Nhiều người bệnh tiền tiểu đường và tiểu đường tuýp 2 thường truyền tai nhau mẹo pha một thìa bột quế vào nước ấm uống mỗi sáng để hạ đường huyết. Thói quen sử dụng loại gia vị thơm nồng này xuất phát từ niềm tin rằng các thành phần tự nhiên có thể thay thế một phần thuốc kiểm soát chuyển hóa. Liệu bột quế có thực sự hạ được chỉ số đường huyết lúc đói hay đây chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ?
Các dữ liệu lâm sàng cho thấy quế và các chiết xuất từ vỏ quế có ghi nhận tác động hạ đường huyết lúc đói ở một số nhóm đối tượng, nhưng mức độ cải thiện còn dao động và phụ thuộc vào liều dùng, thể trạng cũng như thời gian can thiệp [1]. Quế không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn, và người bệnh cần hiểu đúng cơ chế trước khi đưa vào chế độ ăn hằng ngày.
Hoạt tính bắt chước insulin: Cơ chế sinh học từ vỏ quế
Từ lâu, vỏ quế khô và cành non thuộc chi Cinnamomum đã được y học cổ truyền Trung Hoa ứng dụng và được khoa học hiện đại chú ý nhờ nguồn polyphenol phong phú có tác động lên tín hiệu insulin [1]. Hợp chất polyphenol tự nhiên trong vỏ quế (Cinnamomum cassia) thể hiện khả năng cải thiện rõ rệt độ nhạy cảm insulin và điều hòa nồng độ đường trong máu [2]. Các polyphenol nhóm A chiết xuất trong môi trường nước được ghi nhận có đặc tính bắt chước hoạt động của insulin, hỗ trợ các tế bào tiếp nhận và sử dụng glucose tốt hơn [2].
Nghiên cứu trên mô hình động vật béo phì chỉ ra rằng chiết xuất quế giúp cải thiện chỉ số kháng insulin HOMA-IR và làm giảm nồng độ đường huyết sau các thử nghiệm nạp glucose [3]. Bên cạnh tác động ngoại vi, chiết xuất quế còn làm tăng độ nhạy cảm với insulin tại não bộ, đồng thời làm giảm lượng mỡ tích tụ trong gan và gia tăng lượng dự trữ glycogen ở mô gan [3]. Điều thú vị là ở những động vật có đường huyết bình thường, quế không làm hạ đường huyết xuống mức nguy hiểm, tương đồng với các quan sát trên người khi quế chỉ phát huy tác dụng rõ rệt ở bệnh nhân tiểu đường mà ít biểu hiện ở người khỏe mạnh [3].
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người
Nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên tiến hành trên 18 người trưởng thành béo phì mắc tiền tiểu đường với độ tuổi trung bình 51,1 và đường huyết tương lúc đói trung bình 102,9 mg/dL đã ghi nhận những biến chuyển đáng chú ý [4]. Sau giai đoạn khởi động ăn chế độ ít polyphenol và chất xơ, người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng 4 g quế mỗi ngày hoặc giả dược trong 4 tuần, sau đó đổi chéo điều trị sau 2 tuần đào thải [4]. Kết quả thu được từ 694 ngày theo dõi với 66.624 lần đo đường huyết liên tục cho thấy nồng độ glucose trong 24 giờ ở nhóm dùng quế thấp hơn đáng kể so với nhóm giả dược [4]. Mức đỉnh glucose cũng giảm từ 11,73 mg/dL ở nhóm giả dược xuống còn 9,56 mg/dL ở nhóm dùng quế [4].
Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2006 trên 22 người tiền tiểu đường và có hội chứng chuyển hóa cũng cho thấy kết quả khả quan [5]. Những người tham gia có độ tuổi trung bình 46, chỉ số khối cơ thể BMI 33,2 kg/m2 và đường huyết lúc đói ban đầu là 114,3 mg/dL được cho dùng 500 mg chiết xuất quế hòa tan trong nước (Cinnulin PF) mỗi ngày hoặc giả dược trong 12 tuần [5]. Kết quả sau 12 tuần ghi nhận nhóm bổ sung chiết xuất quế giảm 8,4% chỉ số đường huyết lúc đói, hạ từ 116,3 mg/dL xuống 106,5 mg/dL [5]. Nhóm này cũng ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu 3,8% và giảm nhẹ 0,7% tỷ lệ mỡ cơ thể [5].
Tại Trung Quốc, một nghiên cứu lâm sàng mù đôi năm 2012 theo dõi 66 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 đang dùng thuốc gliclazide được chia thành ba nhóm: dùng giả dược, dùng chiết xuất quế liều thấp 120 mg/ngày và liều cao 360 mg/ngày trong 3 tháng [6]. Cả hai nhóm dùng liều 120 mg và 360 mg chiết xuất quế đều giảm đáng kể chỉ số đường huyết lúc đói và HbA1c so với nhóm giả dược [6]. Đồng thời, nồng độ triglyceride trong máu cũng giảm rõ ở nhóm dùng liều thấp [6].
Những nghiên cứu ghi nhận kết quả không đồng nhất
Mặc dù có nhiều số liệu tích cực, tác dụng của quế trên chỉ số đường huyết lúc đói không phải lúc nào cũng được ghi nhận nhất quán trong mọi thử nghiệm [4]. Một nghiên cứu năm 2006 thực hiện trên 25 phụ nữ sau mãn kinh mắc tiểu đường tuýp 2 với độ tuổi trung bình 62,9 và BMI 30,4 kg/m2 đã cho thấy kết quả trái ngược [7]. Các bệnh nhân được bổ sung 1,5 g quế Cinnamomum cassia mỗi ngày hoặc giả dược trong thời gian 6 tuần [7]. Kết quả cho thấy việc dùng 1,5 g quế mỗi ngày không mang lại cải thiện nào đối với độ nhạy insulin toàn thân, không cải thiện dung nạp glucose và cũng không làm thay đổi hồ sơ mỡ máu lúc đói [7].
Một bài tổng quan hệ thống năm 2009 phân tích các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng từ năm 2003 đến 2008 trên 311 đối tượng cũng nêu bật sự thiếu nhất quán này [8]. Trong số 5 nghiên cứu trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2, có 2 nghiên cứu ghi nhận mức giảm đường huyết lúc đói đáng kể là 18-29% và 10,3% [8]. Tuy nhiên, có đến 3 nghiên cứu trên bệnh nhân tiểu đường còn lại không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [8]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng dù quế có đặc tính hạ đường huyết và tiềm năng giảm glucose sau ăn, giới khoa học vẫn chưa thể đưa ra kết luận dứt khoát về việc dùng quế như một liệu pháp điều trị tiểu đường chuẩn [8].
Phân tích tổng hợp năm 2008 cũng xác nhận rằng việc bổ sung 1 đến 6 g quế mỗi ngày trong 40 ngày từng được ghi nhận giúp giảm 18-29% đường huyết lúc đói và cải thiện triglyceride ở người tiểu đường tuýp 2, song không phải mọi thử nghiệm đều lặp lại được kết quả này [2]. Sự biến thiên về hiệu quả phụ thuộc lớn vào thời gian thử nghiệm, dạng quế sử dụng cũng như mức độ béo phì và tình trạng rối loạn dung nạp glucose của từng người [2].
Bức tranh toàn cảnh từ các phân tích gộp
Để làm rõ nghi vấn, một phân tích gộp năm 2011 đã tổng hợp dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược trên các bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 và tiền tiểu đường [1]. Mô hình phân tích thống kê chỉ ra rằng việc nạp quế nói chung (dưới dạng bột vỏ quế nguyên chất hoặc dạng chiết xuất) giúp giảm có ý nghĩa thống kê chỉ số đường huyết lúc đói ở mức trung bình 0,49 mmol/L [1].
Khi phân tích riêng nhóm chỉ sử dụng chiết xuất quế từ 5 thử nghiệm lâm sàng, chỉ số đường huyết lúc đói cũng giảm trung bình 0,48 mmol/L [1]. Các số liệu này chứng minh quế thực sự tạo ra một tác động sinh học làm hạ đường huyết lúc đói [1]. Dẫu vậy, mức giảm này nằm ở ngưỡng khiêm tốn và mang tính hỗ trợ chuyển hóa hơn là tạo ra bước ngoặt điều trị như các loại thuốc đặc hiệu.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng bột quế hạ đường huyết
Nhiều người lầm tưởng rằng bột quế có thể thay thế thuốc hạ đường huyết được bác sĩ kê đơn. Đây là suy nghĩ sai lầm vì mức giảm trung bình khoảng 0,48 - 0,49 mmol/L qua phân tích gộp là không đủ để đưa mức đường huyết rất cao về ngưỡng an toàn [1]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng quế có thể khiến đường huyết mất kiểm soát và gây biến chứng nghiêm trọng.
Một ngộ nhận khác là ăn càng nhiều bột quế thì đường huyết càng hạ nhanh. Thực tế, các nghiên cứu cho thấy liều dùng được khảo sát thường chỉ từ 120 mg chiết xuất đến vài gam bột quế mỗi ngày [4] [6]. Việc lạm dụng bột quế thô với lượng quá lớn không làm tăng thêm lợi ích mà có thể gây gánh nặng cho hệ tiêu hóa hoặc các cơ quan chuyển hóa. Ngoài ra, quế không tác động mạnh trên người có đường huyết hoàn toàn bình thường, do đó người khỏe mạnh không nên dùng quế với mục tiêu phòng ngừa hạ đường [3].
Ai nên thận trọng khi muốn dùng bột quế?
Nhóm người có chức năng gan suy giảm cần thận trọng đặc biệt khi sử dụng các chế phẩm từ quế, nhất là quế Cinnamomum cassia. Mặc dù các thử nghiệm ngắn hạn dùng chiết xuất quế liều 120-360 mg/ngày trong 3 tháng không làm biến đổi men gan [6], việc dùng bột quế tự nhiên kéo dài vẫn cần có sự đánh giá cẩn trọng từ chuyên gia y tế.
Phụ nữ sau mãn kinh mắc tiểu đường tuýp 2 cũng là đối tượng cần lưu ý, bởi bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên nhóm này cho thấy liều 1,5 g quế mỗi ngày không mang lại cải thiện về nhạy cảm insulin hay dung nạp glucose [7]. Những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc hạ đường huyết như gliclazide khi muốn dùng thêm quế cần theo dõi chỉ số đường huyết chặt chẽ để tránh nguy cơ tương tác làm hạ đường quá mức [6]. Bất kỳ ai có bệnh nền mạn tính đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung quế thường xuyên.
Áp dụng quế an toàn và hợp lý vào bữa ăn hằng ngày
Trong đời sống thường nhật, việc dùng quế nên được tiếp cận như một biện pháp bổ trợ dinh dưỡng tự nhiên thay vì một phương thuốc. Lượng bột quế sử dụng cho mục đích gia vị khoảng 1 g đến 4 g mỗi ngày là mức đã được áp dụng an toàn trong các thử nghiệm lâm sàng [4] [2]. Nếu sử dụng dạng chiết xuất hòa tan trong nước, liều dùng được nghiên cứu dao động từ 120 mg đến 500 mg mỗi ngày [5] [6].
Bạn có thể rắc một lượng nhỏ bột quế vào cháo yến mạch, sữa chua không đường hoặc pha cùng nước ấm sau bữa ăn. Quế có vị ngọt tự nhiên thoang thoảng cùng mùi thơm đặc trưng, giúp người bệnh giảm nhu cầu nêm thêm đường tinh luyện vào các món ăn vặt. Khi chế biến, nên chọn nguồn quế rõ xuất xứ, bảo quản nơi khô ráo để tránh ẩm mốc gây hại.
Bột quế thực sự có khả năng hỗ trợ hạ chỉ số đường huyết lúc đói ở người tiểu đường tuýp 2 và tiền tiểu đường nhờ hoạt tính sinh học của các hợp chất polyphenol [1]. Tuy nhiên, loại gia vị này chỉ đóng vai trò hỗ trợ với mức giảm vừa phải chứ không thể thay thế thuốc điều trị hay lối sống lành mạnh. Người bệnh nên duy trì chế độ ăn cân bằng, tập luyện đều đặn và luôn thảo luận với bác sĩ trước khi thay đổi bất kỳ thói quen dùng thảo dược nào.