ phản ứng đồng tử ở cả hai mắt và mắt thuận so với nhóm giả dược [1]. Bảng câu hỏi khảo sát cũng ghi nhận nhóm dùng hoạt chất giảm rõ rệt cảm giác khó tập trung điều tiết mắt, cũng như giảm khó khăn khi nhìn các vật ở cự ly gần hoặc khi đọc chữ in nhỏ [1]. Việc bổ sung này đã ức chế sự suy giảm chức năng điều tiết do tiếp xúc kéo dài với màn hình [1].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng
Mặc dù các dữ liệu lâm sàng cho thấy astaxanthin hỗ trợ giảm bớt các triệu chứng mỏi mệt mắt và bảo vệ chức năng điều tiết, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa hoạt chất này [1, 2, 5].
Các nghiên cứu cho thấy astaxanthin không làm thay đổi các chỉ số như độ khúc xạ cầu tương đương hay độ thị lực nền tổng thể [5]. Nó chỉ đóng vai trò bảo vệ chức năng điều tiết tạm thời và giảm căng thẳng tế bào khi mắt bị quá tải [2, 5]. Do đó, astaxanthin không thể chữa khỏi tật cận thị, viễn thị hay loạn thị, và hiệu quả bảo vệ thị lực thể hiện rõ hơn ở nhóm người trung niên từ 40 tuổi trở lên [4].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận tính an toàn cao và không gặp tác dụng bất lợi đáng kể khi dùng liều từ 4 mg đến 9 mg mỗi ngày [1, 5, 6], một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc những người đang điều trị các bệnh lý mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung liều cao. Người có tiền sử dị ứng với các loài vi tảo hoặc động vật giáp xác (nguồn chiết xuất tự nhiên của astaxanthin) cần đọc kỹ nguồn gốc thành phần trên nhãn sản phẩm.
Cách áp dụng trong đời sống để bảo vệ thị lực
Để chăm sóc mắt một cách bền vững, việc sử dụng các chất bổ sung như astaxanthin chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế cho các biện pháp công thái học và bảo vệ mắt cơ bản [2].
Bên cạnh việc cân nhắc bổ sung dưỡng chất theo liều lượng đã được nghiên cứu từ 4 mg đến 9 mg mỗi ngày sau bữa ăn có chất béo để hấp thu tốt nhất [1, 5], bạn cần thiết lập chế độ làm việc khoa học. Hãy đảm bảo điều kiện ánh sáng phòng phù hợp, đặt màn hình máy tính ở khoảng cách và góc nhìn chuẩn mực, đồng thời duy trì việc chớp mắt đều đặn để tránh khô rát giác mạc [2, 3]. Việc kết hợp cho mắt nghỉ ngơi ngắt quãng và chỉnh kính đúng độ khúc xạ là những biện pháp tối quan trọng giúp bảo vệ thị giác toàn diện [2].
Tóm lại, astaxanthin là một chất chống oxy hóa giàu tiềm năng giúp giảm bớt tình trạng khô mỏi và căng thẳng điều tiết do màn hình máy tính gây ra [1, 5]. Tuy nhiên, một đôi mắt khỏe mạnh luôn đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa dinh dưỡng hợp lý, thời gian nghỉ ngơi khoa học và lối sống điều độ mỗi ngày.
