Quan niệm "âm dương" từ lâu đã ăn sâu vào nếp nghĩ của người Việt khi lựa chọn thực phẩm, đặc biệt là trong giai đoạn thai kỳ. Không ít thai phụ nhận được lời khuyên phải kiêng ăn đồ "hàn" vì sợ lạnh bụng sảy thai, hoặc hạn chế đồ "nhiệt" vì sợ nóng trong, nổi mụn. Những kiêng cữ truyền miệng khắt khe này đôi khi dẫn đến tình trạng mất cân bằng dinh dưỡng, gây căng thẳng không đáng có cho người mẹ.
Ứng dụng cân bằng âm dương một cách an toàn không nằm ở việc kiêng khem mù quáng hay loại bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm. Thay vào đó, thai phụ nên xem triết lý này như một chiếc "la bàn" điều tiết thói quen ăn uống đa dạng, điều hòa cơ thể và tuyệt đối không dùng để thay thế các chỉ định y khoa chính thống.
Bản chất âm dương dưới góc nhìn khoa học hiện đại
Trong y học cổ truyền, sức khỏe biểu hiện cho sự cân bằng hài hòa giữa hai thái cực âm và dương [1]. Mất cân bằng âm dương được xem là khởi nguồn của các biến đổi bệnh lý [1]. Tuy nhiên, nhiều người vẫn coi khái niệm này là một hệ tư tưởng trừu tượng, khó giải thích bằng ngôn ngữ khoa học [2].
Nhiều nhà nghiên cứu đã đối chiếu các khái niệm cổ xưa với các quá trình sinh hóa hiện đại [2]. Sự cân bằng âm dương phản ánh trực tiếp trạng thái cân bằng giữa chống oxy hóa (thuộc âm) và oxy hóa (thuộc dương) [2]. Khi các hệ thống này mất cân bằng, stress oxy hóa sẽ gia tăng, kích hoạt hàng loạt rối loạn chuyển hóa và phản ứng viêm toàn thân [3]. Do đó, việc ăn uống cân bằng thực chất là cung cấp các hoạt chất sinh học hỗ trợ tế bào duy trì trạng thái ổn định nội môi.
Cơ chế sinh học: Thai kỳ là trạng thái sinh lý đặc thù
Cơ thể phụ nữ mang thai trải qua những biến động sinh lý rất lớn để thích nghi với sự phát triển của thai nhi. Trục não - nhau thai đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa cán cân năng lượng [4]. Nhau thai thích ứng bằng cách tăng diện tích vùng trao đổi chất và đẩy nhanh tốc độ vận chuyển dinh dưỡng tới bào thai [4]. Để đáp ứng nhu cầu này, việc tăng lượng thức ăn, tăng hấp thu dưỡng chất và tích lũy mỡ trong giai đoạn cuối thai kỳ là cơ chế tự nhiên giúp tạo ra cán cân năng lượng dương tính cần thiết cho sự phát triển của thai và quá trình tiết sữa sau này [4].
Chức năng của ty thể cũng giữ vai trò cốt lõi trong chuyển hóa năng lượng và các yêu cầu nội môi của nhau thai lẫn não bộ suốt thai kỳ [4]. Đáng lưu ý, các stress tâm lý của mẹ bầu có liên quan đáng kể đến biểu hiện gen ty thể ở nhau thai, và căng thẳng tích lũy suốt đời gắn liền với số lượng bản sao DNA ty thể trong mô nhau thai [4]. Bên cạnh đó, hệ vi sinh vật đường ruột của người mẹ cũng trải qua những biến đổi sâu sắc nhằm điều hòa trạng thái miễn dịch và thúc đẩy các thích nghi trao đổi chất [5]. Vì thế, nếu mẹ bầu áp dụng các chế độ ăn kiêng âm dương quá hà khắc sẽ trực tiếp can thiệp tiêu cực vào các cơ chế thích ứng tự nhiên này.
Nghiên cứu khoa học nói gì về cân bằng hệ thống?
Các nghiên cứu sinh học hệ thống và dược lý bộ gen cho thấy mất cân bằng động lực học âm dương phản ánh các rối loạn ở cấp độ tế bào và phân tử [6]. Trạng thái cân bằng động giữa các cytokine tiền viêm và kháng viêm giữ vai trò quyết định đối với các phản ứng của cơ thể trước tổn thương và stress [1, 2].
Nghiên cứu về các tế bào ức chế có nguồn gốc tủy (MDSCs) công bố năm 2018 cho thấy hệ thống miễn dịch luôn hoạt động như một con dao hai lưỡi [7]. Trong phản ứng viêm cấp tính, sự tích tụ của MDSCs giúp giảm nhẹ gánh nặng bệnh tật bằng cách ức chế miễn dịch đúng lúc (đóng vai trò tương tự cực "Dương") [7]. Ngược lại, nếu tình trạng tích tụ này diễn ra kéo dài trong môi trường viêm mạn tính, nó lại thúc đẩy bệnh tiến triển xấu đi (đóng vai trò cực "Âm") [7]. Tương tự, một nghiên cứu sinh hóa năm 2003 nhận thấy các loại thảo dược bổ âm truyền thống có hoạt tính chống oxy hóa và hàm lượng polyphenol cao gấp khoảng 6 lần so với thảo dược bổ dương [2]. Điều này chứng minh rằng việc thiên lệch về một thái cực duy nhất trong thời gian dài sẽ phá vỡ thế cân bằng nội môi mong manh.
Ở góc độ chẩn đoán, việc phân định rạch ròi người bệnh thuộc chứng âm hư hay dương hư trong thực tế lâm sàng vốn rất phức tạp [1]. Nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm ứng dụng mạng nơ-ron tích chập (CNN) và fastText trên 7.326 bệnh án y học cổ truyền để phân loại thể bệnh, đạt độ chính xác cao nhất là 92,55% [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu thừa nhận sự phức tạp trong cơ chế bệnh học khiến việc tự chẩn đoán bằng cảm tính rất dễ sai lệch [1].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Lợi ích lớn nhất khi đưa triết lý âm dương vào góc nhìn hiện đại là giúp chúng ta tiếp cận sức khỏe dưới dạng một hệ thống thích ứng phức hợp [1, 2]. Thay vì nhìn nhận món ăn một cách cô lập, mẹ bầu có thể học cách lắng nghe phản ứng của cơ thể, nhận diện sự thay đổi của tinh thần và thể chất để điều chỉnh lối sống cho điều hòa [3].
Dẫu vậy, giới hạn lớn của các tài liệu hiện nay là triết lý âm dương chủ yếu được phân tích dưới dạng khung khái niệm sinh học tổng quát hoặc nghiên cứu dược lý thảo dược, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên chế độ dinh dưỡng hàng ngày của phụ nữ mang thai. Thai kỳ đòi hỏi sự tăng cường chuyển hóa và cân bằng năng lượng thực tế [4], do đó các mô hình triết học không thể dùng làm công thức lượng hóa chính xác nhu cầu vi chất cho từng cá nhân.
Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng thuyết âm dương
Sai lầm phổ biến nhất của các mẹ bầu là cực đoan hóa phân loại thực phẩm. Nhiều người tự ý dán nhãn thức ăn theo tính "hàn" hoặc "nhiệt" rồi cắt bỏ hoàn toàn các nhóm rau quả tính hàn vì sợ ảnh hưởng thai nhi. Việc kiêng khem quá mức này đi ngược lại nhu cầu gia tăng hấp thu dưỡng chất tự nhiên của cơ thể người mẹ [4].
Một ngộ nhận nguy hiểm khác là dùng thảo dược bổ âm hoặc bổ dương để bồi bổ tùy tiện. Như nghiên cứu đã chỉ rõ, các thảo dược nhóm này chứa hàm lượng chất chống oxy hóa và polyphenol rất chênh lệch, tác động trực tiếp lên các phản ứng oxy hóa của tế bào [2]. Việc tự ý sắc thuốc uống mà không có chỉ định y khoa có thể gây biến đổi sâu sắc quá trình chuyển hóa, ảnh hưởng xấu tới trục não - nhau thai [4].
Những đối tượng thai phụ cần đặc biệt thận trọng
Không phải thai phụ nào cũng có thể tự do thử nghiệm các phương pháp ăn uống theo kinh nghiệm truyền miệng. Nhóm thai phụ có nguy cơ cao về tim mạch, huyết áp hoặc tiền sản giật cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ dinh dưỡng y khoa, bởi hệ thống tim mạch trong thai kỳ chịu sự tương tác phức tạp của các yếu tố đông máu và viêm [6].
Những thai phụ thường xuyên gặp căng thẳng tâm lý cũng cần đặc biệt cẩn trọng. Do stress tâm lý có liên quan đến biểu hiện gen ty thể ở nhau thai [4], các chế độ ăn kiêng hà khắc càng làm tăng nồng độ stress, trực tiếp gây rối loạn phản ứng trục thần kinh - miễn dịch [3]. Thai phụ có tiền sử bệnh lý tự miễn hoặc bệnh viêm ruột cũng không được tự ý điều chỉnh thực đơn cực đoan, bởi hệ vi sinh vật và miễn dịch đường ruột trong thai kỳ đang diễn ra những biến đổi rất nhạy cảm [5].
Ứng dụng thực tế: Dùng triết lý làm la bàn điều tiết
Để ứng dụng triết lý cân bằng một cách an toàn, thai phụ nên áp dụng nguyên tắc phối hợp thực phẩm thay vì loại trừ:
- Đa dạng hóa màu sắc và chủng loại: Không ăn lệch một món trong nhiều ngày. Nếu bữa ăn có các loại thủy hải sản hoặc rau có tính giải nhiệt, hãy kết hợp chế biến cùng các gia vị ấm nhẹ như gừng, sả, thì là để hỗ trợ tiêu hóa.
- Tôn trọng tín hiệu cơ thể: Thai kỳ cần tạo ra cân bằng năng lượng dương tính để hỗ trợ bào thai [4]. Khi cơ thể mệt mỏi, ớn lạnh, nên ưu tiên các món nấu chín kỹ, dùng nước ấm. Khi cảm thấy bức bối, táo bón, hãy tăng cường rau xanh, trái cây tươi và uống đủ nước.
- Không tự ý dùng dược liệu: Các vị thuốc y học cổ truyền cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và kê đơn. Tránh tuyệt đối việc truyền tai nhau các bài thuốc lá "an thai" không rõ nguồn gốc.
Triết lý âm dương là một góc nhìn văn hóa và lối sống sâu sắc nhằm hướng con người tới trạng thái cân bằng nội tại. Mẹ bầu hãy sử dụng triết lý này như một lời nhắc nhở về sự điều độ, ăn uống đa dạng và giữ tinh thần an yên, đồng thời luôn đặt các hướng dẫn y khoa và dinh dưỡng hiện đại làm kim chỉ nam bảo vệ sức khỏe mẹ và con.
