Nước tăng lực là thức uống phổ biến giúp người dùng nhanh chóng tìm lại sự tỉnh táo khi học tập hoặc làm việc mệt mỏi. Tuy nhiên, việc sử dụng thường xuyên sản phẩm này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe do chứa nồng độ chất kích thích và năng lượng cao.
Dựa trên các nghiên cứu tổng quan y khoa, một lon nước tăng lực thông thường chứa từ 80 đến 141 mg caffeine [1]. Bên cạnh caffeine, đồ uống này còn chứa một lượng lớn đường đơn cùng nhiều hoạt chất phụ trợ, có thể gây hại cho tim mạch, thần kinh và chuyển hóa nếu lạm dụng [3, 4].
Nước tăng lực chứa bao nhiêu caffeine và đường?
Lượng caffeine trong nước tăng lực có sự dao động lớn tùy thuộc vào nhãn hàng và dung tích [1]. Một lon nước tăng lực thông thường cung cấp từ 80 đến 141 mg caffeine, với nồng độ thay đổi đáng kể giữa các sản phẩm [1]. Caffeine đóng vai trò tạo cảm giác tỉnh táo tức thì khi cơ thể mệt mỏi [2].
Ngoài caffeine, thành phần chính tiếp theo là các loại carbohydrate đơn giản như glucose và sucrose [2]. Nguồn đường này cung cấp năng lượng sinh học trực tiếp, tạo ra lượng calo cao trong mỗi lon đồ uống [3, 8]. Việc kết hợp cả đường và caffeine giúp kích thích hiệu suất làm việc nhanh chóng nhưng lại tiềm ẩn nhiều gánh nặng trao đổi chất [3, 8].
Vai trò của taurine và các phụ gia đi kèm
Các loại nước tăng lực thường bổ sung thêm taurine, vitamin nhóm B và một số hoạt chất mới [1, 4]. Ngoại trừ caffeine, tác dụng thực tế của những thành phần phụ gia này lên hiệu suất thể chất hay chức năng nhận thức hiện vẫn còn nhiều tranh cãi giữa các nhà nghiên cứu [1].
Về mặt độc tính, nguy cơ tổn thương não do taurine sau khi dùng nước tăng lực được đánh giá ở mức thấp [1]. Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng dữ liệu về độ an toàn khi tiêu thụ kéo dài trên 3 g taurine mỗi ngày vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ [1].
Nguy cơ sức khỏe từ việc tiêu thụ quá mức
Lượng caffeine cao trong nước tăng lực có thể dẫn đến quá liều hoặc ngộ độc, đặc biệt ở lứa tuổi thanh thiếu niên [1, 3]. Các phản ứng bất lợi được ghi nhận trải dài từ rối loạn giấc ngủ nhẹ đến mức phải nhập viện cấp cứu hoặc tử vong [2].
Các triệu chứng lâm sàng của tình trạng ngộ độc caffeine gồm nhịp tim nhanh, nôn mửa, rối loạn nhịp tim và co giật [3]. Ngoài ra, hàm lượng đường cao cùng tính acid của thức uống này còn làm tăng nguy cơ béo phì, xói mòn men răng và tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần của người trẻ [4, 8]. Tiêu thụ nhiều nước tăng lực cũng có mối liên hệ với việc tìm đến các chất kích thích khác như thuốc lá hoặc rượu [2, 3].
Rủi ro khi pha trộn nước tăng lực với rượu
Thói quen kết hợp nước tăng lực với rượu bia rất phổ biến trong các buổi tiệc tùng của giới trẻ, với tỷ lệ từ 25% đến 40% người được khảo sát thừa nhận từng sử dụng cách này [1]. Đây là hành vi đặc biệt nguy hiểm cho sức khỏe [1, 4].
Caffeine làm giảm cảm nhận say xỉn chủ quan, khiến người uống cảm thấy tỉnh táo hơn dù nồng độ cồn trong máu vẫn rất cao [3]. Điều này thúc đẩy hành vi uống nhiều hơn, dẫn đến suy giảm khả năng kiểm soát khi lái xe và gia tăng nguy cơ ngộ độc đồng thời cả cồn lẫn caffeine [1, 4]. Khi pha với các loại nước dùng chất tạo ngọt nhân tạo, tốc độ hấp thu rượu vào máu thậm chí còn diễn ra nhanh hơn [3].
Nhóm đối tượng nên thận trọng hoặc tránh dùng
Trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm được các chuyên gia y tế khuyến cáo nên tránh dùng nước tăng lực [3, 6]. Cơ thể đang phát triển của lứa tuổi này rất nhạy cảm với tác dụng kích thích tim mạch và thần kinh của caffeine [1, 4].
Trẻ em đang dùng thuốc điều trị chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) không được dùng nước tăng lực để tránh tương tác bất lợi với các thuốc kích thích theo đơn [4]. Những người có bệnh lý tim mạch, người nhạy cảm với caffeine hoặc người đang sử dụng đồ uống có cồn cũng cần tránh xa dòng sản phẩm này [4, 6].
Điều nghiên cứu khoa học chưa làm rõ
Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá được ảnh hưởng lâu dài của việc nạp trên 3 g taurine mỗi ngày qua đường nước uống [1]. Dược lý chi tiết cũng như mức độ tương tác qua lại giữa nhiều thành phần mới lạ xuất hiện trong nước tăng lực vẫn là khoảng trống cần nghiên cứu thêm [3].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Người tiêu dùng nên chủ động đọc kỹ nhãn sản phẩm để biết chính xác hàm lượng caffeine và lượng đường trước khi uống [2, 5]. Không nên dùng nước tăng lực thay thế nước lọc hàng ngày hoặc lạm dụng để chống buồn ngủ kéo dài [3, 8]. Cần tránh kết hợp nước tăng lực với rượu bia hoặc các chất kích thích khác [1, 4].
