Cà phê có cải thiện tâm trạng hay làm tăng triệu chứng lo âu?

Nhiều người tìm đến cà phê mỗi sáng như một thói quen giúp tỉnh táo và cải thiện tinh thần làm việc. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống lại rơi vào trạng thái bồn chồn, tim đập nhanh và cảm thấy bất an tột độ mà không rõ nguyên nhân.

Thực tế, cà phê có thể tăng mức độ tỉnh táo ở người khỏe mạnh nhưng lại là yếu tố kích hoạt mạnh mẽ triệu chứng lo âu và các cơn hoảng loạn cấp tính ở nhóm người có cơ địa nhạy cảm hoặc có tiền sử bệnh lý lo âu.

Cà phê tác động lên hệ thần kinh như thế nào

Caffeine hoạt động trong cơ thể chủ yếu với vai trò là một chất đối kháng thụ thể adenosine [1, 2]. Bình thường, adenosine tích tụ trong não bộ để báo hiệu sự mệt mỏi và kích thích cơ thể nghỉ ngơi. Khi caffeine chiếm giữ các thụ thể này, tín hiệu buồn ngủ bị chặn lại, dẫn tới hiện tượng tăng kích thích thần kinh trung ương [1, 3].

Tuy nhiên, sự phong bế thụ thể adenosine này cũng làm thay đổi hoạt động dẫn truyền thần kinh. Ở những người mắc rối loạn hoảng sợ, các nhà khoa học nhận thấy hệ thống tế bào thần kinh liên quan đến thụ thể adenosine có dấu hiệu bất thường, khiến họ phản ứng nhạy cảm hơn trước tác dụng kích thích của caffeine ^[1].

Bên cạnh adenosine, các nghiên cứu đối chứng tác dụng của caffeine với hợp chất meta-chlorophenylpiperazine (m-CPP) - một chất chủ vận serotonin - cho thấy hệ thống thụ thể serotonin cũng liên quan mật thiết đến cơ chế sinh học tạo nên cơn hoảng loạn ^[2]. Sự phối hợp bất thường giữa các hệ thống dẫn truyền này biến caffeine thành một tác nhân kích thích lo âu mạnh mẽ ^[2].

Mối liên hệ giữa caffeine, trục HPA và hormone cortisol

Trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) là hệ thống chính kiểm soát phản ứng căng thẳng của cơ thể. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh rằng caffeine có khả năng kích hoạt trục HPA, làm tăng hormone vỏ thượng thận (ACTH) và giải phóng cortisol vào máu ^[3].

Thử nghiệm tiêm caffeine tĩnh mạch với liều 5 mg/kg ở 14 nam giới khỏe mạnh trong giai đoạn giấc ngủ non-REM nhằm loại bỏ yếu tố kỳ vọng tâm lý đã ghi nhận sự gia tăng nồng độ ACTH và cortisol huyết tương, gây rối loạn giấc ngủ và tăng kích thích thần kinh ^[3]. Đáng chú ý, có trường hợp đã xuất hiện cơn hoảng loạn ngay trong khi ngủ sau khi truyền caffeine ^[3].

Caffeine dùng đường uống liều 10 mg/kg hoặc 480 mg cũng được chứng minh làm tăng đáng kể nồng độ cortisol huyết tương ở cả người khỏe mạnh lẫn người mắc rối loạn lo âu [1, 2]. Nồng độ cortisol tăng cao được xem là có vai trò gây lo âu trong các tình huống căng thẳng ^[4]. Việc sử dụng chất ức chế tổng hợp cortisol là metyrapone (30 mg/kg) trong thử nghiệm trên 8 người khỏe mạnh và 14 bệnh nhân hoảng sợ đã giúp giảm nhẹ mức độ lo âu cơ bản trước các thử nghiệm kích thích ^[4].

Nghiên cứu thuần tập quy mô lớn tại Hà Lan trên 1.427 người tham gia (gồm 342 người khỏe mạnh, 311 người từng mắc và 774 người đang mắc rối loạn lo âu) cũng phát hiện nhóm bệnh nhân đang mắc rối loạn lo âu có phản ứng cortisol tăng tiết sau khi thức dậy trong 1 giờ cao hơn đáng kể so với nhóm chứng ^[5]. Mức cortisol buổi sáng cao này biểu hiện rõ rệt nhất ở nhóm rối loạn hoảng sợ có kèm chứng sợ đám đông hoặc trầm cảm ^[5].

Các nghiên cứu lâm sàng về nguy cơ bùng phát cơn hoảng loạn

Mối liên hệ giữa caffeine và các cơn hoảng loạn cấp tính đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu can thiệp mù đôi có đối chứng giả dược.

Năm 1985, một thử nghiệm cho 17 người khỏe mạnh và 21 bệnh nhân hoảng sợ hoặc sợ khoảng rộng uống caffeine liều 10 mg/kg ^[1]. Kết quả ghi nhận caffeine làm gia tăng vượt trội các điểm số tự đánh giá về lo âu, căng thẳng, sợ hãi, buồn nôn, hồi hộp, bồn chồn và run rẩy ở nhóm bệnh nhân so với nhóm khỏe mạnh ^[1]. Ở bệnh nhân, mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng này tương quan thuận trực tiếp với nồng độ caffeine trong huyết tương ^[1]. Đáng chú ý, có 71% bệnh nhân khẳng định cảm giác do caffeine gây ra giống hệt cơn hoảng loạn tự nhiên của họ ^[1].

Thử nghiệm mù đôi năm 1991 so sánh liều đơn 480 mg caffeine, 0,5 mg/kg m-CPP và giả dược trên bệnh nhân rối loạn hoảng sợ ^[2]. Cả caffeine và m-CPP đều kích hoạt phản ứng lo âu và khởi phát cơn hoảng loạn mạnh hơn rõ rệt so với giả dược ^[2]. Thậm chí caffeine còn cho xu hướng làm tăng điểm số lo âu trên các thang đo cao hơn cả chất chủ vận serotonin m-CPP ^[2].

Một nghiên cứu năm 2009 thực hiện thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược với 480 mg caffeine trên 28 bệnh nhân rối loạn hoảng sợ (PD), 25 người mắc rối loạn lo âu xã hội diện rộng (GSAD), 19 người mắc rối loạn lo âu xã hội dạng thực hiện (PSAD) và 26 người khỏe mạnh ^[6]. Kết quả, caffeine gây ra cơn hoảng loạn ở 60,7% bệnh nhân hoảng sợ (17 người) và 52,6% bệnh nhân lo âu dạng thực hiện (10 người), trong khi chỉ có 16% ở nhóm lo âu xã hội diện rộng (4 người) ^[6]. Không có bất kỳ người khỏe mạnh nào bị hoảng loạn và dung dịch giả dược không gây cơn hoảng loạn ở bất kỳ ai ^[6].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ 10 thử nghiệm can thiệp mù đôi có đối chứng giả dược đã khẳng định thêm xu hướng này ^[7]. Phân tích 9 nghiên cứu trên 237 bệnh nhân hoảng sợ cho thấy có tới 51,1% bệnh nhân bùng phát cơn hoảng loạn sau khi dùng caffeine, trong khi tỷ lệ này sau khi dùng giả dược là 0% ^[7]. So sánh trực tiếp giữa 128 bệnh nhân hoảng sợ và 115 người khỏe mạnh cho thấy bệnh nhân hoảng sợ có nguy cơ bị khởi phát cơn hoảng loạn cao hơn vượt trội với tỷ lệ 53,9% so với chỉ 1,7% ở người bình thường ^[7]. Đánh giá về lo âu chủ quan trên 121 bệnh nhân và 111 người bình thường cũng chứng minh độ nhạy cảm với lo âu do caffeine ở nhóm bệnh nhân cao hơn rõ rệt ^[7].

Liều lượng là yếu tố mang tính quyết định

Phần lớn các bằng chứng chứng minh caffeine gây cơn hoảng loạn đều sử dụng liều cao, tương đương 400 mg đến 750 mg (khoảng 4-5 tách cà phê tiêu chuẩn) [3, 6]. Ở ngưỡng liều trên 400 mg, khoảng một nửa số người mắc bệnh lý hoảng sợ sẽ xuất hiện cơn hoảng loạn cấp tính ^[8].

Tuy nhiên, với liều lượng thấp hơn, tác động lại hoàn toàn khác biệt. Một nghiên cứu thử nghiệm chéo ngẫu nhiên mù đôi công bố năm 2025 trên 29 bệnh nhân hoảng sợ và 53 người khỏe mạnh đã kiểm tra tác động của 150 mg caffeine (khoảng 1 tách cà phê) sau 36 giờ kiêng caffeine ^[8].

Trái với giả thuyết ban đầu, liều 150 mg caffeine không làm tăng lo âu chủ quan, không làm tăng sự chú ý nội cảm hay cảm giác lo âu từ các tín hiệu cơ thể ở cả bệnh nhân lẫn người khỏe mạnh lúc nghỉ ngơi ^[8]. Toàn bộ nghiên cứu chỉ ghi nhận đúng 1 cơn hoảng loạn ở nhóm bệnh nhân khi họ thực hiện bài tập phản ứng cảm xúc ^[8]. Mặt khác, liều 150 mg làm tăng phản ứng dẫn truyền qua da đối với các khuôn mặt cảm xúc, tăng hành vi né tránh tốn kém và làm suy giảm sự chú ý ngoại cảm ở cả hai nhóm ^[8].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học

Dù các kết quả chỉ ra sự liên quan giữa caffeine và lo âu là rất rõ ràng, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn phương pháp luận. Phân tích gộp năm 2022 chỉ ra rằng phần lớn nghiên cứu trước đây chỉ tập trung vào dải liều cao từ 400 mg đến 750 mg, với rất ít nghiên cứu sử dụng các mức liều khác, khiến việc xác định đường cong phản ứng theo liều lượng cụ thể gặp khó khăn ^[7]. Ngoài ra, dữ liệu đánh giá lo âu ở nhánh dùng giả dược ở một số nghiên cứu còn thiếu, hạn chế khả năng so sánh chi tiết ^[7].

Bên cạnh đó, các mô hình kích hoạt lo âu bằng chất hóa học hay khí CO2 cho thấy con đường sinh lý dẫn tới sợ hãi và hoảng sợ rất phức tạp. Việc ức chế tổng hợp cortisol bằng metyrapone dù làm giảm lo âu nền nhưng không ngăn chặn được cơn lo âu do hít khí CO2 (nồng độ 35% CO2 và 65% O2), gợi ý rằng cortisol chỉ đóng góp một phần và các cơ chế hoảng loạn do các tác nhân khác nhau có thể đi theo các con đường dẫn truyền riêng biệt ^[4].

Hiểu lầm thường gặp về cà phê và tinh thần

Nhiều người tin rằng cà phê luôn giúp xốc lại tinh thần và giảm bớt căng thẳng. Dù caffeine có thể tạo cảm giác sảng khoái nhẹ nhờ ngăn chặn adenosine gây mệt mỏi, nó không phải là thuốc an thần hay chất ổn định tâm trạng.

Một hiểu lầm khác là những người bị bồn chồn sau khi uống cà phê chỉ do "yếu bóng vía" hoặc do định kiến tâm lý. Thực tế, đây là phản ứng sinh học thực thể: caffeine trực tiếp kích hoạt trục HPA, nâng cao nồng độ cortisol huyết tương và làm tăng mức độ kích thích sinh học của cơ thể [1, 4]. Đối với người có thụ thể adenosine nhạy cảm, phản ứng này có thể kích hoạt toàn bộ chuỗi triệu chứng thể chất của một cơn hoảng loạn thực sự ^[1].

Ai nên thận trọng khi uống cà phê

Dựa trên các dữ liệu lâm sàng, nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng hoặc cân nhắc kiêng caffeine bao gồm:

• Người được chẩn đoán mắc chứng rối loạn hoảng sợ, sợ khoảng rộng [1, 6].
• Người mắc chứng rối loạn lo âu xã hội dạng thực hiện (sợ biểu diễn, nói trước đám đông) ^[6].
• Những người thường xuyên gặp tình trạng tim đập nhanh, bồn chồn, hồi hộp không rõ nguyên nhân sau khi dùng thực phẩm chứa caffeine ^[1].
• Người đang trong giai đoạn mất ngủ, căng thẳng tâm lý nặng nề hoặc có mức cortisol nền cao [4, 8].

Khuyến cáo kiêng tuyệt đối caffeine không nhất thiết áp dụng đại trà cho mọi trường hợp lo âu nhẹ mà nên dựa trên việc đánh giá phản ứng của từng cá nhân và mức liều tiêu thụ ^[8]. Nếu bạn đang có bệnh nền tâm thần hoặc đang dùng thuốc điều trị, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng đồ uống chứa caffeine.

Cách sử dụng cà phê an toàn và hợp lý

Để nhận được sự tỉnh táo mà không làm bùng phát lo âu, người tiêu dùng nên áp dụng các nguyên tắc sau:

• Kiểm soát lượng dùng: Tránh tiêu thụ các mức liều vượt quá 400 mg caffeine mỗi ngày [3, 6]. Người nhạy cảm chỉ nên thử nghiệm ở mức dưới 150 mg (tương đương nửa tách hoặc một tách nhỏ) để đánh giá khả năng dung nạp của cơ thể ^[8].
• Thời điểm sử dụng: Không nên uống cà phê vào buổi tối hoặc sát giờ đi ngủ, vì caffeine kích thích trục HPA giải phóng ACTH và cortisol, gây gián đoạn giấc ngủ và có thể làm bùng phát cơn hoảng loạn trong khi ngủ ^[3].
• Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện triệu chứng run rẩy, buồn nôn, hồi hộp hoặc bất an sau khi uống, cần giảm liều lượng ngay lập tức hoặc chuyển sang các loại đồ uống khử caffeine (decaf) ^[1].

Cà phê là thức uống mang lại sự tập trung cho nhiều người nhưng lại có thể trở thành "ngòi nổ" gây lo âu, bồn chồn và các cơn hoảng loạn ở những người có cơ địa nhạy cảm thông qua việc kích hoạt trục HPA và đối kháng thụ thể adenosine. Việc thấu hiểu phản ứng của cơ thể và điều chỉnh liều lượng phù hợp là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe thể chất lẫn tinh thần.