Cây bá bệnh (Eurycoma longifolia), hay còn gọi là Tongkat Ali, từ lâu đã được ví như một loại "nhân sâm Malaysia" với lời đồn thổi về khả năng tăng cường bản lĩnh phái mạnh tức thì. Trên thị trường hiện nay, vô số chế phẩm trà, cà phê hay viên uống chứa loại rễ cây này được quảng cáo rầm rộ với tác dụng phục hồi sinh lực, cải thiện cơ bắp và đẩy lùi mãn dục nam [1, 7].
Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự là "thần dược" cho hormone nam như lời quảng cáo? Các nghiên cứu khoa học cho thấy chiết xuất rễ bá bệnh thực sự có tác động sinh học tích cực, đặc biệt là hỗ trợ cải thiện nồng độ testosterone ở người bị suy giảm nội tiết tố hoặc chịu áp lực căng thẳng kéo dài, nhưng không thể thay thế hoàn toàn hormone tổng hợp và vẫn tồn tại những giới hạn nhất định [2, 3, 5].
Cơ chế tác động đến nội tiết tố nam diễn ra thế nào?
Chiết xuất từ rễ cây bá bệnh chứa nhiều hoạt chất sinh học thực vật, nổi bật nhất là các hợp chất nhóm quassinoid và alkaloid [1, 8]. Nhiều bằng chứng chỉ ra rằng tác dụng kích hoạt testosterone có thể bắt nguồn từ việc giải phóng testosterone dạng tự do ra khỏi protein liên kết mang tên globulin gắn hormone sinh dục (SHBG) [1]. Khi testosterone không còn bị "giam giữ", lượng hormone tự do lưu hành trong máu sẽ tăng lên, giúp cơ thể dễ dàng sử dụng cho các chức năng sinh học.
Đặc biệt, eurycomanone – hoạt chất quassinoid chiếm hàm lượng cao nhất trong rễ cây – đã được chứng minh là có khả năng thúc đẩy quá trình sinh tinh thông qua trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục [2]. Thử nghiệm trên tế bào kẽ Leydig phân lập từ tinh hoàn chuột cho thấy eurycomanone làm tăng sản sinh testosterone phụ thuộc vào nồng độ ở các mức 0,1, 1,0 và 10,0 µM thông qua việc can thiệp vào các enzyme tham gia vào quá trình tổng hợp steroid sinh dục [2]. Đồng thời, các dẫn xuất canthin-6-one trong rễ cây cũng biểu hiện tiềm năng androgen rõ rệt trong các thử nghiệm in vitro [1].
Bằng chứng lâm sàng trên nam giới suy giảm testosterone
Tác động rõ nét nhất của bá bệnh trên người được ghi nhận ở nhóm nam giới bị suy sinh dục khởi phát muộn (mãn dục nam). Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2012 đã tiến hành theo dõi 76 bệnh nhân trong tổng số 320 nam giới bị suy tuyến sinh dục khởi phát muộn được chỉ định dùng 200 mg chiết xuất rễ bá bệnh tan trong nước, chuẩn hóa mỗi ngày trong vòng 1 tháng [3]. Kết quả được đánh giá thông qua bảng câu hỏi triệu chứng mãn dục nam (AMS) và nồng độ testosterone trong huyết thanh [3].
Số liệu thu được cho thấy sự chuyển biến rất rõ rệt: trước khi can thiệp, chỉ có 10,5% bệnh nhân không có phàn nàn về triệu chứng và chỉ 35,5% người đạt nồng độ testosterone bình thường [3]. Sau 1 tháng dùng chiết xuất bá bệnh, tỷ lệ bệnh nhân không còn triệu chứng tăng vọt lên 71,7%, và có tới 90,8% người bệnh đưa được nồng độ testosterone về mức bình thường [3]. Điều này cho thấy chiết xuất dược liệu có giá trị bổ trợ đáng kể trong việc kiểm soát các triệu chứng suy tuyến sinh dục do tuổi tác [3].
Giảm căng thẳng, cải thiện hormone ở người chịu áp lực
Căng thẳng tinh thần mạn tính là một trong những nguyên nhân hàng đầu làm suy giảm testosterone do sự gia tăng của hormone căng thẳng cortisol. Để kiểm tra tác động điều hòa này, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2013 đã tiến hành trên 63 đối tượng (gồm 32 nam và 31 nữ) bị căng thẳng mức độ vừa [4]. Những người tham gia được bổ sung chiết xuất rễ bá bệnh dạng nước nóng chuẩn hóa hoặc dùng giả dược liên tục trong 4 tuần [4].
Kết quả sau 4 tuần cho thấy nhóm dùng chiết xuất bá bệnh có sự cải thiện đáng kể về tâm lý: mức độ căng thẳng giảm 11%, cảm giác giận dữ giảm 12% và tình trạng rối bời, mất tập trung giảm 15% [4]. Đáng chú ý, hồ sơ hormone đo qua nước bọt cũng ghi nhận biến chuyển tích cực: nồng độ hormone cortisol gây stress giảm 16%, trong khi chỉ số testosterone tăng tới 37% [4]. Nghiên cứu này khẳng định dược liệu hoạt động như một chất thích nghi (adaptogen), bảo vệ cơ thể khỏi tác hại của lối sống căng thẳng hiện đại, thiếu ngủ hay tập luyện kiệt sức [4].
Nghiên cứu trên động vật: Khả năng kích thích tình dục và bảo vệ tinh hoàn
Từ năm 2000, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết bá bệnh trên chuột cống đực non bị thiến để quan sát hành vi giao phối và khối lượng các cơ quan sinh dục phụ [5]. Động vật được uống các liều 200, 400 và 800 mg/kg thể trọng, chia 2 lần mỗi ngày trong 10 ngày trước kiểm tra và duy trì suốt giai đoạn thử [5]. Kết quả ghi nhận bá bệnh làm tăng hiệu suất tình dục phụ thuộc theo liều lượng và thúc đẩy sự phát triển của tuyến tiền liệt cũng như túi tinh [5]. Tuy nhiên, mức độ giao phối, thâm nhập và phóng tinh ở nhóm dùng thảo dược vẫn thấp hơn nhóm đối chứng dương tính được tiêm testosterone tổng hợp liều 15 mg/kg mỗi ngày [5].
Một thử nghiệm khác năm 2001 cũng kiểm tra các phân đoạn chiết xuất (butanol, methanol, nước và chloroform) ở liều 200, 400 và 800 mg/kg trên cơ nâng hậu môn (laevator ani) của chuột sau 12 tuần liên tục [6]. Ở liều 800 mg/kg, tất cả các phân đoạn đều làm tăng đáng kể khối lượng cơ nâng hậu môn lên mức 58,23 đến 62,35 mg/100 g thể trọng ở chuột nguyên vẹn, so với nhóm không điều trị [6]. Trên chuột đực bị thiến có kích thích testosterone, khối lượng cơ nâng hậu môn cũng tăng lên mức 49,23 đến 52,35 mg/100 g thể trọng, chứng minh đặc tính đồng hóa giống androgen tự nhiên của thảo dược [6].
Đặc biệt, bá bệnh còn cho thấy khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ nhằm bảo vệ cơ quan sinh sản. Nghiên cứu thực nghiệm đánh giá độc tính tinh hoàn do thuốc hóa trị 5-Fluorouracil (5FU) gây ra trên chuột cho thấy: 5FU làm giảm 42% các thông số tinh trùng và hạ 74% nồng độ testosterone [7]. Khi kết hợp bổ sung chiết xuất bá bệnh ở liều 400 và 800 mg/kg, chất lượng tinh trùng đã được cải thiện từ 35-43% và 58-74%, đồng thời nồng độ testosterone tăng vọt từ 2,3 đến 3,2 lần [7]. Thảo dược cũng kéo giảm đáng kể các dấu ấn viêm và oxy hóa như MDA (giảm 31-62%), NF-kappaB (giảm 32-55%) và nâng cao yếu tố bảo vệ Nrf2 từ 1-2 lần [7].
Bằng chứng tổng hợp nói gì: Hiệu quả có thực sự đồng nhất?
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các nhà nghiên cứu vẫn đưa ra cái nhìn đa chiều về hiệu quả của loại cây này. Một tổng quan hệ thống năm 2017 đã rà soát 150 công trình nghiên cứu lâm sàng trên người xuất bản từ năm 2000 đến 2014 và chọn lọc ra 11 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn [8]. Đa phần các nghiên cứu bao gồm thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược, nghiên cứu đoàn hệ hoặc thử nghiệm sơ bộ [8].
Kết quả phân tích cho thấy: có 7 nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ rõ rệt giữa việc dùng bá bệnh với hiệu quả điều trị rối loạn chức năng tình dục nam, trong khi 4 nghiên cứu còn lại không chứng minh được tác dụng đầy đủ [8]. Điều này cho thấy dù có bằng chứng thuyết phục về vai trò hỗ trợ của bá bệnh đối với sức khỏe sinh lý nam, hiệu quả thực tế vẫn có sự dao động phụ thuộc vào cơ địa từng người, chất lượng chiết xuất và nguyên nhân gây bệnh tiềm ẩn [8].
Hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần thận trọng
Nhiều người lầm tưởng rằng cây bá bệnh là giải pháp "kích dục tức thì" tương tự như các loại thuốc tân dược giãn mạch. Trên thực tế, dược liệu này phát huy tác dụng từ từ thông qua con đường điều hòa nội tiết và cân bằng trục hormone, cần thời gian tích lũy từ vài tuần [2, 5]. Hiểu lầm thứ hai là xem bá bệnh mạnh ngang testosterone tổng hợp; các nghiên cứu đã chỉ ra hiệu suất hành vi tình dục và kích thích cơ quan phụ của thảo dược vẫn thấp hơn rõ rệt so với liệu pháp tiêm testosterone trực tiếp [5].
Mặt khác, các sản phẩm thương mại trên thị trường hiện nay có sự chênh lệch rất lớn về chất lượng và thành phần chuyển hóa so với rễ cây chuẩn [7]. Các chất trong rễ cây sau khi hấp thu sẽ qua gan chuyển hóa thành các dạng glucuronide để đào thải [1]. Vì vậy, nam giới có bệnh nền về gan, thận mạn tính hoặc đang điều trị các bệnh tim mạch cần hết sức cẩn trọng. Tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược để thay thế phác đồ điều trị suy sinh dục hay vô sinh của bác sĩ chuyên khoa mà không có sự đồng thuận y khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Trong các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận hiệu quả, liều lượng chiết xuất rễ bá bệnh chuẩn hóa tan trong nước thường được sử dụng là 200 mg mỗi ngày, duy trì liên tục trong thời gian khoảng 4 tuần [2, 5]. Người dùng nên ưu tiên các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, ghi rõ tỷ lệ chiết xuất chuẩn hóa, tránh dùng các sản phẩm trôi nổi không rõ hàm lượng eurycomanone [7, 8].
Thời điểm dùng thích hợp thường là sau bữa ăn hoặc vào buổi sáng để hỗ trợ duy trì năng lượng và giảm căng thẳng trong ngày [4]. Để tối ưu hóa nồng độ testosterone tự nhiên, việc dùng thảo dược cần song hành với chế độ dinh dưỡng đầy đủ chất, tập luyện thể dục đều đặn và ngủ đủ giấc, bởi việc thiếu ngủ và căng thẳng mạn tính sẽ triệt tiêu tác dụng nâng đỡ hormone của dược liệu [4].
Tóm lại, cây bá bệnh là một thảo dược giàu tiềm năng trong việc hỗ trợ cải thiện testosterone và giảm bớt các triệu chứng mãn dục nam do tuổi tác hay stress [2, 5]. Dù vậy, người tiêu dùng không nên xem đây là phương thuốc chữa bách bệnh; hãy giữ kỳ vọng thực tế và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu sử dụng.
