Thiếu hụt vitamin D có làm bạn dễ bị viêm họng tái đi tái lại?

Nhiều người thường xuyên đối mặt với tình trạng cổ họng đau rát, sưng đỏ vừa dứt vài tuần đã tái phát. Tình trạng này khiến sinh hoạt đảo lộn, ăn uống khó khăn và tạo cảm giác mệt mỏi kéo dài. Không ít người cho rằng nguyên nhân đơn thuần do thời tiết thay đổi hoặc cơ địa nhạy cảm.

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa cho thấy thiếu hụt vitamin D là một yếu tố nguy cơ đáng kể khiến tình trạng viêm họng và nhiễm trùng đường hô hấp tái đi tái lại ^[1]. Khi nồng độ vi chất này trong máu xuống thấp, hệ thống miễn dịch niêm mạc suy giảm, tạo điều kiện cho vi khuẩn và virus dễ dàng tấn công ^[2].

"Lá chắn" bảo vệ niêm mạc suy yếu khi thiếu vitamin D

Vitamin D không chỉ đóng vai trò đối với xương khớp mà còn tham gia trực tiếp vào việc điều hòa hệ thống miễn dịch của cơ thể ^[3]. Vi chất này kích thích sự biệt hóa và tăng sinh của các tế bào lympho T và lympho B ^[2]. Khi nồng độ vitamin D suy giảm, số lượng tế bào miễn dịch quan trọng như CD3+ và CD4+ cũng giảm theo, làm suy yếu khả năng nhận diện mầm bệnh ^[2].

Bên cạnh miễn dịch tế bào, vi chất này còn thúc đẩy sản xuất các kháng thể dịch thể quan trọng bảo vệ bề mặt niêm mạc gồm IgA, IgM và IgG ^[2]. Sau khi được bổ sung đầy đủ vitamin D, mức nồng độ các kháng thể này được ghi nhận gia tăng rõ rệt ^[2]. Sự thiếu hụt vi chất này cũng có thể liên quan đến việc tạo điều kiện cho vi khuẩn tạo màng sinh học (biofilm) trên mô amiđan, khiến thuốc kháng sinh giảm tác dụng và làm bệnh dễ tái diễn ^[4].

Ngoài ra, tình trạng thiếu hụt vitamin D còn gây yếu các khối cơ hô hấp, đặc biệt là cơ hoành và cơ liên sườn ^[2]. Điều này cản trở khả năng tống xuất chất tiết ứ đọng ở đường thở, biến đường hô hấp trên thành môi trường thuận lợi cho mầm bệnh phát triển ^[2].

Nghiên cứu chỉ ra nồng độ vitamin D tụt sâu ở người hay tái phát viêm họng

Các nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận sự sụt giảm nồng độ vitamin D rõ rệt ở những người thường xuyên mắc bệnh lý hô hấp so với người khỏe mạnh. Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2023 thực hiện trên 52 người bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên tái phát và 52 người khỏe mạnh đã so sánh trực tiếp chỉ số này ^[1]. Kết quả cho thấy nồng độ vitamin D huyết thanh trung bình ở nhóm hay ốm chỉ đạt 10,67 ± 3,58 ng/mL, thấp hơn nhiều so với mức 20,10 ± 7,73 ng/mL ở nhóm đối chứng ^[1]. Đáng chú ý, có tới 98% bệnh nhân trong nhóm nhiễm trùng tái phát bị xếp vào nhóm thiếu hụt vitamin D ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu quan sát tiến cứu năm 2016 theo dõi 98 trẻ bị nhiễm trùng hô hấp tái phát, 101 trẻ ho mạn tính và 124 trẻ khỏe mạnh ^[5]. Kết quả cho thấy nồng độ 25(OH)D trung bình ở nhóm nhiễm trùng tái phát chỉ là 11,97 ± 4,04 ng/mL, nhóm ho mạn tính đạt 13,76 ± 4,81 ng/mL, trong khi nhóm trẻ khỏe mạnh lên tới 31,91 ± 18,79 ng/mL ^[5]. Các tác giả ghi nhận thiếu hụt 25(OH)D liên quan trực tiếp đến việc tăng tần suất ốm sốt và ho mạn tính ^[5].

Năm 2025, một nghiên cứu khảo sát trên 311 bệnh nhân với độ tuổi trung bình 15,96 ± 15,06 tuổi tại một phòng khám chuyên khoa cũng cho kết quả tương tự ^[6]. Tỷ lệ viêm mũi họng chiếm tới 83,27% số người tham gia và tỷ lệ tái phát bệnh cao hơn rõ rệt ở những người có mức vitamin D thấp ^[6].

Bằng chứng từ các phân tích gộp về nguy cơ viêm amiđan mạn

Tình trạng viêm amiđan và viêm họng tái diễn nhiều lần (viêm mũi họng, viêm họng amiđan) là một trong những chỉ định phổ biến nhất dẫn đến phẫu thuật cắt amiđan ^[7], ^[4]. Tình trạng viêm họng amiđan tái phát được định nghĩa lâm sàng là có ít nhất 7 đợt viêm trong một năm, hoặc ít nhất 5 đợt mỗi năm trong hai năm liên tiếp, hoặc từ 3 đợt mỗi năm trong ba năm liên tiếp ^[4].

Một phân tích gộp năm 2020 tổng hợp dữ liệu y khoa từ các cơ sở dữ liệu quốc tế lớn đã xem xét mối liên hệ này ^[8]. Báo cáo gồm 4 nghiên cứu đủ tiêu chuẩn phân tích định lượng đã khẳng định nồng độ vitamin D ở bệnh nhân viêm amiđan tái phát giảm trung bình 10,71 ng/mL so với người khỏe mạnh ^[8]. Đồng thời, nguy cơ bị thiếu hụt vitamin D ở nhóm bệnh nhân này cao gấp 4,37 lần so với nhóm đối chứng ^[8].

Các tổng quan y khoa cũng ghi nhận tình trạng thiếu hụt vitamin D phổ biến vượt trội ở trẻ em bị viêm amiđan hoặc viêm họng amiđan tái phát thuộc diện chỉ định phẫu thuật cắt bỏ ^[7]. Tại New Zealand, một khảo sát trên 33 trẻ phải phẫu thuật vì tắc nghẽn thở hoặc viêm amiđan tái phát ghi nhận 78% trẻ có nồng độ vi chất này dưới 75 nmol/L và 15,6% dưới 50 nmol/L ^[4].

Mối liên hệ hai chiều và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Mặc dù các dữ liệu thống kê cho thấy sự liên quan chặt chẽ giữa việc thiếu vitamin D và nguy cơ tái phát viêm nhiễm đường hô hấp, chúng ta cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của y văn hiện tại. Phần lớn các công trình hiện nay dừng lại ở thiết kế quan sát hoặc bệnh - chứng, chưa đủ để khẳng định thiếu vitamin D là nguyên nhân duy nhất trực tiếp sinh ra bệnh ^[7], ^[8].

Mối liên quan này có thể mang tính chất hai chiều ^[3]. Một mặt, thiếu hụt vi chất làm suy sụp hệ thống phòng vệ của cơ thể ^[3]. Mặt khác, khi trẻ em hoặc người lớn bị ốm đau liên miên, cơ thể rơi vào trạng thái cạn kiệt dự trữ dinh dưỡng, đồng thời việc dùng thuốc điều trị kéo dài làm giảm cảm giác thèm ăn ^[3]. Thêm vào đó, việc phải hạn chế vận động ngoài trời trong thời gian dưỡng bệnh khiến việc tiếp xúc với ánh sáng mặt trời giảm sút, càng đẩy nồng độ vitamin D xuống thấp hơn ^[3].

Ngoài ra, các nghiên cứu cũng lưu ý rằng dù nồng độ vitamin D giữa nhóm bệnh và nhóm khỏe có sự chênh lệch lớn, mức giảm này không phải lúc nào cũng tỷ lệ thuận trực tiếp với mức độ nặng hay thể loại nhiễm trùng cụ thể ^[1]. Hiện các nghiên cứu can thiệp bổ sung quy mô lớn để xác định xem việc uống bù vitamin D có giúp giảm hẳn số đợt viêm họng hoặc ngăn ngừa chỉ định cắt amiđan hay không vẫn còn hạn chế và cần được thực hiện thêm ^[7], ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp khi bảo vệ họng

Nhiều người khi bị ngứa họng, sốt tái phát thường tự ý mua kháng sinh uống ngay từ ngày đầu tiên. Trên thực tế, phần lớn các đợt viêm họng amiđan cấp tính có nguyên nhân ban đầu do virus, việc lạm dụng kháng sinh không mang lại hiệu quả mà còn gây nguy cơ kháng thuốc ^[4]. Chỉ các trường hợp nhiễm khuẩn, chẳng hạn do liên cầu khuẩn Streptococcus pyogenes, mới cần phác đồ điều trị chuyên biệt để tránh biến chứng ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm bổ sung vitamin D liều càng cao thì cổ họng càng khỏe. Vitamin D là vitamin tan trong dầu, có khả năng tích lũy trong cơ thể. Việc tự ý mua các chế phẩm liều cao uống kéo dài mà không qua xét nghiệm định lượng có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc, rối loạn chuyển hóa canxi và gây hại cho thận ^[3].

Bên cạnh đó, việc chỉ trông đợi vào viên uống bổ sung mà bỏ qua các yếu tố nguy cơ khác là một sai lầm. Dinh dưỡng thiếu hụt, tình trạng còi xương, thiếu máu do thiếu sắt hay việc không được nuôi bằng sữa mẹ trong những năm đầu đời đều là các yếu tố làm gia tăng nguy cơ nhiễm trùng hô hấp tái phát ^[3].

Ai nên thận trọng và cần tầm soát sớm?

Việc theo dõi và kiểm tra nồng độ vitamin D đặc biệt quan trọng ở những nhóm đối tượng có nguy cơ cao suy giảm miễn dịch hoặc hấp thu kém:

• Trẻ em và người lớn có tần suất viêm họng, viêm amidan nhiều đợt trong năm, đặc biệt là nhóm đang được cân nhắc phẫu thuật tai mũi họng ^[7], ^[4].
• Trẻ em có tình trạng suy giảm bạch cầu trung tính (dưới 1500/µL), bởi nhóm này được ghi nhận có nồng độ vitamin D thấp hơn rõ rệt và tỷ lệ tái phát nhiễm trùng tai mũi họng cao vượt trội ^[6].
• Trẻ nhỏ mắc bệnh còi xương hoặc suy dinh dưỡng thể thiếu vi chất ^[3].
• Người có làn da sẫm màu hoặc người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao, do đây là các đặc điểm thể trạng liên quan đến nguy cơ nồng độ vitamin D thấp ^[4].
• Những người ít tiếp xúc với ánh nắng tự nhiên, làm việc hoàn toàn trong không gian kín hoặc trẻ em hạn chế hoạt động ngoài trời ^[3], ^[1].

Gợi ý cải thiện và bảo vệ hệ hô hấp mỗi ngày

Vitamin D3 được tổng hợp chủ yếu qua da dưới tác động của tia bức xạ cực tím B (UVB) từ ánh nắng mặt trời và được dung nạp một phần qua chế độ ăn uống ^[1]. Vì vậy, việc điều chỉnh lối sống đóng vai trò nền tảng để cải thiện chỉ số này.

Hãy duy trì thói quen vận động ngoài trời vào thời điểm nắng dịu để kích thích cơ thể tổng hợp vitamin D tự nhiên ^[3], ^[1]. Về dinh dưỡng, nên tăng cường các thực phẩm giàu vi chất này như các loại cá béo trong bữa ăn gia đình ^[1]. Đồng thời, cần bổ sung cân đối các khoáng chất thiết yếu khác như sắt và kẽm, bởi sự thiếu hụt các chất này cũng làm tăng tính dễ tổn thương của niêm mạc hô hấp ^[3], ^[4].

Nếu bạn hoặc con trẻ liên tục bị đau rát họng, hãy đến các cơ sở y tế để được thăm khám niêm mạc họng và thực hiện xét nghiệm định lượng 25(OH)D trong máu. Khi có chỉ định bổ sung vi chất từ bác sĩ điều trị, việc tuân thủ liều lượng hướng dẫn sẽ hỗ trợ phục hồi miễn dịch dịch thể và giảm nguy cơ tái nhiễm một cách an toàn ^[2], ^[5]. Tuyệt đối không tự ý dùng liều bổ sung kéo dài khi chưa có đánh giá chuyên môn.

Duy trì lối sống năng động, chế độ dinh dưỡng đầy đủ dưỡng chất và đảm bảo nồng độ vitamin D hợp lý là giải pháp bền vững giúp củng cố hàng rào bảo vệ niêm mạc đường thở. Sự kết hợp giữa chăm sóc y tế chuẩn mực và lối sống khoa học sẽ giúp bạn đẩy lùi những cơn đau họng phiền toái.