Căng thẳng kéo dài (stress) có làm tăng nguy cơ đau họng, viêm amidan?

Vì sao áp lực công việc dễ khiến cổ họng "kêu cứu"?

Nhiều người thường nhận thấy cổ họng bắt đầu đau rát, nuốt vướng hoặc amidan sưng đỏ ngay sau những tuần làm việc căng thẳng, mất ngủ triền miên. Đa phần chúng ta thường đổ lỗi cho thời tiết thay đổi, do uống nước đá hay tiếp xúc với mầm bệnh từ bên ngoài.

Căng thẳng kéo dài (stress) thực sự làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên, bao gồm đau họng và viêm amidan ^[1]. Khi cơ thể đối mặt với trạng thái ức chế tâm lý kéo dài, hàng rào miễn dịch tự nhiên bảo vệ niêm mạc vùng mũi họng sẽ suy yếu, mở đường cho virus và vi khuẩn tấn công ^[2], ^[3].

Cortisol và cơ chế làm suy yếu lá chắn vùng hầu họng

Hệ thống miễn dịch và trạng thái tâm lý có mối liên kết mật thiết thông qua trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận ^[3]. Khi xuất hiện căng thẳng, cơ thể lập tức kích hoạt trục này để sản sinh hormone cortisol nhằm điều hòa phản ứng sinh tồn, chuyển hóa năng lượng và kiểm soát quá trình viêm ^[3].

Cortisol thông thường có đặc tính kháng viêm và điều hòa đáp ứng miễn dịch ^[3]. Tuy nhiên, tình trạng căng thẳng kéo dài dẫn tới hiện tượng tăng cortisol máu mãn tính, từ đó gây ra sự kháng cortisol của các tế bào miễn dịch ^[3]. Sự tích tụ quá mức của các hormone stress này dẫn đến tình trạng mất kiểm soát điều hòa các cytokine tiền viêm, làm suy giảm đáp ứng bảo vệ miễn dịch của cơ thể ^[4], ^[3].

Bên cạnh đáp ứng toàn thân, căng thẳng tâm lý xã hội còn làm suy yếu trực tiếp khả năng phòng ngự tại chỗ của niêm mạc vùng hầu họng ^[2]. Lớp niêm mạc tại vòm họng và các nang lympho của amidan phụ thuộc lớn vào kháng thể dịch tiết bề mặt để ngăn chặn vi sinh vật ^[2]. Khi chịu áp lực tâm lý, chỉ số kháng thể tiết IgA (sIgA) trên albumin trong nước bọt sụt giảm rõ rệt, làm mất đi lớp phòng vệ bước đầu chống lại sự xâm nhập của virus và vi khuẩn ^[2]. Căng thẳng kéo dài cũng làm suy giảm chức năng thanh thải chất nhầy - lông chuyển, khiến các tác nhân gây bệnh dễ dàng bám dính và nhân lên tại biểu mô hô hấp ^[5].

Bằng chứng khoa học: Stress làm tăng nguy cơ mắc bệnh ra sao?

Mối liên hệ giữa căng thẳng và tính dễ tổn thương trước các mầm bệnh đường hô hấp trên đã được nhiều công trình khoa học độc lập làm sáng tỏ qua các thử nghiệm gây nhiễm và nghiên cứu quan sát:

• Tổng phân tích năm 2010 trên 27 nghiên cứu tiến cứu: Một phân tích tổng hợp hệ thống đã đánh giá mối liên hệ giữa stress tâm lý và nguy cơ phát triển nhiễm trùng hô hấp trên ^[1]. Kết quả ghi nhận mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa căng thẳng tâm lý và nguy cơ mắc bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên với hệ số tương quan kích thước hiệu ứng là 0,21 (khoảng tin cậy 95%: 0,15 - 0,27) ^[1]. Phân tích sâu hơn cho thấy độ lớn của hiệu ứng này không đổi dù xét theo các dạng stress khác nhau hay phương pháp đánh giá bệnh khác nhau ^[1].

• Nghiên cứu miễn dịch niêm mạc ở trẻ em năm 1997: Công trình đối chứng được tiến hành trên 45 trẻ có tiền sử cảm lạnh, cảm cúm tái phát và 45 trẻ khỏe mạnh cùng độ tuổi ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ hay ốm ghi nhận mức độ trải nghiệm căng thẳng, đặc điểm tính cách dễ stress và các dấu hiệu xáo trộn cảm xúc cao hơn hẳn ^[2]. Đồng thời, tỷ lệ sIgA trên albumin trong nước bọt của nhóm trẻ này thấp hơn đáng kể, minh chứng sự suy giảm miễn dịch niêm mạc cục bộ do các yếu tố tâm lý xã hội ^[2].

• Nghiên cứu về áp lực tập luyện ở vận động viên năm 2004: Theo dõi 12 nữ vận động viên thể dục dụng cụ trẻ tuổi qua 10 thời điểm đo lường trước và sau các buổi tập luyện ở cường độ khác nhau cũng như trước và sau một kỳ thi đấu lớn, đối chứng với 2 ngày không tập ^[6]. Dù tỷ lệ IgA:Protein giảm đáng kể ngay sau các buổi tập do căng thẳng thể chất và tâm lý tức thời, nhưng tỷ lệ đo trước buổi tập không thay đổi qua 5 tháng huấn luyện và những đợt tập này không làm tăng nguy cơ mắc bệnh đường hô hấp trên ở trẻ ^[6]. Điều này cho thấy căng thẳng thể lực cấp tính, thoáng qua khác biệt với căng thẳng tâm lý kéo dài ^[6].

• Nghiên cứu thử nghiệm gây nhiễm virus đường hô hấp tổng kết năm 2005: Tổng kết từ chuỗi nghiên cứu kéo dài 20 năm khẳng định những người tiếp xúc chủ động với virus cảm lạnh có nguy cơ phát bệnh lâm sàng cao hơn hẳn nếu đang gặp stress tâm lý ^[4]. Thời gian chịu đựng yếu tố gây căng thẳng càng kéo dài thì nguy cơ mắc bệnh càng gia tăng, liên quan mật thiết đến sự rối loạn điều hòa cytokine tiền viêm ^[4]. Ngoài ra, những sang chấn hay địa vị kinh tế xã hội thấp từ thời thơ ấu cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh do virus ở tuổi trưởng thành ^[4].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù có nhiều nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ xác nhận stress làm tăng độ nhạy cảm với các bệnh cảm lạnh, đau họng, viêm amidan, chúng ta cần nhìn nhận một số điểm hạn chế ^[7]. Dữ liệu về sự biến đổi miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào khi stress không đồng nghĩa với việc mọi trường hợp căng thẳng đều sẽ phát bệnh trên lâm sàng ^[7].

Bên cạnh đó, các bằng chứng trực tiếp mô tả cặn kẽ đường truyền dẫn thần kinh - nội tiết và cơ chế chuyển tiếp từ suy giảm miễn dịch sang biểu hiện bệnh cảnh thực tế vẫn còn cần được nghiên cứu sâu hơn ^[7]. Hơn nữa, căng thẳng mãn tính thường kéo theo sự thay đổi hành vi bất lợi như ăn uống không lành mạnh, giảm chất lượng giấc ngủ hoặc hút thuốc lá, vốn là những yếu tố gây nhiễu và cùng làm suy giảm miễn dịch ^[3].

Hiểu lầm thường gặp về stress và viêm đau họng

Nhiều người cho rằng stress là nguyên nhân trực tiếp tự sinh ra vi khuẩn hay virus gây viêm amidan và viêm họng. Trên thực tế, stress không tự tạo ra mầm bệnh; nó chỉ làm suy giảm sức đề kháng niêm mạc và hàng rào miễn dịch của cơ thể, biến đường hô hấp trên thành môi trường thuận lợi để virus như rhinovirus, virus cúm hay vi khuẩn có sẵn xâm nhập và bùng phát ^[2], ^[8].

Một quan niệm sai lầm khác là chỉ cần tăng cường giao tiếp xã hội thì sẽ xóa bỏ được tác hại của stress cực độ. Nghiên cứu chỉ ra rằng sự hỗ trợ xã hội giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp khi mức độ căng thẳng ở mức thấp ^[5]. Tuy nhiên, khi mức độ stress tăng lên quá cao, sự hỗ trợ từ các mối quan hệ xã hội không còn ghi nhận tác dụng bảo vệ ^[5].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Người có tiền sử nhiễm trùng hô hấp tái phát: Những người có cơ địa hay bị viêm họng, viêm amidan hoặc trẻ nhỏ có tiền sử cảm cúm thường xuyên cần lưu ý, vì stress tâm lý xã hội làm cạn kiệt lượng kháng thể sIgA bề mặt niêm mạc vốn đã dễ bị tổn thương ^[2].

• Người chịu căng thẳng công việc hoặc sang chấn kéo dài: Áp lực kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng làm tăng cortisol liên tục, gây rối loạn kiểm soát cytokine viêm và làm tăng mạnh khả năng phát bệnh khi tiếp xúc nguồn lây ^[4], ^[3].

• Người có bệnh lý nền đường thở (như hen suyễn): Nhiễm virus hô hấp trên trong giai đoạn gặp áp lực tâm lý có liên quan đến các đợt bùng phát hoặc tăng nặng triệu chứng suy giảm chức năng đường thở ^[5], ^[8].

Gợi ý ứng dụng thực tế để bảo vệ vùng họng khi căng thẳng

Các can thiệp hành vi nhằm giải tỏa áp lực tâm lý đã được chứng minh có tác động tích cực đến hệ thống miễn dịch ^[3]. Phân tích tổng hợp cho thấy việc thường xuyên thực hành các biện pháp giảm stress giúp hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả hơn, tăng cường đề kháng chống virus và giảm các dấu ấn viêm ^[3].

Để bảo vệ vùng hầu họng trong những giai đoạn căng thẳng, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản:

• Thực hành các kỹ thuật thư giãn: Dành 15-20 phút mỗi ngày cho các bài tập hít thở sâu, thiền định hoặc các bài tập thả lỏng cơ nhằm hạ thấp mức độ kích thích của trục nội tiết, ổn định cortisol ^[3].
• Duy trì vận động thể chất vừa phải: Các hoạt động thể dục điều độ giúp củng cố phản ứng miễn dịch kháng virus thay vì tập luyện quá sức gây suy kiệt cấp tính ^[6], ^[3].
• Xây dựng mạng lưới hỗ trợ xã hội tích cực: Chia sẻ áp lực với bạn bè, đồng nghiệp hoặc người thân giúp gia tăng hiệu quả thanh thải nhầy lông chuyển và giảm tải lượng nhân lên của virus khi stress ở mức độ nhẹ đến vừa ^[5].
• Giữ gìn vệ sinh niêm mạc họng: Uống đủ nước ấm, giữ ấm cổ họng và súc họng sạch sẽ để hỗ trợ cơ học cho lớp màng nhầy niêm mạc khi lượng kháng thể tại chỗ sIgA đang có xu hướng suy giảm ^[2].

Căng thẳng tinh thần kéo dài không chỉ gây mệt mỏi về mặt cảm xúc mà còn trực tiếp bào mòn lớp rào chắn miễn dịch vùng hầu họng, tạo điều kiện cho các cơn đau họng và đợt viêm amidan tái phát ^[2], ^[1]. Việc nhận biết sớm áp lực và chủ động áp dụng các liệu pháp thư giãn, điều chỉnh lối sống sẽ giúp bảo vệ vững chắc hệ miễn dịch đường hô hấp ^[3]. Khi các triệu chứng viêm họng, sưng amidan kéo dài hoặc kèm sốt cao, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.