Dùng nha đam tươi bôi vết thương là thói quen dân gian phổ biến. Sau phẫu thuật hoặc khi có vết thương hở sâu, nhiều người muốn đắp gel tự nhiên để vết mổ mau lành, hạn chế sẹo xấu. Thói quen này tiềm ẩn rủi ro nhiễm trùng nghiêm trọng nếu thực hiện sai cách.
Câu trả lời y khoa: Tuyệt đối không tự ý lấy lá nha đam tươi chưa qua xử lý vô trùng đắp lên vết mổ phẫu thuật hoặc vết thương hở sâu. Các dữ liệu khoa học ghi nhận tiềm năng phục hồi mô của nha đam, nhưng chỉ áp dụng với gel chiết xuất chuẩn hóa, vô trùng, hoặc dùng trong băng gạc y tế chuyên dụng.
Nha đam tác động đến quá trình lành mô thế nào?
Quá trình làm lành vết thương ở người trưởng thành diễn ra qua 3 giai đoạn: viêm, tăng sinh và tái tạo mô [1]. Để vết thương khép miệng, cơ thể cần sự phối hợp của nhiều tế bào, bao gồm sự tăng sinh nguyên bào sợi và kích hoạt các yếu tố tăng trưởng [4, 6].
Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy bôi gel nha đam giúp tăng biểu hiện gen TGF-beta (yếu tố tăng trưởng chuyển đổi beta) ở nền vết thương [2]. Sự kích hoạt này làm gia tăng số lượng nguyên bào sợi, đẩy nhanh tốc độ phục hồi cấu trúc da [2].
Lớp phủ nha đam còn giúp duy trì độ ẩm tại vị trí tổn thương, hỗ trợ quá trình di chuyển của tế bào biểu bì và nguyên bào sợi thuận lợi hơn [3]. Ở dạng màng sinh học kết hợp với polyvinyl alcohol (PVA), nha đam thể hiện hoạt tính kháng khuẩn đối với E. coli, P. aeruginosa, và kháng nấm Aspergillus flavus, Aspergillus tubingensis trong thử nghiệm phòng thí nghiệm [4]. Nhờ đặc tính này, dung dịch phủ nha đam/PVA được định hướng ứng dụng để phủ chỉ khâu nhằm ngừa nhiễm trùng vết mổ [4].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả trên vết mổ và vết thương cấp tính
Các nghiên cứu lâm sàng trên người đã đánh giá hiệu quả của nha đam trên các dạng tổn thương da khác nhau:
Thử nghiệm lâm sàng năm 2014 đánh giá vết mổ đẻ trên 90 sản phụ, chia ngẫu nhiên thành nhóm đắp gel nha đam (45 người, tuổi trung bình 27,56 ± 4,20) và nhóm băng vết thương thông thường (45 người, tuổi trung bình 26,62 ± 4,88) [5]. Đánh giá theo thang điểm REEDA ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm lành vết thương sau 24 giờ đầu (toàn bộ 45 người nhóm nha đam đạt 0 điểm so với 35 người ở nhóm chứng, P=0,003) [5]. Sau 8 ngày, tỷ lệ tương đương (42 người nhóm nha đam và 41 người nhóm chứng đạt 0 điểm, P=0,283) [5]. Thử nghiệm có hạn chế là hai nhóm có sự khác biệt ban đầu về chỉ số khối cơ thể (BMI), nhịp tim và huyết áp tâm thu [5].
Nghiên cứu tổng quan hệ thống Cochrane năm 2012 tổng hợp 7 thử nghiệm với 347 người tham gia bị vết thương cấp tính và mạn tính [6]. Trong đó, 5 thử nghiệm trên vết thương cấp tính khảo sát bệnh nhân bỏng, phẫu thuật trĩ và sinh thiết da [6]. Kết quả cho thấy chất nhầy nha đam không làm tăng tỷ lệ lành vết bỏng so với kem bạc sulfadiazine (tỷ số rủi ro RR 1,41; khoảng tin cậy 95% CI 0,70 đến 2,85) [6].
Phân tích gộp năm 2024 từ 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên bệnh nhân bỏng độ 2 cho thấy chế phẩm nha đam rút ngắn thời gian lành vết thương trung bình 3,76 ngày so với các thuốc bôi khác (khoảng tin cậy 95% CI -5,69 đến -1,84 ngày) [7]. Nguy cơ nhiễm trùng giữa nhóm dùng nha đam và nhóm đối chứng không có sự khác biệt đáng kể (tỷ số rủi ro 1,10; khoảng tin cậy 95% CI 0,34 đến 3,59) [7]. Hiệu quả giảm đau của nha đam trong phân tích gộp này chưa thể hiện rõ rệt (MD -0,76 điểm; 95% CI -1,53 đến 0,01) [7].
Thử nghiệm lâm sàng năm 2021 tại Bệnh viện Sina (Tabriz, Iran) so sánh gel nha đam và kem bạc sulfadiazine 1% trên 68 bệnh nhân bỏng độ 1 và độ 2 (mỗi nhóm 34 người) [8]. Vết thương ở hai nhóm lành hoàn toàn trong 14 ngày, nhóm dùng nha đam có tốc độ phục hồi nhanh hơn và giảm ngứa đáng kể sau 30 phút đắp gạc [8]. Cơn đau ở nhóm dùng nha đam thấp hơn nhóm chứng trong suốt thời gian theo dõi, đến ngày 14 cả hai nhóm đều hết đau [8].
Nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm gel nha đam bào chế bằng chất tạo gel Carbopol 934 trên vết thương cắt da ở chuột Wistar [1]. Đến ngày thứ 14, nhóm dùng gel đạt tỷ lệ lành thương 80,14% (nhóm đối chứng không điều trị đạt 52,68%) [1]. Nhóm đối chứng xuất hiện phản ứng viêm và chảy mủ đến ngày thứ 5, trong khi nhóm dùng gel nha đam tối ưu hóa không ghi nhận hiện tượng chảy mủ hay viêm nhiễm nhìn thấy bằng mắt thường [1].
Tổng quan năm 2019 ghi nhận các dạng gel hoặc kem nha đam có hiệu quả hỗ trợ trên vết thương mạn tính như vảy nến (dùng 2 lần/ngày trong 4-8 tuần), loét tì đè (1-3 tháng), nứt kẽ hậu môn mạn tính (2-3 tuần) với liều từ 1 đến 100 mg/kg [3]. Hạn chế lớn là chất lượng bằng chứng chưa đồng đều, nhiều nghiên cứu không làm mù hoặc cỡ mẫu nhỏ (như thử nghiệm của tác giả Thomas trên 30 ca loét tì đè không thấy khác biệt so với nước muối sinh lý) [3].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ khi dùng nha đam tươi
Bằng chứng lâm sàng hiện có chỉ kiểm chứng hiệu quả của các sản phẩm chiết xuất nha đam đã được tinh chế, vô trùng hoặc bào chế thành dạng gel đạt chuẩn [1, 3, 6, 8]. Nghiên cứu không khuyến nghị sử dụng nha đam tươi tự chế biến.
Nhựa mủ tự nhiên của lá nha đam chứa hợp chất có thể gây viêm da tiếp xúc, kích ứng mô hở. Việc sơ chế thủ công tại nhà bằng dao, thớt, nước sinh hoạt không thể loại trừ vi khuẩn và nấm mốc bám trên vỏ lá. Đắp trực tiếp nha đam tươi lên vết mổ phẫu thuật hở hoặc vết rạch sâu làm tăng nguy cơ đưa vi khuẩn bệnh viện hoặc mầm bệnh ngoài môi trường vào vết thương, dẫn đến nhiễm trùng vết mổ [4].
Hiểu lầm thường gặp
Càng tươi càng tốt: Nhiều người tin nhựa nha đam nguyên chất từ cây trồng ở nhà lành tính và hiệu quả hơn thuốc bôi y tế. Mô mổ sau phẫu thuật là vết thương vô trùng hoặc cần kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt, việc đưa chế phẩm chưa tiệt trùng lên bề mặt mô hở đi ngược lại nguyên tắc chăm sóc ngoại khoa.
Nha đam trị dứt điểm mọi cơn đau: Phân tích gộp năm 2024 chỉ ra rằng tác dụng giảm đau của nha đam trên vết thương bỏng vẫn chưa có kết luận chắc chắn (MD -0,76; 95% CI -1,53 đến 0,01) [7]. Nha đam không thể thay thế các thuốc giảm đau chuyên biệt khi có chỉ định y khoa.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Người mới thực hiện phẫu thuật ngoại khoa, phẫu thuật ổ bụng, phẫu thuật thẩm mỹ có vết rạch chưa liền mép: Tuyệt đối không tự ý tháo băng hoặc đắp bất kỳ loại lá, gel thực vật nào khi chưa có hướng dẫn y tế.
Người có cơ địa nhạy cảm, tiền sử viêm da dị ứng: Có nguy cơ phát ban, ngứa rát, đỏ da khi tiếp xúc với các thành phần trong mủ nha đam [3].
Bệnh nhân có vết thương nhiễm trùng nặng, chảy mủ, hoại tử mô: Cần được xử lý ngoại khoa làm sạch và dùng kháng sinh phù hợp, không được dùng nha đam để thay thế điều trị y tế [1, 2]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
Hướng dẫn chăm sóc vết mổ đúng cách
Chăm sóc vết mổ sau phẫu thuật cần tuân thủ quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn:
- Giữ vết mổ sạch và khô ráo theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ ngoại khoa.
- Không tự ý bôi đắp bất kỳ chất gì lên vết khâu, vết rạch còn hở, bao gồm cả nha đam tươi, tinh dầu hay thuốc mỡ dân gian.
- Nếu muốn dùng các sản phẩm chiết xuất nha đam (aloe vera gel y tế) để giảm sưng, mờ sẹo, chỉ sử dụng khi vết mổ đã cắt chỉ, biểu bì hóa hoàn toàn, khép miệng kín và có sự đồng ý của bác sĩ.
- Khi dùng chế phẩm bôi chứa nha đam chuẩn hóa trên vùng da đã liền sẹo hoặc vết bỏng nông, cần bôi một lượng mỏng, đều đặn theo liệu trình y khoa hướng dẫn [3].
- Theo dõi sát các dấu hiệu nhiễm trùng vết mổ: sưng đỏ lan rộng, đau tăng dần, vết mổ chảy dịch đục hoặc có mủ, sốt. Cần đến ngay cơ sở y tế khi có các biểu hiện bất thường này.
Nha đam là dược liệu có tiềm năng hỗ trợ phục hồi biểu mô và kháng khuẩn trong điều kiện phòng thí nghiệm hoặc dưới dạng bào chế vô trùng chuẩn hóa [2, 4, 6]. Người bệnh sau phẫu thuật không dùng lá nha đam tươi đắp lên vết mổ để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn vết thương.
