Trả lời ngắn: Chưa có thử nghiệm cho thấy riêng ăn cà rốt làm tăng chất lượng tinh trùng hoặc khả năng có con. Cà rốt cung cấp beta-carotene, một carotenoid; một số nghiên cứu quan sát ở nam giới ghi nhận khẩu phần beta-carotene/carotenoid cao hơn đi cùng một vài chỉ số tinh dịch thuận lợi hơn [1, 2]. Những nghiên cứu này đo lượng chất dinh dưỡng hoặc toàn bộ khẩu phần chứ không phân ngẫu nhiên người tham gia ăn cà rốt, và không chứng minh rằng ăn nhiều cà rốt điều trị hiếm muộn. Có thể ăn cà rốt như một phần của chế độ ăn đa dạng, nhưng không cần ép ăn quá nhiều hoặc tự dùng viên beta-carotene.

Cà rốt cung cấp gì liên quan đến câu hỏi này?

Màu cam của cà rốt chủ yếu đến từ carotenoid như beta-carotene. Cơ thể có thể chuyển một phần beta-carotene thành vitamin A; lượng hấp thu và chuyển đổi phụ thuộc vào khẩu phần, cách chế biến và khác biệt giữa từng người. Beta-carotene trong thực phẩm là một phần của hỗn hợp chất dinh dưỡng trong bữa ăn, không đồng nghĩa với viên bổ sung beta-carotene liều cao.

Carotenoid có khả năng tham gia các quá trình chống oxy hóa, nên các nhà nghiên cứu đặt giả thuyết chúng có thể liên quan đến môi trường oxy hóa quanh tinh trùng. Đây là cơ sở sinh học để nghiên cứu, nhưng cơ chế hợp lý không tự chứng minh một thực phẩm cải thiện khả năng sinh sản. Một người ăn nhiều rau quả có thể đồng thời khác về hút thuốc, vận động, tổng chất lượng khẩu phần, cân nặng và sức khỏe; các yếu tố đó làm khó việc tách riêng ảnh hưởng của cà rốt.

Nghiên cứu ở người đã đo điều gì?

Một nghiên cứu cắt ngang năm 2013 khảo sát 189 nam giới trẻ khỏe mạnh tại các trường đại học. Nhóm nghiên cứu dùng bảng hỏi khẩu phần và xét nghiệm tinh dịch; nam giới ở nhóm tiêu thụ beta-carotene cao nhất có tỷ lệ tinh trùng di động tiến tới cao hơn trung bình 6,5 điểm phần trăm so với nhóm thấp nhất [1]. Lượng lycopene liên quan với một số kết quả hình thái tinh trùng. Nhưng đây là mối liên hệ giữa mức ăn được ước tính và chỉ số xét nghiệm tại một thời điểm; không ai được phân vào nhóm “ăn cà rốt” và nghiên cứu không đo việc tăng số ca có thai hoặc sinh con.

Một nghiên cứu cắt ngang khác trên 215 sinh viên nam trẻ cũng ghi nhận lượng beta-carotene và một số chất chống oxy hóa trong khẩu phần liên quan với tổng số tinh trùng di động [2]. Mỗi người chỉ cung cấp một mẫu tinh dịch trong nghiên cứu này. Sai số khi tự khai khẩu phần và khác biệt giữa người tham gia có thể ảnh hưởng kết quả. Hai nghiên cứu tạo ra giả thuyết về carotenoid trong chế độ ăn, chứ không xác định được bao nhiêu củ cà rốt cần ăn, ăn trong bao lâu hay riêng cà rốt có tạo ra thay đổi hay không.

Một đoàn hệ tiến cứu theo dõi 171 cặp đôi đang điều trị hỗ trợ sinh sản, gồm 294 chu kỳ. Lượng beta-carotene ở nam giới liên quan với tỷ lệ thụ tinh cao hơn trong chu kỳ tiêm tinh trùng vào bào tương trứng (ICSI), nhưng không thấy mối liên hệ đó trong thụ tinh trong ống nghiệm thông thường; lượng beta-carotene không cho thấy lợi ích nhất quán lên tỷ lệ sinh sống [3]. Nghiên cứu dùng bảng hỏi thực phẩm và quan sát các cặp đôi đang điều trị hiếm muộn, nên không chứng minh tăng beta-carotene bằng cách ăn cà rốt sẽ nâng kết quả điều trị.

Một nghiên cứu ở 155 nam giới thuộc các cặp đôi hiếm muộn cho thấy tổng lượng rau quả nói chung không liên quan với các thông số tinh dịch; lượng rau quả được phân loại có tồn dư thuốc trừ sâu cao hơn lại liên quan với một số kết quả kém thuận lợi [4]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu ước tính mức tồn dư theo dữ liệu giám sát thực phẩm chứ không đo dư lượng riêng trên từng món mỗi người ăn. Đây không phải bằng chứng rằng cà rốt có dư lượng cụ thể gây suy giảm tinh trùng, cũng không phải lý do để tránh rau quả. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng loại thực phẩm, cách đo phơi nhiễm và chất lượng tổng thể của khẩu phần đều quan trọng khi diễn giải dữ liệu.

Vậy có nên ăn cà rốt để “tăng tinh trùng”?

Bạn có thể đưa cà rốt vào bữa ăn vì hương vị, chất xơ và carotenoid; không cần coi đây là liệu pháp sinh sản. Có thể ăn sống, nấu chín hoặc phối hợp với một lượng chất béo trong bữa ăn theo sở thích và cách chế biến phù hợp. Không có mức ăn cà rốt cụ thể nào được chứng minh tối ưu cho nồng độ, khả năng di động hay khả năng thụ thai.

Nên nhìn vào toàn bộ chế độ ăn thay vì tìm một “siêu thực phẩm”. Rau củ nhiều màu, trái cây nguyên quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, hạt, cá và các nguồn đạm phù hợp giúp tạo khẩu phần đa dạng. Các lựa chọn này hỗ trợ sức khỏe chung; chúng không đảm bảo rằng một chỉ số tinh dịch sẽ cải thiện. Có thể đọc thêm bài về lycopene trong cà chua và chất lượng tinh trùng; lycopene và beta-carotene là những carotenoid khác nhau, và bằng chứng về một chất không thể tự động áp dụng cho chất kia.

Nếu ăn lượng rất lớn cà rốt hoặc thực phẩm giàu carotenoid trong thời gian dài, da có thể ngả vàng cam do carotenemia. Tình trạng này thường lành tính và khác với vàng da do bệnh gan hoặc đường mật, nhưng nếu mắt trắng vàng, nước tiểu sẫm, đau bụng hoặc mệt nhiều, hãy đi khám thay vì tự quy cho cà rốt. Thay đổi màu da cũng không phải dấu hiệu cho thấy tinh trùng khỏe hơn.

Viên beta-carotene có tốt hơn cà rốt không?

Không có cơ sở để tự dùng viên beta-carotene nhằm cải thiện tinh dịch. Thực phẩm và viên bổ sung không tương đương: liều bổ sung có thể cao hơn nhiều và không có toàn bộ cấu trúc của một bữa ăn. Hướng dẫn AUA/ASRM về vô sinh nam khuyên người bệnh rằng lợi ích lâm sàng của các chất bổ sung như vitamin và chất chống oxy hóa trong điều trị vô sinh nam còn chưa chắc chắn [5].

Người đang hút thuốc, từng hút thuốc hoặc từng tiếp xúc với asbestos cần đặc biệt tránh tự dùng beta-carotene liều cao. NIH Office of Dietary Supplements lưu ý các thử nghiệm đã thấy nhóm nguy cơ này có nguy cơ ung thư phổi và tử vong cao hơn khi dùng viên beta-carotene liều cao; cảnh báo này liên quan đến viên bổ sung, không phải lý do để loại bỏ cà rốt khỏi khẩu phần thông thường [6]. Nếu bác sĩ đã kê vitamin A hoặc một sản phẩm bổ sung vì chỉ định cụ thể, hãy làm theo hướng dẫn và hỏi trước khi thay đổi.

Khi nào nên đánh giá sức khỏe sinh sản?

Tinh dịch đồ đo các đặc điểm của mẫu như thể tích, nồng độ, tổng số, độ di động và hình thái. Một kết quả đơn lẻ không xác định đầy đủ nguyên nhân hiếm muộn hay xác suất có thai của cặp đôi; các chỉ số có thể biến động giữa những lần lấy mẫu. Nếu hai bạn chưa có thai sau khoảng 12 tháng quan hệ đều đặn không tránh thai, hoặc sớm hơn khi người bạn đời từ 35 tuổi, có tiền sử bệnh sinh sản hay yếu tố nguy cơ đã biết, hãy trao đổi với cơ sở y tế về đánh giá cho cả hai.

Đau hoặc sưng tinh hoàn, khối bất thường, tiền sử tinh hoàn ẩn, hóa trị, phẫu thuật vùng sinh dục, rối loạn cương hoặc xuất tinh cũng là lý do nên hỏi bác sĩ. Không trì hoãn đánh giá để thử ăn thật nhiều cà rốt hoặc mua viên chống oxy hóa. Bác sĩ nam khoa hoặc chuyên gia sinh sản có thể xem xét bệnh sử, khám, tinh dịch đồ và xét nghiệm cần thiết theo từng trường hợp.

Kết luận

Cà rốt là thực phẩm giàu carotenoid, nhưng hiện chưa có bằng chứng thử nghiệm cho thấy riêng cà rốt cải thiện chất lượng tinh trùng hoặc làm tăng khả năng có con. Một số nghiên cứu quan sát ghi nhận liên hệ giữa beta-carotene/carotenoid trong khẩu phần với một vài thông số tinh dịch; các kết quả không chứng minh nguyên nhân, liều cà rốt hay lợi ích lên tỷ lệ sinh sống [1–3]. Hãy ăn đa dạng vì sức khỏe tổng thể, tránh tự dùng viên beta-carotene liều cao và tìm đánh giá y tế nếu có khó khăn sinh sản kéo dài.