Dành hàng giờ liên tục trước máy tính và điện thoại đã trở thành thói quen khó bỏ của hầu hết người làm việc văn phòng. Tình trạng mắt khô rát, nhìn mờ và nhức mỏi xuất hiện phổ biến khiến nhiều người tìm đến các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe, đặc biệt là viên uống chiết xuất từ quả việt quất.

Các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất việt quất giàu anthocyanin thực sự mang lại hiệu quả hỗ trợ giảm bớt cảm giác nhức mỏi mắt và cải thiện khả năng điều tiết của cơ thể mi khi làm việc với màn hình điện tử. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ tạm thời và phục hồi chức năng sinh lý của mắt chứ không thể thay thế cho việc nghỉ ngơi hợp lý hay chữa khỏi các tật khúc xạ.

Áp lực vô hình lên đôi mắt trong kỷ nguyên số

Trong đời sống hiện đại, các thiết bị màn hình hiển thị trực quan (VDT) như máy tính bảng, điện thoại thông minh và máy tính để bàn đã trở thành công cụ làm việc thiết yếu hàng ngày. Theo một khảo sát của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản, tỷ lệ nhân viên làm việc với màn hình máy tính từ 4 giờ mỗi ngày trở lên chiếm tới khoảng 50% lực lượng lao động [1]. Đáng chú ý, có tới 91,6% những người gặp phải các triệu chứng mệt mỏi liên quan đến công việc VDT phàn nàn về tình trạng mỏi mắt và đau mắt [1].

Sự bùng nổ của các thiết bị cầm tay càng khiến đôi mắt bị quá tải khi khoảng cách nhìn quá gần. Tỷ lệ sở hữu điện thoại thông minh cá nhân đã tăng gấp 4 lần, từ mức 14,6% vào năm 2011 lên 56,8% vào năm 2016, trong đó hơn 90% người dùng thuộc độ tuổi từ 40 trở xuống [1]. Chỉ sau khoảng 20 phút nhìn liên tục vào màn hình thiết bị cầm tay, hiện tượng giãn đồng tử và giảm khả năng co đồng tử đã có thể bắt đầu xuất hiện [2].

Thói quen làm việc cật lực mà thiếu thời gian nghỉ ngơi khiến tình trạng rối loạn điều tiết mắt ngày càng phổ biến [2]. Màn hình phát ra ánh sáng xanh kèm theo việc mắt phải điều tiết liên tục ở cự ly gần làm cơ thể mi rơi vào trạng thái căng cứng kéo dài, dẫn đến hàng loạt triệu chứng khó chịu như mờ mắt, cộm rát và mệt mỏi [2], [3].

Chiết xuất việt quất giúp giảm mỏi mắt ra sao?

Chiết xuất từ quả việt quất đen (Vaccinium myrtillus L.) là một nguồn cung cấp dồi dào các hoạt chất thực vật nhóm anthocyanin [4], [5]. Hoạt chất này từ lâu đã được quan tâm nghiên cứu nhờ khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ và ái lực đặc biệt với biểu mô sắc tố võng mạc, nơi chịu trách nhiệm chính cho thị giác và sự thích ứng sáng tối của mắt [5].

Khi mắt nhìn chăm chú vào màn hình trong thời gian dài, các cơ thể mi phải co thắt liên tục để duy trì tiêu cự gần, gây ra hiện tượng co cứng điều tiết [2], [1]. Chiết xuất anthocyanin từ việt quất được ghi nhận có khả năng hỗ trợ cải thiện huyết động vi tuần hoàn tại các nhóm cơ mắt liên quan [2]. Nhờ sự tăng cường lưu thông máu và oxy này, các cơ trơn thể mi được thư giãn tốt hơn, từ đó làm giảm sự căng thẳng điều tiết do thiết bị di động gây ra [2], [5].

Bên cạnh tác động lên cơ vận nhãn, việt quất còn hỗ trợ tái tạo rhodopsin – một sắc tố thị giác cực kỳ quan trọng ở võng mạc [3], [6]. Thành phần cyanidin-3-glucoside (C3G) có trong việt quất được chứng minh là có khả năng thúc đẩy quá trình tái tạo sắc tố này, giúp duy trì độ nhạy của thị giác khi mắt phải làm việc dưới ánh sáng nhân tạo [3]. Đồng thời, các chất chống oxy hóa này giúp dọn dẹp các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) sinh ra từ sự tiếp xúc liên tục với ánh sáng xanh của màn hình máy tính [3].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người

Nhiều nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược trên người đã được tiến hành nhằm kiểm chứng hiệu quả thực tế của loại thảo dược này đối với chứng mỏi mắt kỹ thuật số.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược thực hiện tại Nhật Bản trên các nhân viên văn phòng từ 20 đến 40 tuổi làm việc với màn hình máy tính đã đánh giá tác động của chiết xuất việt quất [7]. Các nhà nghiên cứu đã sàng lọc 281 người và chọn ra 88 người có chỉ số dung hợp nhấp nháy tới hạn (CFF) và điểm điều tiết gần (NPA) tương đối thấp để tham gia điều trị [7]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên dùng 480 mg chiết xuất việt quất mỗi ngày hoặc giả dược trong vòng 8 tuần [7].

Kết quả cho thấy nhóm dùng 480 mg chiết xuất việt quất đã giảm bớt đáng kể sự suy giảm chỉ số CFF do áp lực công việc máy tính gây ra sau 8 tuần (p = 0,023), trong khi nhóm dùng giả dược không có được sự cải thiện này [7]. Về mặt cảm nhận chủ quan, các triệu chứng như cảm giác mỏi mắt, đau nhức mắt, nặng mắt, khó chịu và cảm giác có dị vật trong mắt ở nhóm dùng chiết xuất việt quất đều giảm rõ rệt so với nhóm chứng [7]. Không có bất kỳ biến cố bất lợi nghiêm trọng nào được ghi nhận trong suốt thời gian diễn ra thử nghiệm [7].

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần khác được công bố vào năm 2020 cũng đã đánh giá hiệu quả của chiết xuất việt quất chuẩn hóa (SBE) trên 109 người trưởng thành khỏe mạnh từ 20 đến 60 tuổi [1]. Những người tham gia được cho uống 240 mg chiết xuất việt quất chuẩn hóa mỗi ngày một lần hoặc dùng giả dược [1].

Chỉ số thành phần tần số cao (HFC-1), phản ánh tình trạng co thắt và trương lực của cơ thể mi sau khi làm việc với màn hình VDT, là tiêu chí đánh giá chính [1]. Kết quả ghi nhận giá trị HFC-1 sau tải làm việc ở tuần thứ 8 và tuần thứ 12 của nhóm dùng việt quất đã cải thiện vượt trội so với nhóm dùng giả dược với độ tin cậy cao (lần lượt p = 0,014 và p = 0,017) [1]. Thử nghiệm này chứng minh việc bổ sung 240 mg chiết xuất việt quất mỗi ngày giúp giải tỏa sự co cứng điều tiết của cơ thể mi do các tác vụ nhìn gần [1].

Ngoài ra, một nghiên cứu lâm sàng năm 2021 khi kết hợp anthocyanin với astaxanthin và lutein cho thấy thị lực mắt thuận sau làm việc máy tính ở tuần thứ 6 tăng 0,2 đơn vị so với nhóm giả dược, mang lại ý nghĩa phục hồi thị giác rõ nét trên lâm sàng [3]. Các dữ liệu tổng hợp cũng chỉ ra rằng việc bổ sung anthocyanin giúp cải thiện cảm giác mờ mắt và mỏi mắt sau các đợt xem phim hoặc chơi game trên thiết bị cầm tay liên tục đến một giờ [2].

Phát hiện từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và tế bào

Bên cạnh các nghiên cứu trên người, nhiều bằng chứng thực nghiệm đã làm sáng tỏ thêm cơ chế bảo vệ của việt quất ở mức độ mô và tế bào.

Trong các mô hình tổn thương võng mạc do ánh sáng, các chiết xuất từ quả việt quất đã chứng minh tác dụng bảo vệ thần kinh với liều anthocyanin hàng ngày từ 10 đến 500 mg ở cả các liệu trình ngắn hạn lẫn dài hạn [6]. Ở chuột bị viêm võng mạc, việc bổ sung chiết xuất việt quất với liều 500 mg/kg trọng lượng cơ thể trong 4 ngày đã giúp cải thiện điện sinh lý võng mạc, bảo tồn lượng rhodopsin và giảm thiểu đáng kể tổn thương tại các tế bào cảm thụ ánh sáng [6]. Ở dải liều 50 đến 200 mg mỗi ngày trong 5 ngày, chiết xuất này còn làm giảm các chất gây độc thần kinh như oxit nitric và malondialdehyde, đồng thời gia tăng các chất chống oxy hóa nội sinh như glutathione và enzym superoxide dismutase (SOD) [6].

Ở mức độ tế bào biểu mô sắc tố võng mạc người, các nghiên cứu cho thấy chiết xuất việt quất cùng các hợp chất như malvidin và các dẫn xuất glucoside của nó có khả năng đối kháng với tình trạng stress oxy hóa do hydrogen peroxide gây ra [5], [8]. Chiết xuất này giúp hạ thấp lượng gốc tự do ROS, giảm phản ứng chết rụng tế bào, đồng thời điều hòa hoạt tính của các enzym giải độc tế bào như heme oxygenase-1 [5], [8]. Trong tế bào nội mô mao mạch võng mạc người tiếp xúc với môi trường đường huyết cao, chiết xuất anthocyanin việt quất cũng hỗ trợ bảo vệ sức sống tế bào và điều hòa protein VEGF [8].

Lợi ích có thật nhưng không thể thần thánh hóa

Mặc dù các dữ liệu khoa học mang lại nhiều tín hiệu tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các loại viên uống chiết xuất việt quất. Chiết xuất bột việt quất tiêu chuẩn (theo Dược điển Hoa Kỳ USP35-NF30) thường chứa khoảng 36% hàm lượng anthocyanin, vốn được ứng dụng trong các chế phẩm hỗ trợ mỏi mắt [4]. Các công nghệ hấp phụ polymer hiện đại có thể nâng độ tinh khiết này lên đến 96% để phục vụ nghiên cứu và sản xuất [4].

Tuy vậy, các chuyên gia y tế nhấn mạnh rằng các bằng chứng lâm sàng hiện tại chủ yếu ghi nhận sự thuyên giảm các triệu chứng mỏi mắt cơ năng và cải thiện sự co giãn tạm thời của cơ thể mi [2], [7], [1]. Chiết xuất việt quất hoàn toàn không thể làm biến mất các tật khúc xạ như cận thị, viễn thị hay loạn thị. Dù có nghiên cứu trên động vật cho thấy chiết xuất quả mọng có thể giảm bớt sự phát triển cận thị thực nghiệm ở gà con, những phát hiện này chưa thể ngoại suy trực tiếp thành phương pháp điều trị tật khúc xạ ở mắt người [6].

Bên cạnh đó, một số báo cáo tổng quan cũng lưu ý rằng các dữ liệu thử nghiệm trên người về chiết xuất việt quất đối với các bệnh lý thoái hóa mắt phức tạp vẫn cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để củng cố tính xác thực lâu dài [5]. Viên uống việt quất không phải là "thần dược" giúp đôi mắt miễn nhiễm với tác hại từ thói quen nhìn màn hình liên tục nhiều giờ mà không chớp mắt.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù các thử nghiệm lâm sàng với liều lượng từ 240 mg đến 480 mg chiết xuất việt quất mỗi ngày không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [7], [1], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng:

  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Nhóm đối tượng này chưa có đủ dữ liệu nghiên cứu lâm sàng an toàn chuyên biệt ở quy mô lớn, do đó không nên tự ý dùng viên chiết xuất đậm đặc nếu không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.
  • Người có bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị: Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy anthocyanin có tác động lên chuyển hóa lipid, đường huyết và các thụ thể tế bào [8]. Những người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường cần theo dõi chặt chẽ vì thực phẩm bổ sung có thể làm biến động lượng đường trong máu.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Chiết xuất việt quất có đặc tính hỗ trợ vi tuần hoàn và tác động đến mạch máu [2], [5], do đó bệnh nhân chuẩn bị can thiệp ngoại khoa nên thông báo cho bác sĩ điều trị để được hướng dẫn tạm ngưng khi cần thiết.

Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu thị lực suy giảm đột ngột, đau nhức mắt dữ dội kéo dài hoặc có bệnh lý nền về mắt, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa mắt thăm khám ngay thay vì tự ý dựa vào các loại viên uống bổ trợ.

Áp dụng vào đời sống hàng ngày sao cho hiệu quả

Để sử dụng viên uống việt quất an toàn và đạt hiệu quả tối ưu cho sức khỏe đôi mắt, bạn có thể tham khảo một số hướng dẫn thực tế sau:

  • Liều lượng tham khảo: Dựa trên các nghiên cứu lâm sàng can thiệp trực tiếp trên người làm việc máy tính, mức liều từ 240 mg đến 480 mg chiết xuất việt quất chuẩn hóa mỗi ngày trong thời gian từ 8 đến 12 tuần đã được chứng minh là mang lại cải thiện rõ rệt cho chức năng co giãn cơ thể mi và giảm nhức mỏi mắt [7], [1]. Hãy đọc kỹ tỷ lệ hoạt chất anthocyanin ghi trên nhãn sản phẩm để chọn đúng loại chuẩn hóa uy tín.
  • Thời điểm sử dụng: Nên uống viên chiết xuất sau bữa ăn với một cốc nước lọc đầy đủ để hoạt chất được hấp thu thuận lợi cùng dưỡng chất từ thức ăn.
  • Kết hợp dinh dưỡng đa dạng: Bên cạnh viên uống, việc duy trì một chế độ ăn giàu rau xanh đậm màu và trái cây chứa carotenoid, vitamin C, lutein tự nhiên sẽ mang lại mạng lưới chống oxy hóa toàn diện hơn cho võng mạc [3], [6], [5].
  • Thực hành quy tắc bảo vệ mắt: Viên bổ sung chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi bạn chủ động cho mắt nghỉ ngơi. Hãy áp dụng quy tắc 20-20-20: cứ sau 20 phút nhìn màn hình, hãy hướng tầm nhìn ra xa khoảng 20 feet (khoảng 6 mét) trong ít nhất 20 giây để các cơ trơn thể mi được thả lỏng tự nhiên [2]. Đồng thời điều chỉnh độ sáng màn hình phù hợp và giữ khoảng cách nhìn an toàn.

Tóm lại, viên uống chiết xuất việt quất là giải pháp hỗ trợ có căn cứ khoa học giúp xoa dịu đôi mắt mệt mỏi và tăng cường khả năng điều tiết cho người thường xuyên làm việc với máy tính [2], [7], [1]. Tuy nhiên, để duy trì một thị lực sáng khỏe dài lâu, sự hỗ trợ từ thảo dược cần luôn đi đôi với lối sống khoa học và thói quen làm việc điều độ mỗi ngày.