Lycopene là sắc tố carotenoid tạo màu đỏ ở cà chua, dưa hấu và một số thực phẩm khác. Chất này được nghiên cứu vì hoạt tính chống oxy hóa và giả thuyết có thể bảo vệ tế bào tinh trùng khỏi stress oxy hóa. Một tổng quan và phân tích gộp công bố năm 2025 gồm bốn nghiên cứu lâm sàng với 151 người ghi nhận tín hiệu cải thiện nồng độ tinh trùng và độ di động không tiến tới, nhưng không thấy cải thiện có ý nghĩa ở nhiều kết quả khác như tổng độ di động, độ di động tiến tới, hình thái, thể tích tinh dịch hoặc tổn thương DNA [1].
Quy mô bằng chứng còn nhỏ, kết quả chính khác nhau giữa nghiên cứu và chưa chứng minh lycopene làm tăng tỷ lệ mang thai hoặc trẻ sinh sống. Vì vậy, cà chua có thể là một phần của khẩu phần lành mạnh, nhưng không nên xem cà chua, nước sốt cà chua hay viên lycopene là phương pháp điều trị vô sinh nam.
Lycopene là gì và có trong thực phẩm nào?
Lycopene là carotenoid tạo màu đỏ hoặc hồng trong một số loại quả, phổ biến nhất là cà chua và sản phẩm từ cà chua; dưa hấu, ổi hồng và đu đủ cũng có thể cung cấp lycopene. Lượng lycopene trong thực phẩm thay đổi theo giống cây, độ chín, cách chế biến và khẩu phần. Cà chua tươi, nước ép, sốt và tương cà không có cùng thành phần dinh dưỡng; sản phẩm đóng gói có thể chứa thêm muối hoặc đường [6].
Lycopene tan trong chất béo. Quá trình nấu hoặc nghiền có thể làm thay đổi khả năng giải phóng chất này khỏi cấu trúc thực phẩm, nhưng không có nghĩa một dạng chế biến cụ thể là liệu pháp sinh sản. Khả năng hấp thu và nồng độ trong máu cũng không tự dự báo một người có tăng khả năng thụ thai hay không.
Vì sao lycopene được nghiên cứu trong sức khỏe sinh sản nam?
Tinh trùng có màng giàu axit béo không bão hòa và có thể chịu ảnh hưởng của stress oxy hóa. Lycopene có hoạt tính chống oxy hóa trong các mô hình nghiên cứu, nên các nhà khoa học đặt giả thuyết rằng nó có thể ảnh hưởng đến một số đặc điểm tinh trùng. Đây là cơ sở nghiên cứu, không phải bằng chứng điều trị ở người.
Stress oxy hóa không phải nguyên nhân duy nhất của vô sinh nam. Chất lượng tinh trùng có thể liên quan đến nhiều tình trạng y khoa, yếu tố di truyền, nội tiết, nhiễm trùng, thuốc, môi trường và lối sống. Uống một chất chống oxy hóa không xác định được nguyên nhân và không thay thế đánh giá chuyên môn. Quá trình sinh học hợp lý cũng không bảo đảm rằng một viên bổ sung tạo ra kết quả có ý nghĩa cho cặp đôi.
Thử nghiệm ở nam giới vô sinh ghi nhận gì?
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, làm mù đôi, có giả dược tuyển 44 nam giới vô sinh có oligozoospermia, tức nồng độ tinh trùng thấp theo tiêu chí nghiên cứu. Người tham gia được phân vào nhóm lycopene hoặc giả dược trong 12 tuần. Nhóm nghiên cứu ghi nhận thay đổi thuận lợi ở một số thông số tinh dịch và dấu ấn stress oxy hóa; một vài phân tích so sánh giữa nhóm cho tín hiệu về tổng số và nồng độ tinh trùng [2].
Thử nghiệm chỉ có 44 người và thời gian theo dõi ngắn. Kết quả trên xét nghiệm tinh dịch không cho biết chắc chắn cặp đôi có dễ mang thai hơn hay không. Liều được sử dụng là điều kiện của thử nghiệm, không phải khuyến nghị để tự mua và dùng. Kết quả cũng không tự áp dụng cho người có tinh dịch bình thường, người có nguyên nhân hiếm muộn khác hoặc sản phẩm lycopene thương mại khác.
Một thử nghiệm riêng tuyển 60 nam giới khỏe mạnh và so sánh một chế phẩm lactolycopene với giả dược trong 12 tuần. Kết quả chính đã định trước là nồng độ tinh trùng di động không khác biệt có ý nghĩa giữa các nhóm. Một số kết quả phụ, gồm tỷ lệ tinh trùng di động nhanh tiến tới và hình thái bình thường, thay đổi trong nhóm dùng sản phẩm; nghiên cứu không đo tỷ lệ có thai hay trẻ sinh sống [3]. Người tham gia khỏe mạnh cũng khác với bệnh nhân đến khám hiếm muộn, nên không thể dùng kết quả này để kết luận lycopene điều trị vô sinh.
Tổng quan nghiên cứu mới nhất cho thấy điều gì?
Tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2025 tìm kiếm nghiên cứu đến tháng 2 năm đó và chỉ đưa bốn nghiên cứu lâm sàng với tổng cộng 151 người vào phân tích. Tác giả ghi nhận nồng độ tinh trùng và độ di động không tiến tới tăng nhẹ theo phân tích gộp. Không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa về tổng độ di động, độ di động tiến tới, hình thái bình thường hoặc bất thường, thể tích tinh dịch và tổn thương DNA [1].
Tác giả cũng lưu ý nguy cơ sai lệch công bố và khác biệt phương pháp giữa nghiên cứu; họ đề nghị cần các thử nghiệm lớn, chất lượng cao hơn. “Có ý nghĩa thống kê” trong một kết quả gộp không đồng nghĩa hiệu quả đủ lớn để thay đổi khả năng thụ thai hoặc điều trị. Khi số nghiên cứu và người tham gia ít, ước tính có thể thay đổi đáng kể nếu xuất hiện một thử nghiệm lớn hoặc kết quả không được công bố trước đây.
Một thử nghiệm khác thường được nhắc đến là MOXI, nghiên cứu nhiều thành phần chống oxy hóa ở các cặp đôi có yếu tố vô sinh nam. Công thức nghiên cứu có chứa lycopene cùng vitamin C, vitamin E, selenium, carnitine, kẽm và folate. Thử nghiệm không cho thấy công thức phối hợp cải thiện rõ thông số tinh dịch, thai kỳ hoặc trẻ sinh sống so với giả dược [4]. Vì sử dụng nhiều hoạt chất cùng lúc, không thể quy kết quả riêng cho lycopene; tuy vậy, nghiên cứu nhắc rằng cơ chế chống oxy hóa hoặc danh sách thành phần dài không tự đảm bảo lợi ích lâm sàng.
WHO trong hướng dẫn vô sinh năm 2025 không đưa ra khuyến nghị ủng hộ hay phản đối việc dùng chất chống oxy hóa bổ sung cho nam giới trong các cặp đôi hiếm muộn có thông số tinh dịch ngoài khoảng tham chiếu. Nhóm hướng dẫn cho biết bằng chứng hiện có chưa xác định rõ tác động của các sản phẩm này đối với kết quả sinh sản [5]. Đây là khuyến nghị chung về chất chống oxy hóa, không phải đánh giá riêng rằng thực phẩm chứa cà chua có hại hoặc cần tránh.
Tinh dịch đồ khác với khả năng sinh con như thế nào?
Tinh dịch đồ đo những chỉ số như thể tích mẫu, nồng độ, tổng số, độ di động và hình thái. Các thông số có thể dao động và không thể tự mình xác định một người có khả năng sinh sản hay không. Một thay đổi nhỏ trong kết quả xét nghiệm cũng không tương đương với tăng tỷ lệ thụ thai.
Mang thai và trẻ sinh sống là các kết quả lâm sàng quan trọng hơn. Để biết một can thiệp có cải thiện những kết quả này hay không, nghiên cứu cần đủ số cặp đôi, theo dõi thích hợp và ghi nhận các phương pháp hỗ trợ sinh sản cùng yếu tố liên quan của cả hai người. Các thử nghiệm lycopene hiện có nhỏ và chủ yếu tập trung vào thông số tinh dịch; tổng quan năm 2025 không xác lập lợi ích về mang thai hoặc trẻ sinh sống [1].
Ăn cà chua có khác với uống viên lycopene?
Có. Thực phẩm nguyên dạng cung cấp lycopene cùng nước, chất xơ và các thành phần khác; viên bổ sung là dạng cô đặc, có thể khác về nguồn nguyên liệu, công thức, độ tinh khiết và lượng hoạt chất. Bằng chứng từ một chế phẩm nghiên cứu không thể áp dụng tự động cho mọi nhãn hàng. Cũng không có mức lycopene khuyến nghị được xác lập để điều trị vô sinh nam.
Ăn rau quả đa dạng, trong đó có cà chua, có thể phù hợp với chế độ ăn cân bằng. Tuy nhiên, ăn nhiều cà chua không thay thế khám hiếm muộn, và không cần cố đạt một lượng đặc biệt để “tăng tinh trùng”. Một khẩu phần lành mạnh là nền tảng sức khỏe tổng thể; nó không bảo đảm kết quả sinh sản cụ thể.
An toàn và tương tác cần cân nhắc
Lycopene có trong thực phẩm thường được dùng như một phần của chế độ ăn. Dữ liệu an toàn của các viên bổ sung cô đặc và thời gian sử dụng dài ít đầy đủ hơn. MedlinePlus lưu ý lycopene dạng bổ sung có thể ảnh hưởng đông máu và cần thận trọng khi dùng cùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu; người chuẩn bị phẫu thuật, đang mang thai hoặc cho con bú nên hỏi nhân viên y tế trước khi dùng chế phẩm cô đặc [6]. Đây là lưu ý về viên bổ sung, không phải lý do để loại cà chua khỏi bữa ăn thông thường.
Không dùng lycopene để thay thuốc, trì hoãn đánh giá y tế hoặc tự phối hợp nhiều chất chống oxy hóa. Hãy cho bác sĩ và dược sĩ biết tên sản phẩm, thành phần, lượng ghi trên nhãn và các thuốc đang sử dụng. Nếu gặp phản ứng bất thường sau khi bắt đầu một sản phẩm mới, ngừng tự tăng liều và trao đổi với nhân viên y tế.
Nếu đang mong con, nên bắt đầu từ đâu?
Nếu tinh dịch đồ bất thường hoặc cặp đôi đã cố gắng có thai nhưng chưa thành công, hãy trao đổi với nhân viên y tế để đánh giá cả hai người và tìm nguyên nhân có thể xử trí. Không nên chỉ tập trung vào một chất dinh dưỡng hoặc đợi xem một viên bổ sung có làm thay đổi tinh dịch đồ hay không. Chuyên gia có thể giải thích kết quả xét nghiệm, xem xét tiền sử bệnh và quyết định có cần xét nghiệm lại hay điều trị nguyên nhân cụ thể.
Có thể hỏi: “Nghiên cứu về lycopene đo chỉ số tinh dịch hay tỷ lệ có con?”, “Chế phẩm này có bằng chứng trên người hiếm muộn không?”, “Tôi đang dùng thuốc nào có thể tương tác?” và “Việc dùng sản phẩm có làm chậm đánh giá hoặc điều trị khác không?”. Các câu hỏi này giúp phân biệt một giả thuyết dinh dưỡng với lựa chọn điều trị đã được chứng minh.
Kết luận
Lycopene là carotenoid có trong cà chua và một số quả màu đỏ. Một số thử nghiệm nhỏ và phân tích gộp ghi nhận tín hiệu ở nồng độ tinh trùng hoặc vài chỉ số di động, nhưng các kết quả khác không cải thiện rõ và dữ liệu về mang thai, trẻ sinh sống còn thiếu. WHO chưa đưa ra khuyến nghị dùng chất chống oxy hóa bổ sung để điều trị nhóm vô sinh nam được hướng dẫn xem xét. Có thể ăn cà chua trong khẩu phần đa dạng, nhưng không nên coi cà chua hoặc viên lycopene là thuốc tăng khả năng sinh sản.






