Bổ sung ngũ cốc nguyên hạt cho phụ nữ mang thai: Cần lưu ý gì?

Nhiều thai phụ băn khoăn về chế độ ăn uống giúp kiểm soát đường huyết mà vẫn bảo đảm đủ chất cho thai nhi. Việc thay thế cơm trắng bằng các loại hạt thô, yến mạch hay gạo lứt đang trở thành lựa chọn phổ biến trong thực đơn dưỡng thai.

Ăn ngũ cốc nguyên hạt giúp hỗ trợ phòng ngừa đái tháo đường thai kỳ hiệu quả nhờ hàm lượng chất xơ dồi dào và chỉ số đường huyết thấp [1, 2]. Tuy nhiên, nhóm thực phẩm này cần được sử dụng cân đối và chế biến đúng cách để tránh nguy cơ cản trở hấp thu các vi chất quan trọng như canxi và sắt đối với thai phụ ^[1].

Ngũ cốc nguyên hạt tác động thế nào đến đường huyết thai kỳ?

Khác với các nguồn tinh bột tinh chế hay khoai tây có chỉ số đường huyết cao dễ gây tăng vọt glucose máu sau ăn ^[2], ngũ cốc nguyên hạt tiêu hóa chậm hơn. Khi tinh bột hấp thu quá nhanh, cơ thể bị tăng đường huyết đột ngột, có thể gây stress oxy hóa lên tế bào beta tuyến tụy, lâu dần dẫn đến rối loạn chức năng hoặc suy kiệt tế bào beta ^[2].

Ngũ cốc nguyên hạt giàu chất xơ, vitamin, khoáng chất và các hợp chất thực vật hoạt tính sinh học [2, 5]. Đáng chú ý, chất xơ không hòa tan tinh khiết đã được chứng minh có khả năng làm tăng độ nhạy insulin sau 3 ngày dùng, đồng thời kích thích tiết peptide hướng insulin phụ thuộc glucose và insulin, từ đó làm giảm phản ứng đường huyết sau bữa ăn vào ngày hôm sau ^[3]. Do đó, việc thay thế các loại củ giàu tinh bột hấp thu nhanh bằng ngũ cốc nguyên hạt giúp hỗ trợ kiểm soát đường huyết và giảm thiểu nguy cơ mắc đái tháo đường ^[2].

Bằng chứng khoa học về việc giảm nguy cơ đái tháo đường thai kỳ

Các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa việc tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt và nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ.

Một nghiên cứu tiền cứu tại Iceland trên 853 phụ nữ mang thai ở tuần thứ 11–14 cho thấy chỉ có 14,9% thai phụ tuân thủ khuyến nghị tiêu thụ 2 phần ngũ cốc nguyên hạt mỗi ngày ^[4]. Nghiên cứu phát hiện tần suất ăn ngũ cốc nguyên hạt ở nhóm sau đó mắc đái tháo đường thai kỳ thấp hơn nhóm không mắc (trung vị 5 lần/tuần so với 6 lần/tuần) ^[4]. Nồng độ chất chỉ thị sinh học alkylresorcinol (AR) trong huyết tương của nhóm mắc bệnh cũng thấp hơn rõ rệt (163 nmol/L so với 209 nmol/L) ^[4]. Nhóm có nồng độ AR cao nhất đạt mức giảm 50% nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ so với nhóm thấp nhất (RR = 0,50; KTC 95%: 0,27–0,90) ^[4].

Một nghiên cứu năm 2024 tại 8 trung tâm y tế ở Mỹ trên 8.259 sản phụ chưa từng sinh con đã phân tích các mô hình ăn uống quanh giai đoạn thụ thai ^[5]. Kết quả cho thấy mô hình ăn giàu trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và đạm thực vật giúp giảm từ 3,3 đến 4,3 ca gộp các biến cố bất lợi thai kỳ (bao gồm tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ, sinh non, thai nhỏ so với tuổi thai) trên 100 thai kỳ so với chế độ ăn nhiều chất béo, đường và natri (mức chênh lệch nguy cơ -0,041; KTC 95%: -0,078 đến -0,004) ^[5].

Tuy nhiên, không phải mọi can thiệp đều đem lại kết quả đồng nhất trên mọi chỉ số. Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên năm 2022 so sánh chế độ ăn có 75% carbohydrate từ ngũ cốc nguyên hạt với nhóm dùng 75% carbohydrate từ ngũ cốc tinh chế trên 248 thai phụ ^[6]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt rõ rệt về mức tăng cân của mẹ, cân nặng của trẻ sơ sinh hay nghiệm pháp dung nạp glucose giữa hai nhóm ^[6]. Dù vậy, nhóm ăn ngũ cốc nguyên hạt ghi nhận sự thay đổi tích cực của hệ vi sinh vật âm đạo với xu hướng chiếm ưu thế của chủng vi khuẩn có lợi Lactobacillus ^[6].

Nguy cơ thiếu hụt canxi và sắt: Góc nhìn từ nghiên cứu

Bên cạnh lợi ích kiểm soát đường huyết, việc bổ sung ngũ cốc nguyên hạt cần được xem xét cẩn trọng trong bức tranh dinh dưỡng tổng thể của thai kỳ.

Một nghiên cứu đánh giá khẩu phần ăn ở phụ nữ mang thai cho thấy tỷ lệ thiếu hụt canxi trong khẩu phần ăn lên tới 52,3% ở nhóm đái tháo đường thai kỳ, 61,6% ở nhóm đái tháo đường type 1, trong khi tỷ lệ này ở nhóm thai kỳ bình thường là 28,6% ^[1]. Đặc biệt, tỷ lệ thai phụ không đạt mức khuyến nghị về sắt và folate qua chế độ ăn thông thường lên tới 97,7% đến 100% ở tất cả các nhóm khảo sát ^[1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu mật độ xương ở 480 thai phụ cho thấy nhóm thai phụ mắc đái tháo đường bị mất mật độ xương (BMD) trung bình tại xương gót chân nhiều hơn so với nhóm chứng (0,038 so với 0,025 g/cm2) ^[7]. Dù sự suy giảm này chịu ảnh hưởng từ các yếu tố nhân trắc học và tích lũy mỡ hơn là do bản thân bệnh lý đường huyết ^[7], nhu cầu bảo toàn khoáng chất canxi và sắt trong thai kỳ vẫn là ưu tiên sống còn. Do ngũ cốc nguyên hạt thường chứa nhiều hợp chất tự nhiên có thể cản trở sự hấp thu khoáng chất, việc lạm dụng quá mức mà không chú ý bổ sung đủ vi chất có thể khiến tình trạng thiếu hụt canxi và sắt ở thai phụ thêm trầm trọng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ngũ cốc nguyên hạt

Hiểu lầm thứ nhất: Thai phụ có thể ăn ngũ cốc nguyên hạt không giới hạn vì chúng "tốt cho sức khỏe". Thực tế, ngũ cốc nguyên hạt vẫn cung cấp năng lượng và carbohydrate. Dù có chỉ số đường huyết thấp hơn tinh bột tinh chế ^[2], việc nạp quá nhiều vẫn có thể ảnh hưởng đến kiểm soát năng lượng tổng thể.

Hiểu lầm thứ hai: Chỉ cần ăn ngũ cốc nguyên hạt là đủ dưỡng chất, không cần bổ sung vi chất. Các nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng chế độ ăn đơn thuần rất khó đáp ứng đủ lượng canxi, sắt, folate và vitamin D cần thiết trong thai kỳ ^[1]. Việc sử dụng viên bổ sung vi chất theo chỉ dẫn y tế vẫn là giải pháp thiết yếu để tránh nguy cơ thiếu hụt ^[1].

Ai nên thận trọng khi tăng cường ngũ cốc nguyên hạt?

Mặc dù ngũ cốc nguyên hạt rất bổ dưỡng, một số nhóm thai phụ cần lưu ý:

• Thai phụ có nguy cơ hoặc đang bị thiếu máu do thiếu sắt, hoặc thiếu hụt canxi nặng đã được chẩn đoán ^[1].
• Thai phụ gặp các vấn đề nghiêm trọng về đường tiêu hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ để điều chỉnh lượng chất xơ phù hợp, tránh gây khó tiêu, đầy trướng bụng.
• Người bệnh đái tháo đường thai kỳ đang theo dõi điều trị y tế cần trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng để cân đối khẩu phần carbohydrate, không tự ý thay đổi hoàn toàn thực đơn.

Gợi ý áp dụng an toàn và hiệu quả trong thai kỳ

Để tận dụng tối đa lợi ích ngăn ngừa biến cố thai kỳ ^[5] mà không làm giảm hấp thu các dưỡng chất thiết yếu, thai phụ có thể áp dụng các bước sau:

• Đa dạng hóa các loại hạt: Hướng dẫn dinh dưỡng xác định 1 phần ngũ cốc nguyên hạt tương đương 16 g thành phần nguyên cám ^[3]. Nên luân phiên sử dụng yến mạch, gạo lứt, ngô, lúa mạch, diêm mạch thay vì chỉ ăn một loại ^[3].
• Sơ chế để giảm chất cản trở hấp thu: Ngâm các loại ngũ cốc thô trong nước ấm trước khi nấu hoặc ủ mầm nhẹ để giảm bớt hàm lượng phytate tự nhiên, giúp đường ruột dễ hấp thu sắt và canxi hơn.
• Tách biệt thời điểm sử dụng: Tránh uống viên bổ sung canxi hoặc sắt ngay trong bữa ăn có quá nhiều ngũ cốc nguyên hạt. Nên uống viên bổ sung vi chất cách bữa ăn ngũ cốc từ 1 đến 2 giờ.
• Kết hợp thực phẩm giàu vitamin C: Bổ sung trái cây tươi giàu vitamin C trong bữa ăn để hỗ trợ hấp thu sắt tốt hơn từ các nguồn thực vật [2, 7].

Ngũ cốc nguyên hạt là nguồn dinh dưỡng giá trị giúp cải thiện phản ứng đường huyết và giảm nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ [1, 2]. Để đạt hiệu quả tối ưu cho cả mẹ và bé, thai phụ nên ăn đa dạng ở mức độ vừa phải, sơ chế đúng cách và duy trì việc bổ sung vi chất theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa ^[1].