Chế độ ăn DASH vốn nổi tiếng với mục tiêu giảm huyết áp thông qua việc tăng cường rau quả và cắt giảm mạnh lượng muối tiêu thụ mỗi ngày. Tuy nhiên, nhiều người tập luyện cường độ cao hoặc vận động viên lo ngại việc hạn chế natri nghiêm ngặt có thể dẫn đến thiếu hụt điện giải khi cơ thể bài tiết nhiều mồ hôi.
Dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy nguy cơ thiếu natri phụ thuộc rất lớn vào lượng mồ hôi bài tiết, nồng độ khoáng chất trong mồ hôi và cách bù dịch, trong khi chế độ ăn giảm natri đơn thuần chưa hẳn là nguyên nhân duy nhất dẫn đến hạ natri máu [1], [2], [3]. Cần lưu ý rằng các nghiên cứu hiện có chủ yếu đánh giá lượng muối mất qua vận động và ảnh hưởng của chế độ ăn hạn chế natri nói chung, chưa có nhiều thử nghiệm can thiệp dài hạn chuyên biệt về thực đơn DASH nguyên bản trên vận động viên thành tích cao.
Cơ thể mất bao nhiêu natri khi tập luyện cường độ cao?
Khi tập luyện ở cường độ cao hoặc trong điều kiện thời tiết nóng ẩm, lượng natri thất thoát qua mồ hôi có sự chênh lệch rất lớn giữa từng cá nhân [1], [4]. Một nghiên cứu quan sát trên 44 cầu thủ bóng bầu dục ghi nhận lượng natri bài tiết qua mồ hôi dao động từ 2,5 g đến 30,2 g trong một buổi tập kéo dài 4,5 giờ; riêng nhóm 14 cầu thủ tuyến đầu mất trung bình 12,5 g natri [1].
Nồng độ natri trong mồ hôi cũng thay đổi đáng kể tùy theo bộ môn và cơ địa [5], [6]. Dữ liệu chuẩn hóa chỉ ra vận động viên các môn bóng bầu dục Mỹ, bóng rổ và bóng chày có nồng độ natri trong mồ hôi cao hơn đáng kể so với vận động viên bóng đá hay bóng bầu dục thông thường [5]. Trong một đánh giá về người chạy marathon, khoảng 20% vận động viên có nồng độ natri mồ hôi vượt mức 60 mmol/L [6]. Ngay cả trong điều kiện mát mẻ (9,8 độ C), nghiên cứu trên 34 nữ cầu thủ bóng đá trẻ cho thấy nồng độ natri mồ hôi vẫn đạt mức trung bình 48 mmol/L [7].
Chế độ ăn giảm natri và nguy cơ hạ natri máu
Hạ natri máu liên quan đến tập luyện (EAH) là tình trạng nồng độ natri trong máu sụt giảm thấp hơn ngưỡng an toàn trong hoặc ngay sau khi vận động [2], [6]. Một thử nghiệm trên 10 nam vận động viên sức bền đạp xe 3 giờ ở 34 độ C cho thấy việc chỉ uống nước cất không chứa natri làm nồng độ natri huyết tương tụt giảm nhanh hơn đáng kể so với khi dùng đồ uống chứa 18 mmol/L natri (-2,48 so với -0,86 mmol/L/giờ) [2]. Đáng chú ý, một người tham gia đã xuất hiện hạ natri máu ở mức 128 mmol/L khi kiệt sức sau 2,5 giờ chỉ uống nước lọc [2].
Dù vậy, việc mất nhiều natri qua mồ hôi không tự động kích hoạt phản xạ thèm ăn muối ngay lập tức [8]. Thử nghiệm so sánh giữa 20 vận động viên được rèn luyện và 20 người ít vận động nhận thấy mất natri do gắng sức không làm gia tăng khẩu vị muối tức thì hay làm tăng lượng muối tiêu thụ trong chế độ ăn hàng ngày [8]. Khi áp dụng chế độ ăn hạn chế natri kết hợp với việc bổ sung nước lọc quá mức, cơ thể vận động viên đổ nhiều mồ hôi sẽ đối mặt với nguy cơ pha loãng điện giải cao hơn [2], [6].
Mô hình tính toán: Khi nào vận động viên thực sự cần thêm muối?
Mặc dù lượng mất qua mồ hôi có thể lớn, nhưng không phải mọi buổi tập cường độ cao đều đòi hỏi lượng muối bổ sung khổng lồ [3]. Một nghiên cứu mô hình hóa năm 2023 chỉ ra rằng nhu cầu bù natri trong khi tập chủ yếu được quyết định bởi tỷ lệ bù dịch và nồng độ natri trong mồ hôi [3].
Mô hình này ghi nhận việc bổ sung natri có chủ đích là không cần thiết trong các kịch bản thực tế của một trận bóng đá hoặc một giải chạy marathon tiêu chuẩn [3]. Bù natri mục tiêu chỉ thực sự cấp thiết trong các cuộc thi siêu bền kéo dài như chạy việt dã 160 km, khi vận động viên bù dịch tích cực trên 80% lượng nước mất và có nồng độ natri mồ hôi toàn thân từ 40 mmol/L trở lên [3]. Ngược lại, trong các giai đoạn tập luyện chuẩn bị của cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp, việc ăn lượng natri vượt khuyến cáo thông thường được ghi nhận là khá phổ biến, với khuyến nghị từ tài liệu chuyên môn có thể vượt mốc 10 g/ngày nếu mất mồ hôi quá nhiều [4].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được
Hiện tại, các tài liệu chưa đưa ra một con số cắt giảm natri cố định an toàn cho từng nhóm thể thao khi theo đuổi chế độ ăn nhiều rau củ ít muối [1], [3]. Mức độ đáp ứng của huyết áp và tim mạch khi vận động viên chuyển đổi từ chế độ ăn nhiều natri trong thi đấu sang chế độ ăn kiểm soát natri sau giải nghệ vẫn cần thêm các theo dõi dài hạn [1]. Ngoài ra, dữ liệu về ảnh hưởng của chế độ ăn hạn chế natri ở vận động viên nữ thi đấu chuyên nghiệp trong nhiều điều kiện khí hậu khác nhau vẫn còn rất hạn chế [7], [6].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn hạn chế natri?
- Vận động viên thi đấu các cự ly siêu bền: Nhóm tham gia các nội dung kéo dài nhiều giờ liên tục và có thói quen bù nước với thể tích lớn cần thận trọng để tránh hạ natri máu do pha loãng [2], [6], [3].
- Người có cơ địa tiết nhiều mồ hôi mặn: Những người nhận thấy cặn muối bám trắng trên quần áo sau tập thường có nồng độ natri mồ hôi cao, không nên tự ý cắt giảm lượng muối ăn vào quá mức trong các đợt tập nặng [4], [5], [6].
- Vận động viên nữ có thể trạng nhỏ: Nữ giới có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp và ít kinh nghiệm thi đấu được ghi nhận có nguy cơ hạ natri máu cao hơn khi tiêu thụ quá nhiều dịch trong lúc vận động [6].
Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế
Chế độ ăn nhiều rau củ, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt đem lại lượng kali và chất chống oxy hóa dồi dào, hỗ trợ điều hòa huyết áp và giảm stress oxy hóa sau tập luyện [1]. Người tập luyện thể thao cường độ cao vẫn có thể tận dụng lợi ích từ việc ăn nhiều thực vật tươi mà không nhất thiết phải kiêng muối quá ngặt nghèo trong những ngày tập nặng [1], [4].
Khi cơ thể đổ mồ hôi nhiều kéo dài trên một giờ, việc sử dụng các loại đồ uống có chứa natri thay vì chỉ uống nước lọc tinh khiết sẽ giúp duy trì nồng độ điện giải trong máu và hạn chế tình trạng bài niệu quá mức [4], [2]. Việc nêm muối vào thức ăn nên được điều chỉnh linh hoạt theo cường độ bài tiết mồ hôi của từng buổi tập và điều kiện thời tiết thực tế [1], [4].
Chế độ ăn kiểm soát natri mang lại nhiều giá trị cho sức khỏe tim mạch nhưng cần được điều chỉnh linh hoạt theo thể trạng và khối lượng vận động của từng người. Việc lắng nghe cơ thể, bù dịch kèm điện giải hợp lý trong những buổi tập nặng sẽ giúp duy trì phong độ tập luyện mà không làm xáo trộn cân bằng nội môi.





