Bôi kem chống nắng kỹ mỗi ngày có làm cơ thể thiếu vitamin D?

Nhiều người có thói quen thoa kem chống nắng kỹ lưỡng mỗi sáng để bảo vệ làn da khỏi nguy cơ sạm nám và lão hóa sớm. Tuy nhiên, không ít người lại băn khoăn liệu thói quen che chắn cẩn thận này có vô tình triệt tiêu nguồn tổng hợp dưỡng chất tự nhiên của cơ thể hay không. Nỗi lo lắng bôi kem chống nắng kỹ mỗi ngày làm thiếu hụt vitamin D là thắc mắc rất phổ biến hiện nay.

Thực tế từ các nghiên cứu khoa học cho thấy, việc bôi kem chống nắng hàng ngày trong điều kiện thực tế gần như không làm suy giảm nồng độ vitamin D trong cơ thể đến mức báo động ^[1]. Mặc dù về mặt lý thuyết sản phẩm này cản trở tia cực tím, nhưng người dùng thông thường vẫn nhận đủ lượng ánh sáng cần thiết để duy trì sức khỏe ^[2], ^[3].

Cơ chế tổng hợp vitamin D và tác động của chất chống nắng

Ánh nắng mặt trời là nguồn cung cấp vitamin D chính cho cơ thể con người từ trước đến nay ^[4], ^[5]. Khi làn da tiếp xúc với ánh nắng tự nhiên, các photon của tia cực tím nhóm B (UVB) sẽ thâm nhập sâu vào các tầng biểu bì ^[4], ^[5]. Tại đây, năng lượng từ tia UVB kích hoạt quá trình quang phân hợp chất 7-dehydrocholesterol để chuyển hóa thành tiền vitamin D3 ^[4], ^[5].

Sau quá trình này, tiền vitamin D3 tiếp tục được nhiệt độ bên trong cơ thể đồng phân hóa một cách tự nhiên để trở thành vitamin D3 hoàn chỉnh ^[4], ^[5]. Hầu hết các loại kem chống nắng hiện nay đều hoạt động dựa trên cơ chế lọc bỏ tia UVB để ngăn ngừa cháy nắng và tổn hại tế bào ^[6]. Việc loại trừ phổ tia cực tím này dẫn đến sự ức chế phản ứng chuyển hóa vitamin D trên bề mặt da ^[6].

Bên cạnh đó, việc sử dụng các thành phần khoáng chất vô cơ trong kem chống nắng như oxit kẽm (zinc oxide) và oxit titan (titanium oxide) tạo nên một hàng rào vật lý rộng ngăn chặn toàn bộ quang phổ ánh sáng ^[3]. Những công thức này làm giảm thiểu đáng kể tổng lượng bức xạ UV truyền xuyên qua da, từ đó có thể tác động trực tiếp đến quá trình tổng hợp vitamin D nội sinh ^[3]. Ngoài ra, các yếu tố tự nhiên như sắc tố da, tuổi tác, thời điểm trong ngày, mùa trong năm và vĩ độ địa lý cũng gây ảnh hưởng rất lớn đến mức độ sản sinh dưỡng chất này ^[4], ^[5].

Thử nghiệm phòng lab và thực tế đời sống

Khi nghiên cứu tác động của kem chống nắng, giới khoa học nhận thấy có sự khác biệt rõ rệt giữa điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt và môi trường sống thường nhật ^[1], ^[3].

Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2019 rà soát các tài liệu y khoa từ năm 1970 đến tháng 11 năm 2017 theo hướng dẫn MOOSE đã làm rõ điều này ^[1]. Bài viết tổng hợp dữ liệu từ 4 nghiên cứu thực nghiệm sử dụng nguồn chiếu xạ UV nhân tạo, 3 thử nghiệm thực địa và 69 nghiên cứu quan sát ^[1]. Kết quả cho thấy trong môi trường thực nghiệm với tia UV nhân tạo, kem chống nắng triệt tiêu đáng kể sự sản sinh vitamin D3 hoặc 25-hydroxyvitamin D ^[1].

Thế nhưng, các thử nghiệm thực địa ngẫu nhiên có đối chứng được đưa vào tổng quan trên lại ghi nhận việc bôi kem chống nắng hàng ngày không gây ảnh hưởng đến nồng độ vitamin D ^[1]. Cần lưu ý rằng các thử nghiệm thực địa này mới chỉ sử dụng kem chống nắng có chỉ số bảo vệ trung bình với SPF khoảng 16 ^[1]. Bên cạnh đó, phần lớn các nghiên cứu quan sát cộng đồng cho thấy việc tự dùng kem chống nắng không liên quan tới sự suy giảm, thậm chí một số trường hợp còn ghi nhận nồng độ 25-hydroxyvitamin D cao hơn ^[1].

Tổng quan này đưa ra kết luận rằng có rất ít bằng chứng cho thấy kem chống nắng làm hạ nồng độ vitamin D khi áp dụng trong đời sống thực tế ^[1]. Do đó, nỗi lo thiếu hụt vitamin D không nên trở thành lý do để từ bỏ việc bôi kem chống nắng bảo vệ sức khỏe làn da ^[1]. Tuy nhiên, bài viết cũng chỉ ra một giới hạn là chưa có thử nghiệm lâm sàng thực địa nào đối với các dòng kem chống nắng có chỉ số SPF rất cao vốn đang rất phổ biến hiện nay ^[1].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng và cộng đồng

Để đánh giá mức độ ảnh hưởng của kem chống nắng đối với cơ thể, các nhà khoa học đã triển khai nhiều nghiên cứu đối chứng tại nhiều khu vực khác nhau trên thế giới ^[2], ^[7].

Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên có đối chứng được công bố vào năm 1995 đã theo dõi 113 người từ 40 tuổi trở lên tại Australia trong suốt mùa hè ^[2]. Tất cả những người tham gia đều có ít nhất một tổn thương dày sừng quang hóa và được phân tầng theo độ tuổi, chia thành nhóm bôi kem chống nắng phổ rộng SPF 17 hàng ngày và nhóm dùng kem giả dược ^[2]. Mẫu huyết thanh thu thập ở đầu và cuối cuộc nghiên cứu cho thấy nồng độ 25-hydroxyvitamin D3 trung bình đều tăng mạnh ở cả hai nhóm: nhóm giả dược tăng 12,8 nmol/L và nhóm kem chống nắng tăng 11,8 nmol/L ^[2].

Mặc dù nồng độ 1,25-dihydroxyvitamin D3 tăng đáng kể ở nhóm dùng giả dược (10,8 pmol/L) so với nhóm thoa kem chống nắng (1,3 pmol/L), nhưng không có bất kỳ cá nhân nào ở cả hai nhóm bị rơi ra ngoài khoảng tham chiếu bình thường ^[2]. Ngay cả những người cao tuổi từ 70 tuổi trở lên cũng duy trì chỉ số an toàn ^[2]. Dữ liệu thực tế chứng minh ánh nắng mùa hè xuyên qua lớp kem bôi, kết hợp với việc da không bị che phủ kín tuyệt đối, vẫn đủ để cơ thể sản sinh lượng vitamin D cần thiết ^[2].

Tại Kuwait, một khảo sát quy mô công bố năm 2012 đã đánh giá nhận thức của cộng đồng và đo lường nồng độ vitamin D trên 150 người thường xuyên dùng kem chống nắng từ 2 năm trở lên so với 150 người đối chứng chưa bao giờ sử dụng ^[7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thiếu hụt vitamin D xảy ra ở cả hai nhóm mà không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, với tỷ lệ 60,67% ở nhóm dùng kem chống nắng so với 54,67% ở nhóm không dùng (p > 0,001) ^[7]. Điều này phản ánh thực trạng thiếu hụt bắt nguồn từ các thói quen sinh hoạt khác chứ không đơn thuần do kem bôi ^[7].

Vì sao kem chống nắng ngoài đời không gây cản trở mạnh?

Nhiều người thường lầm tưởng rằng chỉ cần thoa kem chống nắng lên mặt là cơ thể sẽ bị chặn đứng hoàn toàn khả năng tiếp nhận ánh sáng. Nhận định này hoàn toàn sai lệch so với cách thức sinh hoạt thông thường ^[3].

Các phân tích y khoa chỉ ra rằng việc sử dụng kem chống nắng của người dân bình thường không đạt được hiệu quả tuyệt đối như trong điều kiện thí nghiệm nghiêm ngặt ^[3]. Đa số mọi người đều không tuân thủ kỹ thuật bôi kem chuẩn xác, thoa lượng kem mỏng hơn chỉ dẫn và rất ít khi che phủ toàn bộ bề mặt cơ thể ^[3]. Chính sự thiếu tuân thủ các bước bôi hoàn hảo này đã khiến hiệu quả bảo vệ SPF trên thực tế giảm xuống, tạo điều kiện cho một lượng tia UVB nhất định đi qua bề mặt biểu bì để tổng hợp dưỡng chất ^[3].

Ngoài ra, một nghiên cứu cắt ngang đại diện quốc gia trên 5.920 người trưởng thành tại Mỹ đã phân tích mối liên hệ giữa các hành vi bảo vệ da với nồng độ 25(OH)D trong máu ^[3]. Kết quả ghi nhận các hành vi như chủ động tìm bóng râm và mặc áo dài tay có liên quan rõ rệt đến việc hạ thấp mức vitamin D và gây thiếu hụt ở người da trắng ^[3]. Ngược lại, việc đội mũ và sử dụng kem chống nắng thông thường không cho thấy mối liên hệ làm suy giảm dưỡng chất này ^[3]. Mặc dù việc dùng kem chống nắng có SPF cao có liên quan tới nguy cơ thiếu hụt tăng gấp 2 lần, nhưng chỉ số này mới tiệm cận chứ chưa đạt ngưỡng ý nghĩa thống kê ^[3].

Ai nên thận trọng với tình trạng thiếu hụt vitamin D?

Dù kem chống nắng không phải là thủ phạm chính, tình trạng thiếu hụt vitamin D hiện được coi là vấn đề sức khỏe đáng lo ngại khi có hơn 50% dân số toàn cầu nằm trong nhóm nguy cơ ^[4], ^[5]. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ việc thực phẩm không được bổ sung vi chất đầy đủ và quan niệm sai lầm rằng chế độ ăn hàng ngày đã cung cấp đủ lượng vitamin D cần thiết ^[4], ^[5].

Thiếu hụt vitamin D gây ra nhiều hệ lụy cho cơ thể, đặc biệt là hệ xương khớp và sự chuyển hóa canxi ^[8]. Tình trạng này là nguyên nhân chính dẫn đến còi xương, chậm lớn ở trẻ nhỏ, gây nhuyễn xương, thúc đẩy thoái hóa xương và làm tăng nguy cơ gãy xương hông ở người trưởng thành ^[8], ^[6], ^[4], ^[5]. Về lâu dài, thiếu hụt vi chất còn làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính nguy hiểm, bao gồm các bệnh ung thư phổ biến, bệnh tự miễn, bệnh nhiễm trùng, tim mạch, bệnh tiểu đường tuýp 1 và bệnh đa xơ cứng ^[8], ^[6], ^[4], ^[5].

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu tâm đến sức khỏe và tình trạng vi chất của bản thân:

• Người có sắc tố da sẫm màu: Lượng melanin tự nhiên trong da hoạt động như một lớp màng chống nắng tự nhiên cực kỳ hiệu quả, làm cản trở hấp thu UVB ^[3], ^[6]. Do đó, người có làn da sẫm màu cần thời gian tiếp xúc với ánh nắng mặt trời dài hơn đáng kể mới có thể sản sinh đủ lượng vitamin D cần thiết ^[6]. Các biện pháp chống nắng bổ sung bên ngoài thường ít gây tác động tương đối lên nhóm này do sắc tố da vốn đã là màng lọc tự nhiên ^[3].
• Trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn: Những trẻ chỉ bú mẹ mà người mẹ từng bị thiếu hoặc không đủ vitamin D trong suốt thai kỳ sẽ có lượng vi chất dự trữ rất thấp ^[6]. Nhóm đối tượng này đối mặt với nguy cơ rất cao bị còi xương do thiếu hụt dinh dưỡng ^[6].
• Người làm việc trong môi trường khép kín: Một khảo sát tại Bệnh viện Royal Irrigation năm 2012 trên 217 y tá cho thấy tỷ lệ hạ vitamin D trong máu lên tới 95,4% ^[8]. Nghiên cứu này ghi nhận thói quen sử dụng kem chống nắng có liên quan đến tình trạng thiếu hụt ở nhóm nhân viên y tế (p < 0,05) ^[8]. Môi trường làm việc kéo dài trong nhà kết hợp các biện pháp bảo vệ da khiến nhóm đối tượng này dễ bị thiếu hụt hơn ^[8].

Ứng dụng thực tế để bảo vệ da mà vẫn đủ dưỡng chất

Việc bảo vệ da trước bức xạ mặt trời để phòng ngừa ung thư da là khuyến cáo y tế quan trọng và không nên bị gián đoạn chỉ vì lo ngại thiếu dưỡng chất ^[1]. Chúng ta có thể duy trì sức khỏe toàn diện bằng việc kết hợp thói quen chăm sóc da và lối sống hợp lý.

Thay vì ngừng bôi kem chống nắng, bạn hãy tiếp tục duy trì việc bảo vệ các vùng da nhạy cảm như mặt, cổ và bàn tay mỗi khi ra ngoài ^[1]. Các bằng chứng cho thấy trong các hoạt động thường ngày, cơ thể vẫn vô tình hấp thu đủ ánh sáng mặt trời qua các vùng da hở hoặc thông qua lớp kem bôi chưa che phủ toàn diện ^[2], ^[3]. Do đó, bạn không cần phải từ bỏ kem chống nắng nếu mục tiêu là duy trì sự tươi trẻ và bảo vệ tế bào da ^[1].

Đồng thời, bạn có thể cân nhắc việc tiếp xúc với ánh nắng mặt trời ở mức độ vừa phải, hợp lý để cơ thể tự sản sinh lượng vitamin D đáp ứng cho nhu cầu sức khỏe ^[4], ^[5]. Nếu thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ cao, làm việc cả ngày trong văn phòng hoặc nhận thấy các dấu hiệu mệt mỏi, đau nhức xương khớp, bạn không nên tự ý bổ sung liều cao mà hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để được xét nghiệm máu và tư vấn giải pháp dinh dưỡng phù hợp ^[8].

Việc bôi kem chống nắng kỹ lưỡng mỗi ngày phục vụ đắc lực cho mục tiêu bảo vệ làn da khỏi tác hại của tia cực tím mà không làm bạn rơi vào tình trạng thiếu hụt vitamin D trầm trọng ^[1], ^[2]. Hãy xây dựng cho mình lối sống lành mạnh, chăm sóc da khoa học và chủ động tham vấn nhân viên y tế để có được sức khỏe tối ưu.