Vòng bụng to, tích mỡ nội tạng làm nhiều người lo lắng vì liên quan trực tiếp đến bệnh tiểu đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu và xơ vữa động mạch [1]. Nhiều người uống sữa chua, men vi sinh (probiotic) hàng ngày với hy vọng thu gọn vòng eo, nhưng không rõ loại lợi khuẩn nào thực sự có tác dụng lên mỡ bụng.
Bằng chứng lâm sàng trên người cho thấy bổ sung probiotic chủng Lactobacillus gasseri (cụ thể là hai chủng BNR17 và SBT2055) trong 12 tuần giúp giảm đáng kể diện tích mỡ nội tạng và chu vi vòng bụng ở người thừa cân, béo phì [2], [3]. Ngoài ra, chủng Bifidobacterium animalis ssp. lactis GCL2505 hoặc tổ hợp nhiều chủng lợi khuẩn cũng ghi nhận khả năng giảm mỡ nội tạng trong các thử nghiệm kéo dài 12 tuần đến 3 tháng [4], [5].
Mỡ nội tạng khác gì mỡ dưới da và lợi khuẩn tác động ra sao?
Mỡ trong khoang bụng gồm hai loại: mỡ nội tạng và mỡ dưới da, khác nhau về mặt giải phẫu, sinh lý và tiên lượng bệnh [4]. Thừa mỡ nội tạng có mối liên hệ chặt chẽ với các rối loạn chuyển hóa hơn so với thừa mỡ dưới da [4]. Tích tụ mỡ nội tạng quá mức do thiếu vận động và thói quen ăn uống không hợp lý là yếu tố nguy cơ chính gây bệnh tiểu đường, tăng mỡ máu, tăng huyết áp và xơ vữa động mạch [1].
Các nghiên cứu trên động vật giúp giải thích cách lợi khuẩn Lactobacillus gasseri can thiệp vào quá trình tích mỡ [6], [1], [7], [8]. Thay vì chỉ đẩy nhanh tốc độ phân giải mỡ, nhóm lợi khuẩn này tác động vào khâu tổng hợp chất béo tại gan, điều hòa các gen gây viêm ở mô mỡ và làm giảm kích thước tế bào mỡ [6], [1], [8].
Một nghiên cứu năm 2013 trên chuột nhắt Balb/c ăn chế độ giàu béo (45% kcal từ chất béo) trong 13 tuần có bổ sung chế phẩm đông khô Lactobacillus gasseri NT (liều $10^9$ CFU/g) đã khảo sát cơ chế này [1]. Phép thử phân giải mỡ ngoài cơ thể trên mỡ quanh buồng trứng cho thấy chủng L. gasseri NT không kích thích hoạt động phân giải chất béo [1]. Thay vào đó, chủng này làm giảm biểu hiện mRNA của protein gắn yếu tố điều hòa sterol (SREBP) và gen đích là enzyme tổng hợp axit béo (FAS) ở gan, đồng thời giảm lượng axit béo tự do (FFA) trong máu [1]. Như vậy, lợi khuẩn này không tăng huy động mỡ nhưng làm giảm quá trình tổng hợp chất béo mới [1].
Tương tự, với chủng L. gasseri BNR17, thử nghiệm cho chuột ăn chế độ giàu tinh bột uống lợi khuẩn hai lần mỗi ngày trong 12 tuần giúp giảm cân nặng, giảm khối lượng mô mỡ trắng, giảm nồng độ hormone leptin và insulin trong huyết thanh [7]. Cơ chế ghi nhận được là tăng biểu hiện các gen oxy hóa axit béo và giảm biểu hiện các gen tổng hợp axit béo [7].
Đối với chủng Lactobacillus gasseri SBT2055 (viết tắt là LG2055), nghiên cứu năm 2014 nuôi chuột nhắt C57BL/6 bằng chế độ ăn 10% chất béo có chứa tế bào LG2055 trong 24 tuần [6]. Kết quả, chuột giảm đáng kể cân nặng, giảm khối lượng mô mỡ (mỡ mào tinh hoàn và mỡ quanh thận/sau phúc mạc), cùng mức chất béo trung tính (triglyceride) ở gan thấp hơn [6]. Phân tích vi mảng DNA và PCR thời gian thực cho thấy LG2055 ức chế sự gia tăng các gen gây viêm (như CCL2 và CCR2) tại mô mỡ mào tinh hoàn, và có xu hướng giảm biểu hiện các gen tạo mỡ tại gan (gồm ACC1, FAS, SREBP1) mà không làm thay đổi đáng kể các gen phân giải mỡ [6]. Cải thiện tình trạng viêm ở mô mỡ được xem là cơ chế nền tảng giúp chủng này chống tích mỡ [6], [7].
Một thí nghiệm khác năm 2008 trên chuột cống đực Sprague-Dawley 4 tuần tuổi ăn sữa gầy lên men bởi L. gasseri SBT2055 trong 4 tuần cho thấy sự thay đổi ở cấp độ tế bào [8]. Kích thước trung bình của tế bào mỡ trong mô mỡ trắng mạc treo giảm đáng kể ($P = 0.004$), số lượng tế bào mỡ kích thước nhỏ tăng lên ở mô mỡ mạc treo và sau phúc mạc so với nhóm đối chứng [8]. Nồng độ leptin huyết thanh ở nhóm dùng sữa lên men giảm 32% so với nhóm đối chứng, trong khi nồng độ adiponectin, đường huyết và lipid máu không khác biệt giữa hai nhóm [8].
Nghiên cứu trên người nói gì về chủng Lactobacillus gasseri?
Hiệu quả giảm mỡ bụng của Lactobacillus gasseri không chỉ dừng ở mô hình động vật mà đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược trên người [2], [3]. Hai chủng có dữ liệu rõ ràng nhất là SBT2055 và BNR17 [2], [3].
Thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2010 đánh giá tác dụng của Lactobacillus gasseri SBT2055 (LG2055) trên 87 người trưởng thành có xu hướng béo phì [3]. Những người tham gia có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 24,2 đến 30,7 kg/m² và diện tích mỡ nội tạng vùng bụng từ 81,2 đến 178,5 cm² [3]. Họ được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm can thiệp (43 người) uống 200 g sữa lên men có chứa LG2055 mỗi ngày, và nhóm đối chứng (44 người) uống 200 g sữa lên men không có LG2055 mỗi ngày trong 12 tuần [3]. Diện tích mỡ bụng được đo chính xác bằng chụp cắt lớp vi tính (CT) [3].
Sau 12 tuần, nhóm uống sữa có LG2055 giảm đáng kể diện tích mỡ nội tạng trung bình 4,6% (tương đương giảm 5,8 cm², $P < 0.01$) và giảm diện tích mỡ dưới da 3,3% (tương đương giảm 7,4 cm², $P < 0.01$) so với ban đầu [3]. Các chỉ số cơ thể khác ở nhóm này cũng giảm có ý nghĩa thống kê ($P < 0.001$): cân nặng giảm 1,4% (1,1 kg), BMI giảm 1,5% (0,4 kg/m²), vòng eo giảm 1,8% (1,7 cm) và vòng hông giảm 1,5% (1,5 cm) [3]. Ở nhóm đối chứng, không có chỉ số nào giảm đáng kể [3]. Nồng độ hormone adiponectin trọng lượng phân tử cao trong huyết thanh tăng lên ở cả hai nhóm (tăng 12,7% ở nhóm có LG2055 và 13,6% ở nhóm đối chứng) [3].
Chủng thứ hai là Lactobacillus gasseri BNR17 — một chủng probiotic phân lập từ sữa mẹ [2]. Năm 2018, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược đã thực hiện trên 90 tình nguyện viên từ 20 đến 75 tuổi có BMI từ 25 đến 35 kg/m² [2]. Người tham gia được chia thành 3 nhóm dùng trong 12 tuần: nhóm giả dược, nhóm BNR17 liều thấp ($10^9$ CFU/ngày) và nhóm BNR17 liều cao ($10^{10}$ CFU/ngày) [2].
Kết quả sau 12 tuần cho thấy mô mỡ nội tạng ở nhóm dùng BNR17 liều cao giảm đáng kể so với nhóm giả dược ($P = 0.038$), với mức chênh lệch diện tích mỡ nội tạng giữa hai nhóm là -21,6 cm² ($P = 0.012$) [2]. Đặc biệt, chu vi vòng eo giảm có ý nghĩa thống kê ở cả nhóm dùng liều thấp ($P = 0.045$) và nhóm liều cao ($P = 0.012$) so với thời điểm ban đầu, trong khi nhóm giả dược không giảm [2]. Tuy nhiên, các chỉ số sinh hóa máu không có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm [2].
Các chủng probiotic khác có làm giảm mỡ nội tạng không?
Bên cạnh Lactobacillus gasseri, các nhà khoa học cũng thử nghiệm nhiều chủng lợi khuẩn đơn lẻ hoặc kết hợp khác, nhưng kết quả không phải lúc nào cũng đồng nhất trên mỡ nội tạng [4], [5]. Hiệu quả phụ thuộc nhiều vào chủng vi khuẩn cụ thể và lượng mỡ ban đầu của người dùng [4].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2018 đã đánh giá chủng Bifidobacterium breve B-3 trên những người trưởng thành tiền béo phì [4]. Dù nhóm dùng B. breve B-3 giảm đáng kể tổng lượng mỡ cơ thể, giảm nhẹ triglyceride và cải thiện nhẹ cholesterol tốt (HDL) so với ban đầu, nhưng diện tích mỡ nội tạng lại không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm [4]. Nhóm nghiên cứu lý giải rằng lượng mỡ nội tạng ban đầu của người tham gia thấp hơn so với các nghiên cứu trước đó (trong nghiên cứu dùng SBT2055 là $127,3 \pm 24,6$ cm² và nghiên cứu dùng GCL2505 là $133,4 \pm 29,6$ cm²), khiến mức thay đổi mỡ nội tạng khó phát hiện hơn [4].
Tuy nhiên, cùng bài báo năm 2018 này ghi nhận việc uống sữa lên men chứa chủng Bifidobacterium animalis ssp. lactis GCL2505 trong 12 tuần giúp giảm đáng kể diện tích mỡ nội tạng ở người khỏe mạnh có BMI từ 23 đến 30 [4]. Trên mô hình chuột, một chủng khác là Lactobacillus paracasei ST11 (NCC2461) khi đưa vào tá tràng hoặc dạ dày đã làm tăng hoạt động thần kinh giao cảm tại mô mỡ trắng và mỡ nâu, từ đó tăng sinh nhiệt và phân giải mỡ [7].
Với probiotic đa chủng (kết hợp nhiều loại vi khuẩn), một nghiên cứu năm 2020 trên các vận động viên chạy đường dài ghi nhận việc bổ sung probiotic giúp giảm hàm lượng mỡ nội tạng ở các nữ vận động viên [5]. Ở nam vận động viên, nhóm dùng probiotic tăng đáng kể tổng lượng nước cơ thể ($p = 0.019$), khối lượng cơ nạc ($p = 0.019$) và khối lượng cơ xương ($p = 0.022$) so với ban đầu [5]. Nghiên cứu này cũng dẫn lại một thử nghiệm kéo dài 3 tháng trên phụ nữ sau mãn kinh sử dụng tổ hợp 9 chủng (Bifidobacterium bifidum W23, B. lactis W51, B. lactis W52, Lactobacillus acidophilus W37, L. brevis W63, L. casei W56, L. salivarius W24, Lactococcus lactis W19 và L. lactis W58), kết quả làm giảm đáng kể khối lượng mô mỡ nội tạng so với nhóm giả dược ($p = 0.033$) [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Dữ liệu hiện có cho thấy lợi ích rõ nhất của Lactobacillus gasseri (SBT2055 và BNR17) là thu gọn chu vi vòng eo và giảm diện tích mỡ nội tạng sau 12 tuần sử dụng đều đặn [2], [3]. Ở nghiên cứu dùng SBT2055, mức giảm vòng eo trung bình là 1,7 cm và cân nặng giảm 1,1 kg sau 3 tháng [3]. Đây là mức giảm vừa phải, mang tính hỗ trợ chứ không phải là phương pháp giảm cân cấp tốc.
Giới hạn cần lưu ý là tác dụng giảm diện tích mỡ nội tạng của BNR17 thể hiện rõ ở liều cao ($10^{10}$ CFU/ngày), trong khi liều thấp ($10^9$ CFU/ngày) dù có giảm vòng eo so với ban đầu nhưng chưa tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê về diện tích mỡ nội tạng so với giả dược [2]. Hơn nữa, việc bổ sung BNR17 trong 12 tuần không làm thay đổi đáng kể các chỉ số sinh hóa máu ở người béo phì [2].
Mức độ đáp ứng cũng phụ thuộc vào thể trạng ban đầu của người dùng. Ở những người có diện tích mỡ nội tạng ban đầu không quá cao, việc dùng probiotic (như chủng B. breve B-3) có thể không tạo ra thay đổi rõ rệt trên diện tích mỡ nội tạng đo đạc được [4]. Ngoài ra, nhiều dữ liệu về cơ chế giảm viêm mô mỡ, ức chế gen tổng hợp mỡ (SREBP, FAS) hay giảm kích thước tế bào mỡ mới chỉ được chứng minh trên chuột thí nghiệm [6], [1], [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh giảm mỡ bụng
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng uống bất kỳ loại men vi sinh hay sữa chua nào cũng giúp giảm mỡ bụng. Thực tế, tác dụng của probiotic có tính đặc hiệu theo từng chủng: L. gasseri SBT2055, L. gasseri BNR17 hay B. animalis ssp. lactis GCL2505 làm giảm diện tích mỡ nội tạng trên người, nhưng B. breve B-3 lại không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê trên chỉ số này trong thử nghiệm 12 tuần [2], [4], [3].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng probiotic giúp "đốt cháy" hay làm tan mỡ trực tiếp ngay lập tức. Nghiên cứu trên chủng L. gasseri NT ở chuột cho thấy lợi khuẩn không hề kích thích tăng phân giải mỡ tại mô mỡ, mà hoạt động bằng cách giảm biểu hiện các gen tổng hợp chất béo mới ở gan [1]. Các thử nghiệm trên người đều cần thời gian duy trì liên tục 12 tuần (3 tháng) mới ghi nhận được mức giảm vài centimet vòng bụng [2], [3], [5].
Ai nên thận trọng khi bổ sung probiotic?
Các thử nghiệm lâm sàng với Lactobacillus gasseri BNR17 và SBT2055 được thực hiện trên người trưởng thành từ 20 đến 75 tuổi có chỉ số BMI ở ngưỡng thừa cân, béo phì (từ 24,2 đến 35 kg/m²) [2], [3]. Dữ liệu từ các trích đoạn nghiên cứu này không đánh giá trên trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc người có BMI bình thường, gầy.
Probiotic không phải là thuốc điều trị béo phì hay thuốc hạ mỡ máu, đặc biệt khi thử nghiệm BNR17 cho thấy các thông số sinh hóa không thay đổi khác biệt giữa nhóm dùng và nhóm giả dược [2]. Những người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa liên quan đến mỡ nội tạng như tiểu đường, tăng mỡ máu, tăng huyết áp, xơ vữa động mạch [1], người có bệnh nền nặng hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng thực phẩm bổ sung.
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ giảm vòng eo
Để áp dụng đúng theo bằng chứng khoa học, người thừa cân muốn hỗ trợ giảm vòng eo nên đọc kỹ bảng thành phần sản phẩm và tìm đúng tên chủng đầy đủ, ví dụ Lactobacillus gasseri BNR17, Lactobacillus gasseri SBT2055 hoặc Bifidobacterium animalis ssp. lactis GCL2505 [2], [4], [3]. Về dạng dùng và liều lượng, nghiên cứu sử dụng 200 g sữa lên men chứa L. gasseri SBT2055 mỗi ngày [3], hoặc viên uống chứa L. gasseri BNR17 với liều từ $10^9$ CFU/ngày (để giảm vòng eo) đến $10^{10}$ CFU/ngày (để giảm cả vòng eo và diện tích mỡ nội tạng) [2].
Thời gian sử dụng cần duy trì đều đặn hàng ngày trong ít nhất 12 tuần (3 tháng) theo đúng thiết kế của các thử nghiệm lâm sàng [2], [4], [3], [5]. Nếu dùng dưới dạng sữa lên men, cần bảo quản lạnh đúng quy định của nhà sản xuất và không đun nóng để tránh làm chết lợi khuẩn. Vì tích tụ mỡ nội tạng bắt nguồn từ việc thiếu vận động và thói quen ăn uống không hợp lý [1], người dùng cần kết hợp chế độ ăn cân bằng, kiểm soát năng lượng, uống đủ nước và tập thể dục đều đặn (như chạy bộ giúp duy trì tỷ lệ mỡ thấp [5]) để đạt hiệu quả bền vững.
Tóm lại, bổ sung probiotic chủng Lactobacillus gasseri (BNR17 hoặc SBT2055) trong 12 tuần có bằng chứng lâm sàng giúp giảm chu vi vòng bụng và mỡ nội tạng ở người thừa cân, béo phì [2], [3]. Tuy nhiên, mức giảm này mang tính hỗ trợ vừa phải và phụ thuộc chặt chẽ vào việc chọn đúng chủng, đủ liều lượng [2], [3]. Người dân nên xem đây là phần bổ trợ bên cạnh chế độ ăn uống lành mạnh, vận động thể lực và tham khảo ý kiến bác sĩ nếu có bệnh lý nền.
