Mỗi khi giao mùa, nhiều gia đình lại tìm mua các loại viên uống bổ sung kẽm cho ông bà, cha mẹ với hy vọng tăng sức đề kháng, phòng tránh cảm cúm hay viêm phổi. Thói quen tự ý mua thực phẩm chức năng truyền tai nhau ngày càng phổ biến, nhưng không phải ai cũng rõ vi chất này thực sự hoạt động ra sao trong cơ thể người lớn tuổi.
Câu trả lời ngắn gọn từ các bằng chứng khoa học là: Có, bổ sung kẽm giúp người cao tuổi cải thiện khả năng đề kháng hô hấp, đặc biệt khi cơ thể đang thiếu hụt vi chất này [1]. Việc cung cấp đủ kẽm giúp phục hồi số lượng và chức năng tế bào miễn dịch, từ đó giảm tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp [1]. Tuy nhiên, hiệu quả không đồng nhất ở mọi trường hợp và việc dùng quá liều có thể gây tác dụng ngược nguy hiểm [2].
Vì sao người già dễ thiếu kẽm và suy giảm miễn dịch?
Quá trình lão hóa tự nhiên luôn đi kèm sự suy giảm chức năng miễn dịch, đặc biệt là hoạt động qua trung gian tế bào T (một loại bạch cầu đóng vai trò chủ chốt trong việc nhận diện và tiêu diệt mầm bệnh) [2]. Sự suy yếu này góp phần làm tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do nhiễm trùng ở người già [2]. Bên cạnh thay đổi bên trong cơ thể do tuổi tác, người cao tuổi còn dễ rơi vào tình trạng dinh dưỡng kém, làm hệ miễn dịch vốn đã suy yếu càng thêm tổn thương [3].
Tình trạng thiếu hụt kẽm rất phổ biến ở người cao tuổi, nhất là những người suy dinh dưỡng, và có liên quan mật thiết đến việc tăng nguy cơ nhiễm trùng [1]. Các nhà khoa học nhận thấy người già thường có nồng độ kẽm trong huyết thanh thấp [3]. Đáng chú ý, nhiều biểu hiện suy giảm miễn dịch khi thiếu kẽm lại rất giống với những thay đổi miễn dịch do tuổi già gây ra [3].
Kẽm kích hoạt "hàng rào" tế bào T bảo vệ đường thở thế nào?
Kẽm là vi chất thiết yếu cho nhiều chức năng tế bào, hoạt động như một phân tử tín hiệu nội bào đối với các tế bào miễn dịch [4]. Khoáng chất này cần thiết cho sự phát triển, biệt hóa và kích hoạt các tế bào lympho T [5]. Khi thiếu kẽm, hệ miễn dịch bị ảnh hưởng bất lợi do giảm số lượng đại thực bào và bạch cầu đơn nhân (các tế bào làm nhiệm vụ dọn dẹp mầm bệnh), đồng thời làm tăng mức độ căng thẳng oxy hóa trong cơ thể [5].
Việc hỗ trợ đầy đủ kẽm giúp chống lại sự biến đổi bất lợi của phản ứng miễn dịch thông qua việc tăng cường cả tổng số lượng lẫn chức năng của tế bào T [1]. Bổ sung kẽm còn cải thiện cơ chế miễn dịch bẩm sinh như khả năng thực bào (nuốt và tiêu hủy vi khuẩn) của đại thực bào và bạch cầu trung tính, tăng phản ứng kháng thể và tăng số lượng tế bào T gây độc (CD8+ T) [5]. Ngoài ra, bổ sung kẽm còn làm tăng hoạt tính của tế bào tiêu diệt tự nhiên (tế bào NK) nhờ tăng cường biểu hiện perforin - một loại protein giúp phá hủy tế bào nhiễm bệnh, trong khi thiếu kẽm làm giảm độc tính của tế bào NK này [1].
Ở cấp độ phân tử, bổ sung kẽm có hiệu quả làm giảm căng thẳng oxy hóa và giảm việc sản sinh các cytokine gây viêm như TNF-alpha và IL-1beta ở người cao tuổi [4]. Nhờ các cơ chế kháng virus và kháng viêm này, kẽm thường được đưa vào các sản phẩm hỗ trợ nhiễm trùng đường hô hấp [6].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả đối với bệnh hô hấp?
Một bài tổng quan công bố năm 2009 cho biết phản ứng điều trị có lợi của việc bổ sung kẽm đã được ghi nhận ở bệnh lao, viêm phổi, nhiễm trùng đường hô hấp dưới cấp tính và cảm lạnh thông thường [4]. Tổng quan này cũng chỉ ra bổ sung kẽm giúp giảm tỷ lệ mắc nhiễm trùng nói chung ở người cao tuổi [4].
Một nghiên cứu năm 2010 đã xem xét mối liên hệ giữa trữ lượng kẽm thấp và bệnh viêm phổi ở người già [7]. Kết quả từ nghiên cứu quan sát của nhóm tác giả cùng các dữ liệu trước đó gợi ý rằng dự trữ kẽm không đủ có thể là một yếu tố nguy cơ gây viêm phổi ở người cao tuổi [7]. Những người già có nồng độ kẽm huyết thanh thấp có thể hưởng lợi từ việc bổ sung kẽm, với tiềm năng giảm số đợt mắc và thời gian bị viêm phổi, giảm tổng lượng và thời gian dùng kháng sinh do viêm phổi, cũng như giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân [7].
Cũng trong tài liệu năm 2010 này, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đã được trích dẫn [7]. Trong một thử nghiệm trên 81 người cao tuổi (trên 65 tuổi) sống tại viện dưỡng lão, việc bổ sung vi chất dinh dưỡng chứa 20 mg kẽm (dạng kẽm, cụ thể là kẽm sulfat) và 100 microg selen (dạng selen sulfua) trong thời gian 2 năm đã làm giảm đáng kể số đợt nhiễm trùng đường hô hấp trung bình, trong khi việc bổ sung vitamin không mang lại hiệu quả này [7]. Trong một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược khác quy mô lớn hơn trên 725 người cao tuổi sống tại viện dưỡng lão, việc bổ sung liều thấp gồm 20 mg kẽm (dạng kẽm sulfat) và 100 microg selen (dạng selen sulfua) cũng làm tăng đáng kể phản ứng miễn dịch dịch thể (phản ứng tạo kháng thể) [7].
Một nghiên cứu năm 2021 ghi nhận một vài nghiên cứu ngẫu nhiên cho thấy bổ sung kẽm liều thấp đến trung bình (từ 10 đến 45 mg mỗi ngày) ở người cao tuổi khỏe mạnh giúp cải thiện một số chức năng miễn dịch [5]. Cụ thể, mức liều này làm tăng số lượng tế bào lympho T gây độc và tế bào NK, từ đó giảm tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm trùng [5].
Khoảng trống bằng chứng và những kết quả chưa đồng nhất
Dù có nhiều tín hiệu tích cực, giới khoa học vẫn thận trọng khi đưa ra kết luận tuyệt đối. Các tác giả của nghiên cứu năm 2010 nhấn mạnh rằng để có bằng chứng kết luận vững chắc về hiệu quả giảm bệnh tật và tử vong do viêm phổi, cần có thêm các nghiên cứu đối chứng, mù đôi, ngẫu nhiên với số lượng người tham gia đủ lớn nhằm xác định rõ hiệu quả của riêng việc bổ sung kẽm [7]. Thêm vào đó, hai thử nghiệm trên 81 người và 725 người nêu trên sử dụng kết hợp cả kẽm và selen chứ không phải kẽm đơn độc [7].
Một bài tổng quan năm 2021 chỉ rõ rằng trong các nghiên cứu lâm sàng ở người, tác động của việc bổ sung kẽm lên chức năng miễn dịch ở người cao tuổi cho kết quả không nhất quán [8]. Trong khi một số nghiên cứu cho thấy sự cải thiện miễn dịch và giảm tỷ lệ nhiễm trùng, những nghiên cứu khác lại cho thấy không có tác động nào lên các thông số miễn dịch [8].
Sự thiếu nhất quán này được lý giải do tình trạng sức khỏe và mức kẽm ban đầu của từng cá nhân rất khác nhau, bên cạnh sự khác biệt về liều lượng, thời gian nghiên cứu, độ tuổi của nhóm đối tượng và các chỉ số miễn dịch được đo lường [8]. Sự khác biệt về kiểu gen giữa các cá nhân, chẳng hạn như tính đa hình trong các gen mã hóa protein vận chuyển kẽm, cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu và hiệu quả bổ sung [8]. Hơn nữa, việc thiếu các dấu ấn sinh học (biomarker) nhạy và đặc hiệu để xác định chính xác tình trạng kẽm trong cơ thể cũng cản trở việc giải thích kết quả lâm sàng [8]. Các nhà khoa học hiện vẫn chưa hiểu đầy đủ cơ chế phân tử mà kẽm điều hòa chức năng đại thực bào [5], và vẫn còn khoảng trống kiến thức về liều lượng cũng như thời điểm bổ sung tối ưu cho người lớn tuổi [8].
Hiểu lầm tai hại: Uống càng nhiều càng tốt, nhớ đâu uống đó
Do mong muốn phòng bệnh nhanh chóng, doanh số bán các viên uống bổ sung kẽm không kê đơn đã tăng vọt, đặc biệt ở nhóm người cao tuổi [6]. Tuy nhiên, quan niệm uống liều thật cao để "chặn đứng" bệnh hô hấp là một sai lầm nguy hiểm.
Các nghiên cứu cảnh báo việc bổ sung kẽm cao hơn giới hạn trên được khuyến nghị có thể gây tác động bất lợi ngược lại cho chính chức năng miễn dịch [2]. Cụ thể, dùng kẽm liều lớn có thể dẫn đến tình trạng thiếu đồng trong cơ thể; nghịch lý là chính sự thiếu hụt đồng này lại góp phần làm suy giảm phản ứng miễn dịch của cơ thể trước các bệnh nhiễm virus [5]. Ngoài ra, việc bổ sung kẽm không đều đặn, lúc nhớ lúc quên ở những người ít khi bị nhiễm trùng cũng không cho thấy cơ sở vững chắc giúp cải thiện miễn dịch lâu dài [5].
Ai nên thận trọng khi bổ sung kẽm?
Người cao tuổi tự ý dùng kẽm quá liều hoặc kéo dài có nguy cơ đối mặt với biến chứng hạ đồng máu (thiếu đồng do dư thừa kẽm), gây ra các biểu hiện lâm sàng nghiêm trọng như thiếu máu, dị cảm (tê bì, châm chích trên da) và rối loạn dáng đi [6].
Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2023 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 76 tuổi bị hạ đồng máu do tự bổ sung kẽm [6]. Ban đầu, bà đến khám vì dáng đi không vững, sau đó được phát hiện thiếu máu nặng và phải nhập viện [6]. Các xét nghiệm chuyên sâu xác nhận bệnh nhân bị giảm toàn thể huyết cầu nghiêm trọng (giảm cả hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu) kèm nồng độ đồng trong máu thấp [6]. Sau khi ngừng bổ sung kẽm và được điều trị bằng đồng gluconat đường uống, tình trạng thiếu máu và số lượng tế bào máu của bà đã hồi phục hoàn toàn, nhưng các khiếm khuyết về thần kinh vẫn còn tồn tại [6].
Vì vậy, người cao tuổi, người có bệnh nền, người đang dùng thuốc điều trị hoặc có dấu hiệu thiếu máu, tê bì chân tay, đi lại loạng choạng cần tuyệt đối thận trọng [6]. Trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ để được đánh giá tình trạng dinh dưỡng thực tế, không tự ý dùng thực phẩm chức năng thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Áp dụng thực tế thế nào để an toàn và hiệu quả?
Thay vì lạm dụng viên uống liều cao, người cao tuổi nên ưu tiên đảm bảo dinh dưỡng cân bằng qua chế độ ăn hằng ngày để phòng ngừa suy dinh dưỡng [1]. Khi có nhu cầu sử dụng viên uống bổ sung, việc tuân thủ liều lượng an toàn là nguyên tắc quan trọng nhất [2].
Về liều lượng tham khảo từ các nghiên cứu: Một phân tích năm 2010 dựa trên giới hạn an toàn cho rằng liều 30 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày có thể đủ để cải thiện chức năng miễn dịch và giảm nguy cơ nhiễm trùng ở người cao tuổi [7]. Một số nghiên cứu ngẫu nhiên khác ghi nhận mức liều thấp đến trung bình từ 10 đến 45 mg mỗi ngày giúp cải thiện tế bào miễn dịch ở người già khỏe mạnh [5], hoặc mức 20 mg kẽm kết hợp 100 microg selen mỗi ngày trong các thử nghiệm tại viện dưỡng lão [7].
Tuy nhiên, do khả năng hấp thu và mức dự trữ kẽm ở mỗi người cao tuổi là khác nhau [8], người dùng cần đọc kỹ hàm lượng kẽm nguyên tố trên nhãn sản phẩm (tránh cộng dồn từ nhiều loại thuốc cảm cúm và viên uống tổng hợp dùng cùng lúc) [6]. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ để xác định liều dùng và thời gian uống phù hợp với thể trạng, giúp hệ hô hấp của người cao tuổi được bảo vệ an toàn.
