Bổ sung viên ngậm kẽm ngay khi chớm đau họng có giúp nhanh khỏi bệnh?

Cơn đau họng chớm nở và phản xạ tìm viên ngậm

Thời tiết chuyển mùa hoặc ngồi phòng máy lạnh kéo dài khiến cổ họng bắt đầu có cảm giác khô khốc, ngứa rát và nuốt đau. Đây thường là dấu hiệu khởi phát của đợt cảm lạnh thông thường do nhiễm virus đường hô hấp trên. Thay vì nghỉ ngơi, nhiều người tìm ngay đến các loại viên ngậm chứa vi chất, đặc biệt là kẽm, với hy vọng chặn đứng bệnh ngay từ ngày đầu tiên.

Bằng chứng nghiên cứu cho thấy việc dùng viên ngậm kẽm liều cao ngay trong 24 giờ đầu kể từ khi xuất hiện triệu chứng có khả năng rút ngắn đáng kể thời gian mang bệnh ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào dạng bào chế, liều lượng và khả năng giải phóng ion kẽm tự do tại vùng hầu họng ^[3], ^[4].

Cơ chế tác động của ion kẽm tại vùng hầu họng

Khi ngậm, viên ngậm tan chậm trong khoang miệng và giải phóng các phân tử kẽm mang điện tích dương vào niêm mạc vùng hầu họng ^[3], ^[4]. Ở dạng ion tự do (iZn), kẽm thể hiện đặc tính làm se niêm mạc, kháng virus gây cảm lạnh (rhinovirus), đồng thời kích thích tăng nồng độ interferon-gamma lên gấp 10 lần ^[4].

Bên cạnh đó, ion kẽm còn ức chế phân tử kết dính liên bào ICAM-1 – thụ thể mà rhinovirus bám vào để xâm nhập tế bào – và ngăn chặn tế bào mast giải phóng các chất trung gian vận mạch ^[4]. Nhờ đó, phản ứng viêm cục bộ tại họng được kiểm soát, ngăn ngừa mầm bệnh tiếp tục nhân lên ^[4]. Tác động này chỉ xuất hiện khi kẽm ở dạng ion tự do; kẽm ở dạng phức hợp liên kết không đem lại lợi ích sinh học trong ống nghiệm ^[4].

Bằng chứng lâm sàng: Rút ngắn thời gian bệnh bao lâu?

Nghiên cứu công bố năm 1996 tiến hành thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược trên 100 nhân viên của Cleveland Clinic xuất hiện triệu chứng cảm trong vòng 24 giờ ^[2]. Nhóm can thiệp dùng viên ngậm chứa 13,3 mg kẽm nguyên tố từ kẽm gluconate cứ 2 giờ một lần khi còn thức, nhóm đối chứng dùng viên ngậm chứa 5% canxi lactate pentahydrate ^[2]. Kết quả ghi nhận thời gian hồi phục hoàn toàn ở nhóm kẽm ngắn hơn rõ rệt (trung vị 4,4 ngày so với 7,6 ngày ở nhóm giả dược) ^[2]. Số ngày bị đau họng giảm từ 3,0 ngày xuống còn 1,0 ngày, ho giảm từ 4,5 ngày xuống 2,0 ngày, nghẹt mũi giảm từ 6,0 ngày xuống 4,0 ngày và chảy nước mũi giảm từ 7,0 ngày xuống 4,0 ngày ^[2]. Tuy nhiên, hai nhóm không khác biệt về thời gian hết sốt, đau cơ, ngứa họng hay hắt hơi ^[2].

Nghiên cứu công bố năm 2000 tại Trung tâm Y tế Detroit thực hiện trên 50 người tình nguyện bắt đầu có triệu chứng dưới 24 giờ ^[1]. Người tham gia ngậm một viên kẽm acetate chứa 12,8 mg kẽm hoặc giả dược sau mỗi 2 đến 3 giờ khi thức ^[1]. Kết quả trên 48 người hoàn thành theo dõi cho thấy nhóm kẽm có tổng thời gian bị cảm ngắn hơn đáng kể so với nhóm giả dược (trung bình 4,5 ngày so với 8,1 ngày) ^[1]. Triệu chứng ho giảm từ 6,3 ngày xuống 3,1 ngày và chảy nước mũi giảm từ 5,8 ngày xuống 4,1 ngày ^[1]. Tổng điểm mức độ nghiêm trọng của mọi triệu chứng ở nhóm dùng kẽm đều giảm mạnh hơn ^[1].

Một phân tích gộp năm 2015 trên 3 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên dùng viên ngậm kẽm acetate liều 80-92 mg kẽm/ngày đã đánh giá chi tiết từng triệu chứng đường hô hấp và toàn thân ^[3]. Dữ liệu cho thấy viên ngậm kẽm acetate rút ngắn thời gian chảy nước mũi 34%, nghẹt mũi 37%, ngứa họng 33%, ho 46%, khàn tiếng 43% và đau cơ 54% ^[3]. Tuy vậy, thời gian đau họng chỉ giảm 18% và không có sự khác biệt đối với triệu chứng đau đầu hay sốt ^[3]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng dù nồng độ kẽm đạt cao nhất ở hầu họng, tác dụng của kẽm không chỉ giới hạn tại chỗ mà còn lan tỏa sang các triệu chứng vùng mũi ^[3].

Ranh giới giữa thành công và thất bại: Bản chất ion kẽm

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các nghiên cứu về viên ngậm kẽm trong suốt nhiều thập kỷ qua ghi nhận kết quả không đồng nhất, với khoảng một nửa số thử nghiệm thất bại ^[4]. Đánh giá tổng quan năm 2009 chỉ ra nguyên nhân nằm ở tỷ lệ ion kẽm tự do giải phóng ra dung dịch ở độ pH sinh lý 7,4 ^[4].

Ở độ pH 7,4, kẽm acetate giải phóng 100% ion kẽm tự do, kẽm gluconate giải phóng 72%, trong khi các hợp chất kẽm khác giải phóng rất ít hoặc không giải phóng ^[4]. Khi các nhà sản xuất thêm chất phụ gia tạo vị để che giấu vị chát của kẽm, các phối tử này gắn chặt với ion kẽm, làm mất hoạt tính kháng virus ^[4]. Các viên ngậm phối tử đơn giúp giảm thời gian bệnh trung bình 3,37 ngày, trong khi viên ngậm chứa nhiều phối tử che vị gần như không đem lại hiệu quả (giảm 0 ngày) ^[4].

Tổng quan năm 2015 cũng ghi nhận nghiên cứu của Turner và Cetnarowski cho thấy viên ngậm kẽm gluconate và kẽm acetate không làm giảm thời gian hay mức độ bệnh cảm tự nhiên ^[5]. Nguyên nhân có thể do kẽm acetate được sản xuất trên nền dầu thực vật ở nhiệt độ cao, khiến kẽm tạo phức chất béo và không thể giải phóng ion tự do ^[5]. Do đó, tổng lượng kẽm ghi trên nhãn không phản ánh hiệu quả, mà nồng độ ion kẽm tự do được giải phóng mới là yếu tố quyết định ^[4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng kẽm trị cảm

Hiểu lầm phổ biến nhất là uống viên kẽm thông thường nuốt trôi bằng nước cũng có tác dụng tương tự viên ngậm. Tác dụng kháng rhinovirus và giảm viêm của kẽm đòi hỏi sự tiếp xúc trực tiếp của ion kẽm tại biểu mô niêm mạc vùng hầu họng khi viên ngậm tan chậm ^[3], ^[4]. Uống nguyên viên kẽm xuống dạ dày không tạo ra được nồng độ ion tại chỗ này.

Hiểu lầm thứ hai là dạng kẽm nào hay đường dùng nào cũng hiệu quả. Thử nghiệm xịt kẽm qua đường mũi bằng kẽm sulfate 0,12% (0,011 mg kẽm nguyên tố/liều, xịt 4 lần/ngày) trong 24 giờ đầu không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa về thời gian kéo dài triệu chứng chung so với giả dược ^[5]. Ngoài ra, dùng kẽm bất kỳ lúc nào cũng giúp khỏi bệnh là quan niệm sai lầm, bởi các nghiên cứu thành công đều yêu cầu bắt đầu ngậm kẽm rất sớm, trong vòng 24 giờ đầu khi triệu chứng vừa xuất hiện ^[1], ^[2].

Tác dụng phụ và những ai cần thận trọng

Dù liều cao mang lại lợi ích rút ngắn ngày ốm, việc bổ sung kẽm ngậm kéo theo tỷ lệ tác dụng phụ đáng kể ^[2]. Trong nghiên cứu dùng kẽm gluconate liều cao, có tới 90% bệnh nhân ở nhóm kẽm gặp phải tác dụng phụ so với 62% ở nhóm giả dược, trong đó phổ biến nhất là cảm giác buồn nôn và vị khó chịu trong miệng ^[2].

Những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, dạ dày nhạy cảm cần đặc biệt thận trọng vì kẽm liều cao dễ gây cồn cào, kích ứng tiêu hóa. Người đang sử dụng kháng sinh hoặc các vi chất khác cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế do kẽm có thể tương tác làm giảm hấp thu thuốc. Nếu triệu chứng đau họng kéo dài, kèm sốt cao không hạ hoặc khó thở, người bệnh phải đi khám bác sĩ ngay để loại trừ viêm họng do vi khuẩn.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng viên ngậm kẽm để hỗ trợ giảm cảm lạnh, thời điểm ngậm mang tính quyết định: cần bắt đầu ngay trong 24 giờ đầu tiên kể từ lúc xuất hiện cảm giác đau rát họng hoặc hắt hơi ^[1], ^[2]. Nên chọn viên ngậm chứa kẽm acetate hoặc kẽm gluconate đơn phối tử để bảo đảm khả năng giải phóng ion kẽm ^[4].

Liều lượng được chứng minh có hiệu quả qua các thử nghiệm dao động từ 12,8 mg đến 13,3 mg kẽm nguyên tố cho mỗi viên, ngậm cách nhau 2 đến 3 giờ một lần khi còn thức, tương đương tổng liều khoảng 80-92 mg/ngày ^[3], ^[1], ^[2]. Cần để viên ngậm tan từ từ trong miệng, không nhai vỡ hay nuốt chửng để ion kẽm bao phủ toàn bộ vùng họng ^[3]. Chỉ nên dùng liên tục trong những ngày có triệu chứng (thường từ 4-5 ngày), không dùng liều cao kéo dài để tránh tích lũy kẽm gây độc ^[1], ^[2].

Viên ngậm kẽm liều cao là giải pháp có cơ sở khoa học giúp rút ngắn từ 3 đến 4 ngày cảm lạnh nếu được dùng đúng dạng ion tự do và đúng thời điểm 24 giờ đầu ^[1], ^[2], ^[4]. Tuy nhiên, đây không phải phương thuốc vạn năng thay thế việc nghỉ ngơi, giữ ấm và chăm sóc nâng đỡ cơ thể. Người bệnh cần cân nhắc giữa lợi ích rút ngắn ngày ốm và nguy cơ buồn nôn do tác dụng phụ của kẽm để đưa ra lựa chọn phù hợp ^[2].