Mùa thi cử đến, nhiều sĩ tử gặp tình trạng đau bụng, rối loạn tiêu hóa đi kèm hồi hộp, mất ngủ. Không ít phụ huynh truyền tai nhau cách uống men vi sinh (probiotics) để "bổ bụng, an thần", giúp con giảm căng thẳng mùa thi.

Câu trả lời ngắn gọn: Men vi sinh có thể giúp giảm nồng độ hormone căng thẳng cortisol ở sinh viên mùa thi, nhưng hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào chủng vi khuẩn cụ thể, liều lượng và việc phối hợp đa chủng [1], [2], [3]. Không phải loại men vi sinh nào cũng mang lại tác dụng giảm lo âu hay cải thiện điểm số nhận thức [4], [5], [2].

Áp lực thi cử và phản ứng sinh học của cơ thể

Stress là vấn đề lớn ở học sinh, sinh viên, tác động trực tiếp đến sức khỏe thể chất lẫn tinh thần [6]. Giữa đường tiêu hóa và căng thẳng sinh lý có mối liên hệ mật thiết với nhau [7]. Khi đối mặt áp lực, tuyến thượng thận tiết ra cortisol - một hormone steroid đóng vai trò là chỉ dấu sinh học chính của stress [6], [7]. Nồng độ cortisol tăng cao kéo dài có liên quan đến sự ức chế hệ miễn dịch [7].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 tại Đại học Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAEU) đo cortisol qua tóc và nước bọt của sinh viên trong kỳ thi bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép nối khối phổ (LC-MS/MS) [6]. Kết quả cho thấy nồng độ cortisol tăng lên trong mùa thi [6]. Nam sinh có nồng độ cortisol trong tóc trung bình là 150,625 pg/mg, trong khi nữ sinh là 77,756 pg/mg [6]. Nồng độ cortisol trong nước bọt dao động từ 0,002 đến 9,189 ng/mL, trung bình đạt 4,505 ng/mL [6]. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nam và nữ cho thấy áp lực thi cử tác động rõ rệt lên cả chỉ dấu stress cấp tính và mạn tính [6].

Cơ chế trục vi khuẩn - ruột - não điều hòa cortisol

Các lợi khuẩn có tiềm năng mang lại lợi ích cho sức khỏe tâm thần được gọi là "psychobiotics" [4], [5]. Nghiên cứu trên người đã làm sáng tỏ tín hiệu giao tiếp giữa hệ vi sinh vật đường ruột và hệ nội tiết, đặc biệt là trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (trục HPA) [1], [8].

Khi bổ sung một số chủng lợi khuẩn nhất định, hệ vi sinh đường ruột được điều chỉnh, làm tăng các chất chuyển hóa có hoạt tính thần kinh như axit béo chuỗi ngắn (SCFA), axit amin (AA) và chất dẫn truyền thần kinh GABA [1]. Tuy nhiên, mối liên hệ này khá phức tạp. Một nghiên cứu trên mẫu người trầm cảm cho thấy nồng độ axit isovaleric (một loại SCFA sinh ra do vi khuẩn đường ruột lên men chất xơ) trong phân có tương quan thuận với chứng trầm cảm và mức cortisol nước bọt buổi sáng, buổi trưa [8]. Điều này gợi ý vi khuẩn sản sinh SCFA tăng cao cũng có thể đi kèm cortisol tăng, dù chiều hướng nhân quả chưa được xác định rõ [8].

Ngược lại, các thử nghiệm can thiệp bằng men vi sinh chọn lọc cho thấy khả năng làm dịu trục HPA [1]. Tại một nghiên cứu trên 66 tình nguyện viên khỏe mạnh, việc dùng kết hợp hai chủng L. helveticus R0052 và B. longum R075 trong 30 ngày giúp cải thiện tâm trạng và giảm nồng độ cortisol tự do trong nước tiểu [1]. Một thử nghiệm khác dùng sữa chua chứa L. gasseri SBT2055 và B. longum SBT2928 mỗi ngày trong 12 tuần ở người khỏe mạnh cũng làm giảm nồng độ hormone ACTH lưu hành trong máu và giảm lo âu (đo bằng thang GHQ-28) [8]. Ở người trưởng thành bị căng thẳng, dùng chủng L. plantarum P-8 trong 12 tuần giúp giảm stress, tăng lợi khuẩn B. adolescentis, B. longum, F. prausnitzii và tăng mức SCFA, AA, GABA [1].

Bằng chứng giảm cortisol huyết thanh và nước bọt mùa thi

Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã kiểm tra trực tiếp tác động của men vi sinh lên sinh viên bước vào kỳ thi [2]. Đáng chú ý nhất là nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2021 đánh giá hiệu quả của công thức men vi sinh đa chủng đối với nồng độ cortisol huyết thanh (cortisol trong máu) [3].

Nghiên cứu này tuyển chọn 80 sinh viên độ tuổi 18-24 đang đối mặt căng thẳng thi cử, chia ngẫu nhiên uống viên nang men vi sinh đa chủng hoặc giả dược 2 lần/ngày trong 28 ngày (trước và trong kỳ thi) [3]. Mỗi viên chứa Bacillus coagulans Unique IS2, Lactobacillus rhamnosus UBLR58, Bifidobacterium lactis UBBLa70, Lactobacillus plantarum UBLP40 (mỗi chủng 2 tỷ CFU) và Bifidobacterium breve UBBr01, Bifidobacterium infantis UBBI01 (mỗi chủng 1 tỷ CFU), kết hợp cùng 250 mg glutamine [3]. Có 74 sinh viên hoàn thành nghiên cứu [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng men vi sinh giảm đáng kể điểm số căng thẳng và lo âu trên cả ba thang đo (PSS, DASS, STAI), đồng thời giảm đáng kể nồng độ cortisol huyết thanh so với ban đầu khi đối chiếu với nhóm giả dược [1], [3]. Không có tác dụng phụ nào được ghi nhận [3].

Bên cạnh cortisol máu, cortisol nước bọt cũng ghi nhận kết quả tích cực với một số chủng đơn lẻ. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi năm 2016 trên 41 sinh viên sắp thi học kỳ cho dùng viên nang chứa Lactobacillus plantarum 299v hoặc giả dược 1 lần/ngày trong 14 ngày [7]. Nhóm dùng men vi sinh có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức cortisol nước bọt so với nhóm giả dược (ngăn chặn đà tăng cortisol mùa thi) và tăng mật độ vi khuẩn lactobacilli trong nước bọt, dù không làm thay đổi nồng độ kháng thể IgA nước bọt [7].

Tương tự, một nghiên cứu cho sinh viên đại học uống sữa lên men chứa L. casei DN-11400 hai lần mỗi ngày trong 6 tuần mùa thi [8]. Nhóm uống men vi sinh không có sự thay đổi đáng kể nào về mức cortisol buổi sáng suốt 6 tuần, trong khi nhóm đối chứng bị tăng vọt cortisol buổi sáng trong kỳ thi [8]. Phân tích thống kê từ một tổng quan năm 2021 cũng ghi nhận bằng chứng ủng hộ chủng L. casei Shirota giúp giảm cortisol nước bọt và mức stress tự báo cáo ở sinh viên sắp thi cuối kỳ, hay chủng B. bifidum giúp giảm stress ở sinh viên bị thiếu ngủ [2].

Khi men vi sinh không hiệu quả như kỳ vọng

Dù có những kết quả khả quan, bằng chứng khoa học về psychobiotics trên người vẫn có nhiều kết quả trái chiều, không đồng nhất như trên động vật [4], [5], [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 theo dõi sinh viên dùng chủng Bifidobacterium longum trong kỳ thi [4]. Dù sinh viên có biểu hiện tăng điểm căng thẳng, lo âu và tăng phản ứng cortisol lúc mới thức dậy trong mùa thi, việc bổ sung Bif. longum không làm giảm mức độ căng thẳng, lo âu tự báo cáo và cũng không tạo ra sự khác biệt về cortisol so với giả dược [4]. Chủng này cũng không làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột hay cải thiện khả năng nhận thức (trí nhớ, sự chú ý) trên bộ công cụ CANTAB [4]. Điểm sáng duy nhất là Bif. longum được dung nạp tốt và giúp cải thiện mức độ vừa phải chất lượng giấc ngủ trong kỳ thi [4]. Nhóm tác giả lưu ý rằng người tham gia có mức lo âu, trầm cảm và cortisol ngoại vi ban đầu thấp, lại tự nguyện đăng ký tham gia nghiên cứu ngay mùa thi nên có thể là nhóm có khả năng chống chịu tâm lý đặc biệt tốt [4].

Một thử nghiệm khác năm 2017 kéo dài 8 tuần (thiết kế bắt chéo, mù đôi, có đối chứng giả dược) trên 29 nam giới khỏe mạnh nhằm kiểm tra chủng Lactobacillus rhamnosus (JB-1) [5]. Dù chủng này từng giúp giảm hành vi stress và giảm corticosterone ở chuột nhắt hay lo âu, khi thử nghiệm trên người, nó không vượt trội hơn giả dược trong việc điều chỉnh tâm trạng, lo âu, chất lượng giấc ngủ, nhận thức, điện não đồ (EEG), các chỉ số viêm (IL10, IL1beta, IL6, IL8, TNFalpha) hay phản ứng cortisol nước bọt trước bài kiểm tra áp lực lạnh (SECPT) [5].

Một đánh giá hệ thống và phân tích gộp năm 2021 về can thiệp psychobiotic ở người trẻ kết luận kết quả giảm stress còn pha trộn [2]. Trong 6 nghiên cứu đo lường sự lo âu, có tới 5 nghiên cứu không tìm thấy tác dụng có ý nghĩa thống kê [2]. Chỉ 1 nghiên cứu ghi nhận cải thiện triệu chứng lo lắng (qua thang PSWQ) nhưng chỉ ở những người dùng liều rất cao mỗi ngày (50 x 10^9 CFU, tức 50 tỷ lợi khuẩn) [2]. Ngay cả trong nghiên cứu dùng sữa chứa L. casei DN-11400 giúp ổn định cortisol buổi sáng, mức độ lo âu giữa nhóm dùng men và nhóm đối chứng vẫn không có sự khác biệt đáng kể [8].

Hiểu lầm thường gặp về men vi sinh mùa thi

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi sản phẩm men vi sinh trên thị trường đều giúp giảm stress. Thực tế, tác dụng sinh học phụ thuộc chặt chẽ vào từng chủng đặc hiệu (ký hiệu bằng chữ và số đi sau tên loài, như L. plantarum 299v hay L. rhamnosus UBLR58) [3], [7]. Một chủng hiệu quả trên chuột hoàn toàn có thể thất bại khi chuyển sang thử nghiệm trên người [5].

Hiểu lầm thứ hai là uống men vi sinh sẽ giúp thông minh hơn, nhớ bài nhanh hơn ngay trong kỳ thi. Dù một nghiên cứu đa chủng (B. bifidum W23, B. lactis W52, L. acidophilus W37, L. brevis W63, L. casei W56, L. salivarius W24, L. lactis W19, L. lactis W58) cải thiện phản ứng nhận thức trước tâm trạng buồn hoặc stress cấp tính [1], nhưng các thử nghiệm đo lường trực tiếp trí nhớ không gian, sự chú ý và xử lý thông tin bằng Bif. longum hay L. rhamnosus JB-1 trên người khỏe mạnh và sinh viên mùa thi đều không ghi nhận sự cải thiện nào so với giả dược [4], [5].

Ngoài ra, tính không đồng nhất rất lớn giữa các nghiên cứu (dùng thang đo tâm lý khác nhau như BAI, STAI, HADS, PSWQ; đo các chỉ dấu sinh học khác nhau từ cortisol máu, nước bọt, nước tiểu đến nhịp tim, huyết áp) khiến giới khoa học khó so sánh trực tiếp để đưa ra một phác đồ chuẩn hóa duy nhất [2].

Ai nên thận trọng khi bổ sung?

Trong các thử nghiệm lâm sàng trên sinh viên mùa thi và người trưởng thành khỏe mạnh, việc bổ sung men vi sinh được ghi nhận là dung nạp tốt và không có biến cố bất lợi nào được báo cáo [4], [3].

Tuy nhiên, men vi sinh không phải là thuốc điều trị tâm thần và không thể thay thế phác đồ y khoa. Ở người có sẵn bệnh lý trầm cảm, mối tương quan giữa sản phẩm lên men của vi khuẩn đường ruột (như axit isovaleric) và nồng độ cortisol diễn biến phức tạp hơn người khỏe mạnh [8]. Do đó, những học sinh, sinh viên có biểu hiện rối loạn lo âu nặng, trầm cảm, có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào.

Áp dụng thực tế thế nào cho đúng?

Nếu muốn hỗ trợ tiêu hóa và kiểm soát phản ứng cortisol mùa thi bằng men vi sinh, phụ huynh và sĩ tử có thể tham khảo cách dùng từ các nghiên cứu có kết quả tích cực:

  • Về chủng loại và liều lượng: Ưu tiên sản phẩm ghi rõ tên chủng và hàm lượng CFU trên nhãn. Nghiên cứu giảm cortisol huyết thanh hiệu quả sử dụng viên nang đa chủng gồm 6 chủng (Bacillus coagulans Unique IS2, L. rhamnosus UBLR58, B. lactis UBBLa70, L. plantarum UBLP40 mỗi loại 2 tỷ CFU; B. breve UBBr01, B. infantis UBBI01 mỗi loại 1 tỷ CFU) kèm 250 mg glutamine, uống 2 lần/ngày [3]. Nếu mục tiêu giảm triệu chứng lo lắng đơn thuần, nghiên cứu ghi nhận cần liều cao tới 50 tỷ CFU mỗi ngày [2]. Các dạng thực phẩm như sữa lên men chứa L. casei uống 2 lần/ngày hoặc sữa chua chứa L. gasseri SBT2055 và B. longum SBT2928 dùng hàng ngày cũng là lựa chọn tốt [8].
  • Về thời điểm và thời gian dùng: Không nên đợi đến ngày thi mới uống. Các nghiên cứu cho thấy cần bổ sung liên tục trước và trong kỳ thi: tối thiểu 14 ngày (với L. plantarum 299v uống 1 lần/ngày) [7], 28-30 ngày (với các công thức đa chủng) [1], [3], hoặc kéo dài 6 đến 12 tuần để ổn định nội tiết và hệ vi sinh [1], [8].
  • Kết hợp lối sống: Cần duy trì chế độ ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc và ôn tập khoa học để bảo vệ sức khỏe thể chất lẫn tinh thần trong suốt mùa thi [6].

Tóm lại, bổ sung đúng chủng men vi sinh từ 2 đến 4 tuần trước kỳ thi có thể giúp sinh viên kìm hãm đà tăng hormone căng thẳng cortisol trong máu và nước bọt, cũng như hỗ trợ giấc ngủ [4], [3], [7]. Tuy nhiên, hiệu quả giảm lo âu tâm lý còn chưa đồng nhất và phụ thuộc lớn vào từng chủng vi khuẩn cụ thể [5], [2]. Sĩ tử chỉ nên xem đây là một giải pháp hỗ trợ sức khỏe bên cạnh việc ăn ngủ điều độ, hoàn toàn không phải "thần dược" xóa bỏ áp lực phòng thi.