Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly cà phê ấm nóng và nhận thấy nhu cầu tìm đến nhà vệ sinh xuất hiện chỉ sau vài ngụm. Hiện tượng này phổ biến đến mức cà phê thường được ví von như một loại thức uống giúp nhuận tràng tự nhiên vào đầu ngày. Tuy nhiên, không ít người lại lo ngại caffeine có đặc tính lợi tiểu, khiến cơ thể dễ mất nước và làm tình trạng tiêu hóa trở nên rối loạn hơn.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy cà phê thực sự có khả năng kích hoạt nhu động đại tràng nhanh chóng, nhưng tác dụng này không hoàn toàn phụ thuộc vào việc gây mất nước hay đơn thuần do caffeine tạo nên. Việc hiểu rõ cơ chế vận động của ruột và sự cân bằng dịch trong cơ thể sẽ giúp bạn tận dụng thói quen uống cà phê một cách an toàn và khoa học nhất.

Vì sao tách cà phê sáng có thể đánh thức đại tràng tức thì?

Hiện tượng muốn đi đại tiện sau khi uống cà phê không phải là cảm giác ngẫu nhiên mà là một phản xạ sinh lý có thật ở một bộ phận dân số. Ngay từ năm 1990, một khảo sát trên 99 người trẻ khỏe mạnh trong độ tuổi từ 17 đến 27 ghi nhận có tới 29% người tham gia (trong đó 63% là phụ nữ) cho biết cà phê tạo ra cảm giác muốn đi tiêu rõ rệt [1]. Hiện tượng này thường xảy ra nhiều hơn vào buổi sáng do nhịp sinh học của hệ tiêu hóa vừa chuyển từ trạng thái nghỉ ngơi ban đêm sang hoạt động ban ngày.

Cơ chế thúc đẩy nhu động ruột của cà phê diễn ra với tốc độ rất nhanh. Nhiều giả thuyết chỉ ra rằng thức uống này thúc đẩy giải phóng hormone gastrin, một chất kích thích dạ dày tiết dịch và làm tăng co bóp cơ trơn đại tràng, thôi thúc cảm giác muốn đi vệ sinh [2]. Bên cạnh đó, cà phê còn kích thích dây thần kinh phế vị và tạo hiệu ứng giãn mạch, giúp phục hồi lưu thông máu và hỗ trợ hoạt động của ống tiêu hóa [2].

Một điểm đáng chú ý là sự kích thích này tác động mạnh mẽ nhất lên đoạn đại tràng xa. Khi ghi nhận phản ứng cơ học, các chuyên gia quan sát thấy thức uống chứa caffeine và các thành phần chuyển hóa tác động làm tăng áp lực tại đại tràng ngang và đại tràng xuống mạnh hơn đáng kể so với khu vực trực tràng - đại tràng sigma [3]. Tác động này giúp đẩy khối phân di chuyển nhanh hơn dọc theo khung đại tràng để tiến về phía trực tràng.

Tác động co bóp ruột diễn ra nhanh như thế nào?

Khác với các thực phẩm giàu chất xơ cần thời gian tiêu hóa qua nhiều giờ, cà phê kích hoạt phản xạ đường ruột gần như ngay lập tức. Trong một thử nghiệm đo áp lực đại tràng ở 14 người khỏe mạnh, hoạt động co bóp của vùng trực tràng - đại tràng sigma đã gia tăng rõ rệt chỉ trong vòng 4 phút sau khi uống cà phê ở nhóm người có đáp ứng [1]. Mức độ gia tăng áp lực này được duy trì liên tục trong ít nhất 30 phút tiếp theo [1]. Ngược lại, khi những người tham gia uống một lượng nước nóng tương đương, chỉ số vận động ruột hoàn toàn không có sự thay đổi nào [1].

Tốc độ kích hoạt nhu động đại tràng chỉ sau 4 phút này cũng được xác nhận trong các phân tích tổng hợp y khoa chuyên sâu [2]. Điều này chứng minh rằng việc đại tràng co bóp sớm không phải do cà phê đã đi qua toàn bộ ruột non để xuống tới đại tràng, mà thông qua một phản xạ thần kinh - thể dịch toàn thân ngay khi chất lỏng tiếp xúc với niêm mạc dạ dày và tá tràng.

Khi so sánh mức độ kích thích vận động ruột giữa các loại đồ uống, một nghiên cứu thực hiện năm 1998 trên 12 người trưởng thành khỏe mạnh bằng cảm biến đo áp lực trong 10 giờ đã đưa ra số liệu so sánh cụ thể [3]. Kết quả cho thấy 240 ml cà phê Colombia chứa 150 mg caffeine có khả năng kích thích co bóp đại tràng mạnh hơn 60% so với nước lọc thường [3]. Thậm chí, lực kích thích nhu động đại tràng của một ly cà phê chứa caffeine còn tương đương với hiệu ứng sau khi nạp vào một bữa ăn giàu năng lượng lên tới 1000 kcal [2], [3].

Caffeine có phải là yếu tố duy nhất thúc đẩy việc đi tiêu?

Phần lớn mọi người đều quy toàn bộ tác dụng nhuận tràng của cà phê cho caffeine, nhưng các nghiên cứu sinh lý học lại mang tới kết quả bất ngờ. Nghiên cứu đo áp lực đại tràng năm 1998 cho thấy cà phê khử caffeine (decaf) vẫn có khả năng kích thích nhu động đại tràng, dù tác dụng của cà phê chứa caffeine mạnh hơn loại decaf khoảng 23% [3]. Cả hai loại cà phê này cùng với bữa ăn đều tạo ra diện tích dưới đường cong sóng áp lực và số đợt co bóp lan truyền lớn hơn rõ rệt so với nước lọc [3].

Tại bệnh viện nhi khoa, một nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên 16 bệnh nhân đủ tiêu chuẩn đo áp lực đại tràng cũng ghi nhận cà phê chứa caffeine mang lại chỉ số vận động và thời gian xuất hiện các đợt co bóp lan truyền biên độ cao (HAPC) vượt trội hơn so với cà phê decaf [4]. Dù vậy, nghiên cứu này không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa việc uống cà phê chứa caffeine và việc uống một viên nén chỉ chứa caffeine đơn thuần [4]. Điều đó cho thấy caffeine là một chất kích thích đại tràng thực thụ, nhưng các thành phần khác có trong đồ uống cũng góp phần kích hoạt phản ứng của ruột [4].

Minh chứng rõ hơn về vai trò của các hợp chất ngoài caffeine được thể hiện qua nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 trên chuột [5]. Thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy cả cà phê thông thường lẫn cà phê decaf đều gây co thắt cơ trơn hồi tràng và đại tràng phụ thuộc vào liều lượng [5]. Đáng chú ý, cơ chế co bóp cơ trơn này xảy ra thông qua thụ thể muscarinic và được điều hòa bởi các hợp chất khác ngoài caffeine [5]. Ngoài ra, trong các nghiên cứu lâm sàng trên bệnh nhân phẫu thuật trực tràng, một số tác giả còn ghi nhận cà phê tách caffeine giúp rút ngắn thời gian đi tiêu lần đầu hiệu quả hơn cả cà phê thông thường [6]. Quá trình rang hạt cà phê thông qua phản ứng Maillard tạo ra nhiều hợp chất có thể gián tiếp tác động lên cơ trơn đường ruột thông qua giải phóng cholecystokinin, motilin hoặc gastrin [6].

Ứng dụng y khoa: Giảm liệt ruột sau phẫu thuật

Khả năng đánh thức ống tiêu hóa của cà phê đã được đưa vào ứng dụng thực tế trong phẫu thuật tiêu hóa nhằm cải thiện chứng liệt ruột sau mổ, một biến chứng phổ biến khiến người bệnh chướng bụng và kéo dài thời gian nằm viện [2], [7]. Một đề cương thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược (nghiên cứu CaCo) được thiết kế trên 180 bệnh nhân cắt đại tràng nội soi nhằm đánh giá hiệu quả của viên nén caffeine liều 100 mg và 200 mg so với tinh bột ngô [7]. Nghiên cứu theo dõi thời gian xuất hiện lần đại tiện phân thành khuôn đầu tiên và đo thời gian lưu chuyển đại tràng bằng viên đánh dấu cản quang qua phim X-quang bụng [7].

Bên cạnh đó, một phân tích tổng hợp các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên năm 2022 khẳng định uống cà phê sau phẫu thuật đại trực tràng giúp rút ngắn đáng kể thời gian xuất hiện lần đi tiêu đầu tiên của bệnh nhân [2]. Điều đáng an tâm là việc sử dụng cà phê thông thường trong các thử nghiệm không ghi nhận bất kỳ biến cố bất lợi nào, không làm tăng nguy cơ mổ lại, không làm tăng tỷ lệ xì rò miệng nối hay các biến chứng hậu phẫu khác [2]. Tuy nhiên, cà phê không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với thời gian trung tiện đầu tiên, thời gian dung nạp thức ăn đặc hoặc thời gian nằm viện [2].

Mặc dù việc sử dụng cà phê đường uống mang lại lợi ích hỗ trợ phục hồi nhu động ruột, các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra một số hạn chế về mặt bằng chứng [6]. Số lượng nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về chủ đề này còn khá khiêm tốn, quy mô mẫu ở từng thử nghiệm chưa lớn, do đó việc phân tích chi tiết theo từng đặc điểm người bệnh hay từng kỹ thuật mổ vẫn cần thêm các thử nghiệm quy mô hơn để củng cố kết luận [6].

Uống cà phê có làm mất nước và trị được táo bón kéo dài?

Một lo lắng rất phổ biến là tác dụng lợi tiểu của caffeine sẽ rút nước khỏi phân, khiến ruột khô khốc và làm trầm trọng thêm chứng táo bón. Tuy nhiên, caffeine chỉ gây lợi tiểu nhẹ khi nạp vào ở liều rất cao ở những người chưa từng thích nghi. Khi bạn uống một tách cà phê pha tiêu chuẩn, lượng nước có trong thức uống này vẫn đóng góp vào tổng lượng chất lỏng dung nạp của cơ thể. Tác động đi tiêu nhanh chóng sau 4 phút không phải do cơ chế rút nước ồ ạt vào lòng ruột như thuốc xổ thẩm thấu, mà bắt nguồn từ phản xạ co bóp cơ trơn và nhu động đại tràng [2], [1].

Mặt khác, không nên nhầm lẫn khả năng kích thích đi tiêu tức thì của cà phê với việc đây là biện pháp chữa trị dứt điểm chứng táo bón mãn tính. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2024 đã đánh giá hiệu quả của caffeine trong việc cải thiện tình trạng táo bón ở người trưởng thành qua 8 nghiên cứu thu thập được [8]. Kết quả từ các tài liệu khoa học này cho thấy sự mâu thuẫn lớn: 4 nghiên cứu kết luận caffeine có thể giúp giảm táo bón, nhưng 4 nghiên cứu khác lại chỉ ra không có sự cải thiện hoặc thậm chí làm tăng mức độ táo bón [8]. Sự không đồng nhất về dạng dùng (từ cà phê, trà, nước tăng lực đến kombucha) khiến các chuyên gia chưa thể đưa ra khuyến cáo điều trị thống nhất [8].

Hơn nữa, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 trên chuột chỉ ra rằng việc cho chuột uống dung dịch cà phê liều 1 g/kg liên tục trong 3 ngày qua đường xông dạ dày có tác dụng ức chế sự phát triển của hệ vi sinh đường ruột tại hồi tràng và đại tràng, nhưng lại không làm thay đổi đáng kể nhu động ruột hay khả năng co bóp cơ trơn khi đánh giá trên cơ thể sống [5]. Điều này cho thấy nếu lạm dụng cà phê liên tục mà không có sự điều chỉnh chế độ ăn uống, hiệu quả kích thích ruột có thể bị giảm sút và không thay thế được các giải pháp can thiệp táo bón căn bản.

Những trường hợp nào nên cẩn trọng khi uống cà phê?

Mặc dù cà phê là thức uống quen thuộc và an toàn với đa số mọi người, tác động co thắt cơ trơn và kích thích đường ruột có thể gây khó chịu cho một số đối tượng nhạy cảm:

  • Người mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy (IBS-D): Do cà phê làm tăng chỉ số vận động và tạo ra các đợt co bóp lan truyền áp lực cao ở đại tràng [4], [3], những người có đường ruột quá nhạy cảm có thể bị đau quặn bụng, tiêu chảy cấp hoặc cảm giác mót rặn không kiểm soát ngay sau khi uống.
  • Người đang bị viêm loét dạ dày hoặc trào ngược dạ dày thực quản: Cà phê kích thích tăng tiết hormone gastrin và dịch vị dạ dày [2], có thể làm trầm trọng thêm các cơn ợ chua, nóng rát thượng vị.
  • Người có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc quá nhạy cảm với caffeine: Nhóm người này có thể gặp tình trạng hồi hộp, lo âu, tim đập nhanh khi sử dụng các loại cà phê đậm đặc chứa hàm lượng caffeine cao.
  • Phụ nữ mang thai hoặc người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để kiểm soát tổng lượng caffeine nạp vào mỗi ngày, tránh tương tác với thuốc hoặc ảnh hưởng tới sức khỏe thai kỳ.

Áp dụng thói quen uống cà phê khoa học vào buổi sáng

Để tận dụng phản xạ có lợi của cà phê đối với hệ tiêu hóa mà không gặp phải các tác dụng phụ ngoài ý muốn, bạn có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Thời điểm thích hợp: Nên thưởng thức cà phê sau bữa ăn sáng nhẹ thay vì uống vào lúc bụng hoàn toàn trống rỗng. Việc kết hợp một bữa ăn với cà phê sẽ tạo nên hiệu ứng kích thích co bóp tự nhiên vừa phải cho đại tràng [3], đồng thời giảm thiểu tình trạng cồn cào niêm mạc dạ dày.
  • Liều lượng vừa phải: Mức tiêu thụ từ 1 đến 2 tách cà phê mỗi sáng (chứa khoảng 100 đến 150 mg caffeine) được ghi nhận là đủ an toàn và tạo được phản xạ nhu động cơ thể [2], [3]. Không nên uống dồn dập lượng lớn caffeine để ép cơ thể đi vệ sinh.
  • Bổ sung đủ nước lọc song song: Dù cà phê cung cấp chất lỏng, bạn vẫn nên duy trì thói quen uống thêm một ly nước lọc ấm vào đầu ngày. Nước lọc giúp bù lại lượng dịch tiêu hao qua hơi thở ban đêm và hỗ trợ làm mềm phân một cách tự nhiên.
  • Lựa chọn cà phê nguyên chất: Nên hạn chế việc thêm quá nhiều đường đặc, sữa đặc có đường hoặc chất béo kem nhân tạo. Lượng đường và chất béo bão hòa quá cao có thể gây khó tiêu, đầy hơi và làm lu mờ tác động tích cực của các hoạt chất sinh học trong cà phê.

Tách cà phê buổi sáng thực sự mang lại tác động đánh thức nhu động đại tràng nhanh chóng thông qua các phản xạ thần kinh và nội tiết tố chứ không đơn thuần gây mất nước hay hoạt động như một loại thuốc nhuận tràng. Tuy nhiên, hiệu quả này có sự khác biệt giữa từng cơ địa và không thể thay thế cho một lối sống lành mạnh. Hãy lắng nghe phản ứng của cơ thể, duy trì chế độ ăn giàu chất xơ, uống đủ nước và tìm kiếm lời khuyên từ bác sĩ chuyên khoa nếu bạn đang gặp phải các vấn đề tiêu hóa mạn tính kéo dài.