Cà phê ngũ cốc thay thế cà phê thường: Lợi gì về tim mạch?

Nhiều người có thói quen bắt đầu buổi sáng bằng một ly cà phê đậm đặc để lấy lại sự tỉnh táo. Tuy nhiên, cảm giác bồn chồn, tim đập nhanh hay huyết áp tăng vọt sau khi uống khiến không ít người lo lắng cho sức khỏe tim mạch của mình. Từ đó, xu hướng tìm kiếm các lựa chọn thay thế nhẹ nhàng hơn, điển hình là cà phê ngũ cốc hay trà ngũ cốc rang, đang dần trở nên phổ biến.

Thay thế cà phê chứa caffeine bằng cà phê ngũ cốc mang lại lợi ích rõ rệt trong việc kiểm soát huyết áp và giảm áp lực co bóp lên cơ tim. Thức uống chế biến từ các loại hạt rang không chỉ loại bỏ tác động kích thích của caffeine mà còn cung cấp nguồn chất xơ tự nhiên hỗ trợ bảo vệ thành mạch.

Caffeine và gánh nặng tức thì lên hệ tuần hoàn

Khi tiêu thụ cà phê truyền thống, caffeine hoạt động như một chất kích thích hệ thần kinh trung ương. Hoạt chất này kích thích giải phóng các hormone gây co mạch, làm tăng áp lực máu tác động lên thành động mạch và buộc tim phải đập nhanh hơn để tuần hoàn máu.

Đối với người có tiền sử tăng huyết áp hoặc nhạy cảm với chất kích thích, phản ứng này có thể gây ra cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực và căng thẳng kéo dài. Ngược lại, các loại cà phê ngũ cốc được chế biến hoàn toàn từ các loại hạt tự nhiên, không chứa caffeine, giúp người dùng tận hưởng hương vị rang thơm lừng mà không làm xáo trộn chỉ số huyết áp hay nhịp tim.

Nghiên cứu so sánh phản ứng tim mạch giữa caffeine và ngũ cốc

Sự khác biệt về tác động sinh lý giữa caffeine và các sản phẩm ngũ cốc đã được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng.

Nghiên cứu công bố năm 1999 trên 144 tình nguyện viên (gồm 72 nam và 72 nữ, độ tuổi trung bình 21) đã đánh giá chi tiết chức năng tim mạch, tâm trạng và trí nhớ sau khi sử dụng ngũ cốc ăn sáng kết hợp với cà phê chứa caffeine hoặc cà phê khử caffeine ^[1]. Các tình nguyện viên trải qua phiên đánh giá ban đầu từ 8h00 đến 8h45, dùng bữa lúc 8h45 - 9h15, tiếp tục kiểm tra lúc 9h45, uống cà phê lúc 10h45 và kiểm tra phiên cuối lúc 11h45 ^[1].

Kết quả ghi nhận caffeine làm tăng đáng kể huyết áp và nhịp mạch của người tham gia ^[1]. Ngược lại, việc tiêu thụ ngũ cốc chỉ tác động nhẹ đến nhịp mạch mà không đẩy huyết áp lên cao, đồng thời giúp người tham gia cảm thấy bình tĩnh, thư thái hơn vào cuối buổi thử nghiệm ^[1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng dù caffeine giúp giảm mệt mỏi và tăng tốc độ ghi nhận thông tin mới, nó không cải thiện tâm trạng ban đầu hay trí nhớ không gian như nhóm dùng ngũ cốc ^[1].

Cà phê ngũ cốc và trà lúa mạch được sản xuất như thế nào?

Cà phê ngũ cốc thực chất là thức uống dạng bột hòa tan hoặc bột pha lọc được chế biến từ các loại hạt lương thực rang cháy nhẹ để tạo màu và hương vị đắng tự nhiên giống cà phê. Trong số các nguyên liệu, hạt lúa mạch là thành phần được sử dụng rộng rãi nhất nhờ cấu trúc giàu dinh dưỡng và hương vị đặc trưng khi gia nhiệt.

Lúa mạch có vỏ bao bọc (covered barley) là dạng ngũ cốc có lớp vỏ ngoài không ăn được, cần phải tách bỏ để chế biến thực phẩm, để lại phần cám và nội nhũ nguyên vẹn ^[2]. Loại hạt này rất giàu chất xơ, dai hơn và cần nhiều thời gian nấu hơn so với lúa mạch trần (naked barley) ^[2].

Hạt lúa mạch có vỏ sau khi rang chín được sử dụng phổ biến để sản xuất các loại đồ uống không cồn, dùng làm sản phẩm thay thế cà phê hoặc chế biến thành trà lúa mạch rang, còn gọi là mugi-cha tại Nhật Bản ^[2]. Quá trình rang biến đổi carbohydrate trong hạt thành các hợp chất thơm màu nâu sẫm, mang lại hương vị đậm đà tương tự cà phê mà không tạo ra bất kỳ lượng caffeine kích thích nào ^[2]. Ngoài ra, sản phẩm từ cà phê ngũ cốc còn được nghiên cứu ứng dụng làm phụ gia thực phẩm, giúp tăng đáng kể hàm lượng chất xơ và tổng lượng polyphenol chống oxy hóa ^[3].

Lợi ích bảo vệ mạch máu từ chất xơ ngũ cốc nguyên cám

Khi sử dụng các loại thức uống từ ngũ cốc nguyên hạt, cơ thể được hấp thụ thêm các phân đoạn chất xơ hòa tan quý giá. Chất xơ từ ngũ cốc đóng vai trò thiết yếu trong việc giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh tim mạch thông qua nhiều cơ chế chuyển hóa khác nhau ^[4].

Cụ thể, hoạt chất beta-glucan chiết xuất từ yến mạch hoặc lúa mạch, hay sự kết hợp giữa yến mạch nguyên cám và lúa mạch, đã được xác nhận có khả năng làm giảm nguy cơ mắc bệnh mạch vành ^[4]. Hướng dẫn từ Viện Y học Hoa Kỳ khuyến nghị mức tiêu thụ chất xơ thỏa đáng là 14 g trên mỗi 1000 kcal nạp vào, tương đương khoảng 25 g/ngày đối với phụ nữ và 38 g/ngày đối với nam giới ^[4]. Tuy nhiên, phần lớn dân số hiện nay không đạt mức khuyến nghị này do tiêu thụ quá nhiều tinh bột tinh chế, dẫn đến nguy cơ tim mạch gia tăng ^[4].

Tác động ngăn chặn tổn thương mạch máu của ngũ cốc nguyên hạt cũng được ghi nhận rõ rệt trên các bệnh nhân có bệnh lý tim mạch thực thể. Trong một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2005 trên 229 phụ nữ sau mãn kinh mắc bệnh động mạch vành đã xác định, chế độ ăn nhiều chất xơ ngũ cốc và ngũ cốc nguyên hạt giúp làm chậm sự tiến triển của xơ vữa động mạch ^[5].

Sau thời gian theo dõi trung bình 3,2 năm bằng kỹ thuật chụp mạch vành định lượng, nhóm phụ nữ tiêu thụ trên 3 g chất xơ ngũ cốc trên mỗi 1000 kcal (hoặc trên 6 khẩu phần ngũ cốc nguyên hạt mỗi tuần) có mức độ suy giảm đường kính tối thiểu của lòng động mạch vành thấp hơn rõ rệt so với nhóm ăn ít (giảm -0,04 mm so với -0,09 mm đối với chất xơ ngũ cốc, p = 0,03; và -0,06 mm so với -0,10 mm đối với ngũ cốc nguyên hạt, p = 0,04) ^[5]. Mức độ gia tăng tỷ lệ phần trăm hẹp lòng mạch cũng có xu hướng thấp hơn ở nhóm ăn nhiều chất xơ ngũ cốc ^[5]. Đáng chú ý, lượng chất xơ từ trái cây hay rau củ lại không cho thấy mối liên hệ bảo vệ tương tự trong nghiên cứu này ^[5].

Giảm thiểu nguy cơ tử vong do tim mạch lâu dài

Lợi ích tim mạch của việc duy trì ngũ cốc nguyên cám trong khẩu phần ăn hàng ngày đã được khẳng định thông qua các nghiên cứu dịch tễ quy mô rất lớn.

Một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2003 theo dõi 86.190 nam bác sĩ tại Hoa Kỳ trong độ tuổi từ 40 đến 84 tuổi, không có tiền sử bệnh tim mạch và ung thư tại thời điểm ban đầu ^[6]. Trong suốt thời gian theo dõi 5,5 năm, các nhà khoa học đã ghi nhận 3.114 trường hợp tử vong do mọi nguyên nhân, trong đó có 1.381 ca tử vong do bệnh tim mạch (gồm 488 ca nhồi máu cơ tim và 146 ca đột quỵ) ^[6].

Kết quả phân tích cho thấy việc tiêu thụ ngũ cốc nguyên cám tỷ lệ nghịch với cả nguy cơ tử vong chung và tử vong do tim mạch ^[6]. So với những người hiếm khi hoặc không bao giờ tiêu thụ, nhóm nam giới ăn từ 1 khẩu phần ngũ cốc nguyên cám trở lên mỗi ngày có nguy cơ tử vong do tim mạch giảm tới 20% (nguy cơ tương đối đa biến 0,80; khoảng tin cậy 95%: 0,66 - 0,97) và nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân giảm 17% (nguy cơ tương đối 0,83; khoảng tin cậy 95%: 0,73 - 0,94) ^[6]. Mối liên hệ bảo vệ này không bị ảnh hưởng bởi tuổi tác, chỉ số khối cơ thể, thói quen hút thuốc, uống rượu hay tiền sử đái tháo đường, tăng huyết áp ^[6]. Trái lại, ngũ cốc tinh chế không đem lại bất kỳ sự suy giảm nguy cơ nào ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp về cà phê ngũ cốc

Nhiều người lầm tưởng rằng cà phê ngũ cốc chỉ đơn giản là một loại cà phê đã qua công đoạn rút bỏ caffeine (decaf). Thực tế, đây là hai sản phẩm hoàn toàn khác nhau. Cà phê decaf vẫn có nguồn gốc từ hạt cà phê thật và có thể còn sót lại một lượng nhỏ caffeine. Trong khi đó, cà phê hay trà ngũ cốc được sản xuất 100% từ các loại hạt lương thực như lúa mạch, lúa mạch đen hoặc rễ cây diếp xoăn, hoàn toàn không có caffeine tự nhiên ^[2].

Một hiểu lầm khác là cho rằng uống cà phê ngũ cốc có thể làm tan biến hoàn toàn các mảng xơ vữa động mạch cũ hoặc thay thế thuốc điều trị tim mạch. Các bằng chứng khoa học chỉ chứng minh chất xơ ngũ cốc giúp làm chậm quá trình tiến triển hẹp mạch vành và hỗ trợ giảm tỷ lệ tử vong [1, 5], không phải là phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn tổn thương tim mạch.

Ai nên thận trọng khi lựa chọn thức uống ngũ cốc?

Mặc dù lành tính và thân thiện với huyết áp, cà phê ngũ cốc không phù hợp cho tất cả mọi người. Người mắc bệnh Celiac hoặc có hội chứng không dung nạp gluten cần kiểm tra kỹ nhãn mác. Lúa mạch là loại ngũ cốc chứa gluten tự nhiên, do đó các loại trà lúa mạch hay cà phê lúa mạch có thể gây phản ứng dị ứng hoặc viêm ruột nghiêm trọng cho nhóm đối tượng này.

Ngoài ra, vấn đề an toàn nguyên liệu cũng cần được lưu ý. Độc tố vi nấm ochratoxin A (OA) - một chất độc sinh ra bởi nấm mốc Aspergillus và Penicillium - có thể xuất hiện trên cả hạt cà phê và các loại hạt ngũ cốc như lúa mì, lúa mạch nếu khâu bảo quản không đạt chuẩn ^[7]. Khảo sát năm 1997 cho thấy ochratoxin A được phát hiện trong 11 trên 103 mẫu lúa mạch và 9 trên 13 mẫu cà phê rang, dù phần lớn đều ở mức vi lượng an toàn dưới 5 ng/g ^[7]. Người tiêu dùng nên chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín, có bao bì kín chống ẩm để tránh nguy cơ nhiễm độc tố vi nấm. Bệnh nhân đang điều trị bệnh tim mạch mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng lớn.

Hướng dẫn sử dụng cà phê và trà ngũ cốc hàng ngày

Để nhận được tối đa lợi ích cho huyết áp và tim mạch, người dùng có thể áp dụng cà phê ngũ cốc vào lịch sinh hoạt theo các cách sau:

• Thời điểm sử dụng: Do không chứa chất kích thích, trà hoặc cà phê lúa mạch có thể uống vào bất kỳ thời gian nào trong ngày, bao gồm cả buổi chiều muộn hoặc tối mà không lo rối loạn nhịp tim hay cản trở giấc ngủ [2, 3].
• Cách thức pha chế: Cà phê ngũ cốc hòa tan có thể pha trực tiếp với nước sôi. Đối với trà lúa mạch nguyên hạt rang, đun sôi hạt lúa mạch trong nước từ 5-10 phút để chất xơ hòa tan và các hợp chất chống oxy hóa khuếch tán đều vào nước [2, 6].
• Kiểm soát phụ gia: Giữ nguyên vị thanh đắng tự nhiên của hạt rang, hạn chế tối đa việc cho thêm đường tinh luyện hoặc sữa đặc có đường để tránh làm tăng chỉ số đường huyết và áp lực chuyển hóa.
• Kết hợp dinh dưỡng: Sử dụng thức uống ngũ cốc song song với chế độ ăn giàu ngũ cốc nguyên hạt khác nhằm hướng tới mục tiêu cung cấp đủ lượng chất xơ khuyến nghị hàng ngày cho tim mạch ^[4].

Cà phê ngũ cốc là giải pháp thay thế hợp lý cho những ai muốn bảo vệ hệ tim mạch mà vẫn giữ được thú vui thưởng thức hương vị thơm nồng mỗi sáng. Việc cắt giảm caffeine giúp huyết áp giữ được sự ổn định tức thời, đồng thời nguồn chất xơ từ lúa mạch nguyên hạt góp phần bồi đắp một hệ tuần hoàn khỏe mạnh về lâu dài.