Khi mùa lạnh về, thời tiết âm u kéo dài cùng thói quen ít ra ngoài trời khiến nhiều người rơi vào trạng thái mệt mỏi, uể oải và thiếu hụt năng lượng. Tình trạng này thường bị nhầm lẫn là do lười vận động hoặc áp lực công việc cuối năm.
Bổ sung vitamin D thực sự có thể giúp cải thiện mức năng lượng và giảm mệt mỏi nếu nguyên nhân xuất phát từ việc thiếu hụt vi chất này trong máu. Tuy nhiên, vitamin D không phải thuốc tăng lực tức thì và không mang lại hiệu quả rõ rệt cho những người vốn đã có đủ lượng vitamin D trong cơ thể.
Cơ chế sinh học: Vì sao nồng độ vitamin D ảnh hưởng đến sự tỉnh táo?
Vitamin D là một hormone secosteroid tan trong chất béo, được tổng hợp chủ yếu qua da dưới tác động của ánh nắng mặt trời hoặc hấp thụ qua đường ăn uống [1]. Thiếu hụt vitamin D tác động trực tiếp đến hệ cơ xương khớp và hệ thần kinh trung ương.
Khi cơ thể thiếu hụt vi chất này, các tổn thương cơ không do viêm có thể xuất hiện, gây đau nhức âm ỉ vùng lưng dưới hoặc đùi, làm gián đoạn giấc ngủ ban đêm và dẫn đến cảm giác kiệt sức vào ban ngày [2]. Việc giải quyết tình trạng bệnh cơ do thiếu vitamin D sẽ giúp nâng cao chất lượng giấc ngủ và phục hồi thể lực [2].
Ở cấp độ thần kinh, vitamin D tham gia vào quá trình điều hòa miễn dịch và ức chế các chất trung gian gây viêm. Hai phân tử quan trọng trong chuỗi này là yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và prostaglandin D2 [2], [1]. Khi vitamin D ở mức tối ưu, sự suy giảm của TNF-alpha và prostaglandin D2 giúp làm giảm áp lực buồn ngủ cân bằng nội môi tại hệ thần kinh trung ương [2], [1]. Nhờ đó, người bệnh bớt cảm giác uể oải và duy trì sự tỉnh táo tốt hơn trong ngày [1].
Nghiên cứu trên từng trường hợp: Hiệu quả khi phục hồi nồng độ thiếu hụt
Nhiều báo cáo lâm sàng đã ghi nhận sự phục hồi năng lượng ấn tượng sau khi bệnh nhân thiếu vitamin D được can thiệp đúng liều.
Năm 2010, một nghiên cứu ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 28 tuổi gặp tình trạng buồn ngủ quá mức vào ban ngày kéo dài suốt 4 tháng [2]. Bệnh nhân xuất hiện các cơn ngủ trưa li bì, mệt mỏi lan tỏa, kèm theo đau lưng dưới, đau đùi mạn tính và đau đầu hàng ngày [2]. Thang đo độ buồn ngủ Epworth (ESS) của cô ở mức 10/24 điểm [2]. Các yếu tố nguy cơ được xác định gồm hạn chế tiếp xúc ánh nắng, da sẫm màu và béo phì [2]. Xét nghiệm cho thấy nồng độ 25-hydroxyvitamin D huyết thanh chỉ đạt 5,9 ng/mL [2].
Bệnh nhân được chỉ định uống bổ sung vitamin D liều 50.000 IU mỗi tuần một lần [2]. Tình trạng buồn ngủ ban ngày bắt đầu cải thiện rõ rệt chỉ sau 2 tuần điều trị [2]. Khi tái khám, các cơn đau đùi và đau đầu biến mất hoàn toàn, hội chứng đau lưng thuyên giảm đáng kể và điểm số buồn ngủ ESS giảm xuống mức 1/24 [2]. Nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong máu đã hồi phục về mức bình thường là 39 ng/mL [2].
Một báo cáo khác vào năm 2015 mô tả một nam bệnh nhân 61 tuổi đi khám vì kiệt sức nghiêm trọng vào ban ngày [1]. Bệnh nhân không có biểu hiện trầm cảm, ngưng thở khi ngủ hay chứng ngủ rũ; chức năng tuyến giáp và nồng độ testosterone hoàn toàn bình thường [1]. Tuy nhiên, xét nghiệm cho thấy nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong máu ở mức thấp, chỉ đạt 18,4 ng/mL [1].
Sau khi được bổ sung vitamin D, bệnh nhân đã chấm dứt hoàn toàn tình trạng mệt mỏi ban ngày tại thời điểm theo dõi 3 tháng và 12 tháng [1]. Sự hồi phục này tương ứng với quá trình nồng độ vitamin D huyết thanh tăng dần về ngưỡng an toàn [1].
Bằng chứng dịch tễ: Mối liên hệ độc lập giữa thiếu hụt vitamin D và mệt mỏi
Không chỉ dừng lại ở các ca bệnh đơn lẻ, các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn đã xác nhận mối liên quan mật thiết giữa nồng độ vi chất này và mức năng lượng.
Nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 thực hiện trên 389 bệnh nhân tại các cơ sở chăm sóc ban đầu ở Hy Lạp để đánh giá tình trạng thiếu hụt vitamin D [3]. Kết quả cho thấy có tới 50,4% bệnh nhân bị thiếu hụt vi chất này với nồng độ dưới 20 ng/mL [3]. Nhóm thiếu vitamin D có tỷ lệ nữ giới chiếm 76% (so với 66% ở nhóm đủ), tỷ lệ béo phì là 42% (so với 26%), và tỷ lệ tăng huyết áp là 55% (so với 43%) [3].
Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố như tuổi, giới tính, béo phì, bệnh nền và tính mùa vụ, tình trạng thiếu hụt vitamin D vẫn cho thấy mối liên hệ độc lập với nhiều triệu chứng suy giảm thể lực [3]. Người thiếu vitamin D có nguy cơ buồn ngủ quá mức vào ban ngày cao gấp 3,345 lần (tỷ số chênh OR = 3,345; khoảng tin cậy 95% CI: 1,124 - 9,948; P = 0,029) [3]. Đáng chú ý, nguy cơ mệt mỏi nặng theo thang FSS cao gấp 7,157 lần ở các phân nhóm bệnh nhân cụ thể (OR = 7,157; 95% CI: 0,855 - 59,877; P = 0,04) [3]. Triệu chứng trầm cảm cũng có mối liên quan độc lập với thiếu hụt vitamin D (OR = 3,769; 95% CI: 0,984 - 14,443; P = 0,04) [3].
Ngoài ra, ở người trưởng thành mắc hội chứng Prader-Willi, tình trạng mệt mỏi và ngủ ngày diễn ra phổ biến [4]. Các nhà nghiên cứu phát hiện mối liên hệ rõ ràng giữa mức độ nghiêm trọng của tình trạng thiếu vitamin D với cảm giác buồn ngủ ban ngày [4]. Việc điều trị dứt điểm tình trạng thiếu hụt này cùng các bệnh lý đi kèm đã giúp đa số bệnh nhân giảm mệt mỏi và tham gia tích cực hơn vào các hoạt động thể chất hàng ngày [4].
Tác động trên bệnh nhân mệt mỏi mạn tính có bệnh tự miễn
Mệt mỏi kéo dài là triệu chứng đặc trưng và khó kiểm soát ở các bệnh nhân mắc bệnh lý tự miễn. Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2025 đã đánh giá tác động của việc bổ sung vitamin D ở các bệnh nhân lupus ban đỏ hệ thống (SLE) [5].
Nghiên cứu chia các bệnh nhân lupus thành ba nhóm theo dõi trong vòng 6 tháng: nhóm không bổ sung, nhóm uống liều 4.000 IU/ngày và nhóm dùng liều cao 8.000 IU/ngày [5]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm được bổ sung đều ghi nhận sự gia tăng nồng độ vitamin D và nồng độ bổ thể huyết thanh (C3 và C4) [5].
Đặc biệt, điểm số mệt mỏi được đo lường qua thang đánh giá chức năng mệt mỏi trong bệnh mạn tính (FACIT-Fatigue) và thang mức độ mệt mỏi (FSS) đều cải thiện đáng kể ở cả hai mức liều 4.000 IU và 8.000 IU mỗi ngày [5]. Mặc dù chỉ số hoạt động bệnh SLEDAI chỉ giảm nhẹ và chưa đạt ý nghĩa thống kê, can thiệp này đã chứng minh vai trò tích cực của vitamin D trong việc phục hồi thể lực và cải thiện năng lượng cho người bệnh [5].
Phân biệt mệt mỏi và buồn ngủ ban ngày
Trong thực tế, nhiều người thường đánh đồng cảm giác uể oải, mệt mỏi với tình trạng buồn ngủ, dẫn đến can thiệp sai hướng [6]. Việc phân biệt rạch ròi hai khái niệm này là rất cần thiết trong chẩn đoán lâm sàng [6].
Buồn ngủ ban ngày là xu hướng hoặc nhu cầu muốn chìm vào giấc ngủ, thường được đo lường khách quan bằng thang đo Epworth (ESS) [2], [6]. Ngược lại, mệt mỏi là cảm giác kiệt quệ năng lượng, uể oải về thể xác hoặc tinh thần, nhưng người bệnh không nhất thiết phải buồn ngủ [6].
Dù có cơ chế sinh lý khác nhau, hai triệu chứng này thường xuyên chồng chéo và cùng xuất hiện ở những người thiếu vitamin D [6], [3]. Nếu bạn cảm thấy cơ bắp rã rời, đau nhức cơ xương khớp kèm theo cảm giác kiệt sức vô cớ trong mùa lạnh, việc xét nghiệm nồng độ vitamin D là hướng đi cần được ưu tiên [1].
Giới hạn bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Mặc dù có nhiều triển vọng, bằng chứng y khoa hiện tại vẫn tồn tại những ranh giới rõ ràng. Thiếu hụt vitamin D là một yếu tố nguy cơ độc lập gây mệt mỏi, nhưng việc bổ sung vitamin D không phải phương thuốc vạn năng trị bách bệnh [3].
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống vitamin D liều cao là sẽ hết uể oải trong mùa đông. Trên thực tế, các nghiên cứu cải thiện triệu chứng rõ rệt nhất chỉ diễn ra trên những người đã được xác định thiếu hụt qua xét nghiệm máu, như nồng độ dưới 20 ng/mL [2], [1], [3]. Chưa có bằng chứng cho thấy người có nồng độ vitamin D bình thường sẽ dồi dào năng lượng hơn nếu nạp thêm chất này.
Ngoài ra, mệt mỏi là triệu chứng mơ hồ, có thể bắt nguồn từ rối loạn giấc ngủ, bệnh tuyến giáp, thiếu máu hoặc trầm cảm [1], [4]. Tự ý uống vitamin D mà bỏ qua các bước thăm khám tổng quát có thể làm chậm trễ việc phát hiện các bệnh lý tiềm ẩn [1], [4].
Ai nên thận trọng và cách bổ sung an toàn
Những người có nguy cơ cao thiếu hụt vitamin D trong mùa đông gồm người ít tiếp xúc ánh nắng, nhân viên văn phòng, người có làn da sẫm màu, người cao tuổi và người béo phì [2], [3]. Người xuất hiện tình trạng mệt mỏi không rõ nguyên nhân kèm đau mỏi cơ xương khớp không đặc hiệu nên được bác sĩ chỉ định kiểm tra nồng độ 25-hydroxyvitamin D huyết thanh [1].
Những người mắc bệnh thận mạn tính, sỏi thận, tăng canxi máu hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào. Việc tự ý sử dụng liều cực cao kéo dài có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc do lắng đọng canxi.
Để tối ưu hóa mức năng lượng trong mùa lạnh, bạn nên duy trì chế độ dinh dưỡng giàu vitamin D từ cá béo, lòng đỏ trứng hoặc sữa tăng cường [1]. Khi cần bổ sung dạng viên uống, nên dùng cùng bữa ăn có chứa chất béo lành mạnh để tối ưu khả năng hấp thu của loại vi chất tan trong dầu này [1]. Kết hợp giữ ấm, ngủ đủ giấc và vận động thể lực thường xuyên sẽ mang lại hiệu quả bền vững nhất cho sức khỏe thể chất và tinh thần.
