Gỗ ngọc am xua muỗi, gián: Thực nghiệm chứng minh ra sao?

Nhiều gia đình Việt Nam thường chuộng đặt tượng gỗ, vòng tay hoặc mùn cưa gỗ ngọc am trong phòng với hy vọng vừa thưởng thức hương thơm mộc mạc, vừa đuổi sạch muỗi và gián. Thói quen dân gian này bắt nguồn từ việc các loại gỗ chứa tinh dầu thơm nhóm hoàng đàn thường ít bị mối mọt tấn công tự nhiên. Tuy nhiên, liệu một khúc gỗ ngọc am đặt nơi góc nhà có thực sự tạo ra "lá chắn" bảo vệ cả không gian sống khỏi các loài côn trùng truyền bệnh hay không?

Câu trả lời dựa trên thực nghiệm khoa học là: tinh dầu chiết xuất từ ngọc am có chứa các hoạt chất bay hơi mang lại tác động xua đuổi hoặc làm ngạt một số loài chân đốt nhất định, nhưng hiệu quả này chỉ giới hạn ở phạm vi rất hẹp và suy giảm nhanh theo thời gian phát tán. Đáng chú ý, các thử nghiệm phòng thí nghiệm cho thấy tinh dầu ngọc am gần như không ngăn cản được muỗi đốt ở liều lượng thông thường, đồng thời chưa hề có bằng chứng xác nhận khả năng diệt trừ gián nhà như nhiều lời đồn đại.

Hoạt chất bay hơi trong gỗ ngọc am xua đuổi côn trùng thế nào?

Cây ngọc am (tên khoa học phổ biến là Cupressus funebris, thuộc họ Hoàng đàn Cupressaceae) nổi tiếng với hàm lượng tinh dầu đậm đặc nằm sâu trong thớ gỗ và lá. Khi phân tích thành phần hóa học bằng sắc ký khí, các nhà nghiên cứu xác định được hơn 104 hợp chất chứa trong tinh dầu của loài này ^[1]. Trong đó, ba thành phần chính chiếm tỷ lệ cao nhất tạo nên mùi thơm đặc trưng gồm có alpha-cedrene (chiếm 16,9%), cedrol (chiếm 7,6%) và beta-cedrene (chiếm 5,7%) ^[1].

Cơ chế xua đuổi của các hợp chất nhóm terpene này chủ yếu dựa vào phản ứng thụ cảm khứu giác của côn trùng. Côn trùng định vị vật chủ hoặc tìm nguồn thức ăn thông qua hệ thống thụ thể khứu giác trên râu cảm nhận các mùi bay hơi trong không khí ^[2]. Khi bắt gặp các phân tử terpene nồng độ cao từ cây không phải vật chủ, hệ thần kinh khứu giác của chúng bị quá tải hoặc kích hoạt phản ứng né tránh tự nhiên để không bay vào khu vực đó ^[2]. Ngoài ra, trong không gian kín, các hợp chất bay hơi này còn có khả năng xông hơi làm ngạt và gây độc trực tiếp cho các loài bọ nhỏ ^[3].

Bằng chứng thực nghiệm: Tác động rõ rệt với ve và rệp sách

Nghiên cứu khoa học đã kiểm chứng hoạt tính của tinh dầu ngọc am (Cupressus funebris) trên một số loài chân đốt và côn trùng gây hại phổ biến. Trong một thử nghiệm sinh học trong phòng lab năm 2011, các nhà khoa học đã đo lường khả năng xua đuổi của tinh dầu gỗ ngọc am đối với ấu trùng ve ký sinh ^[1]. Kết quả cho thấy tinh dầu ngọc am thể hiện tác lực xua đuổi rất mạnh đối với ấu trùng ve Ixodes scapularis, khi chỉ cần một lượng 0,103 mg tinh dầu trên mỗi cm² giấy lọc là đã xua đuổi được toàn bộ cá thể thử nghiệm ^[1].

Đối với loài ve Amblyomma americanum, nồng độ hiệu quả để xua đuổi 95% cá thể (EC95) của tinh dầu ngọc am là 0,426 mg/cm² giấy lọc, đạt hiệu quả vượt trội hơn cả chất chống côn trùng tổng hợp deet ở cùng điều kiện (cần tới 0,683 mg/cm²) ^[1]. Thử nghiệm cũng ghi nhận rằng tại thời điểm 4 giờ sau khi bôi phết ở liều 0,827 mg/cm², tinh dầu ngọc am vẫn giữ được khả năng xua đuổi trên 80% ấu trùng ve Amblyomma americanum ^[1].

Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu công bố năm 2001 đã đánh giá khả năng chống lại loài rệp sách Liposcelis bostrychophila (loài côn trùng gây hại tài liệu và lương thực) của 6 loại tinh dầu thực vật ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng trên các dải giấy lọc thử nghiệm, tinh dầu ngọc am (C. funebris) là loại mang lại hiệu quả xua đuổi cao nhất trong số các tinh dầu được đem so sánh, vượt qua cả tinh dầu thông Pinus sylvestris và tinh dầu bạch đàn chanh Eucalyptus citriodora ^[3]. Đồng thời, trong thử nghiệm xông hơi khử trùng ở nồng độ 10 và 20 ppm, tinh dầu ngọc am cũng gây độc và tiêu diệt rệp sách trưởng thành ở mức độ cao ^[3].

Bên cạnh đó, các loài thuộc chi Hoàng đàn nói chung cũng được ghi nhận có đặc tính sinh học đáng chú ý. Tinh dầu lá của Cupressus funebris đã được chứng minh có hoạt tính kháng lại một số chủng vi khuẩn gram dương, vi khuẩn gram âm và nấm mốc ^[4].

Tinh dầu ngọc am có thực sự xua được muỗi và gián?

Mặc dù có kết quả ấn tượng trên ve ký sinh và rệp sách, dữ liệu khoa học về khả năng chống muỗi của ngọc am lại đem đến sự thật bất ngờ. Trong cùng thử nghiệm năm 2011, tinh dầu ngọc am (C. funebris) đã được kiểm tra trực tiếp khả năng ngăn muỗi vằn Aedes aegypti trưởng thành đốt ^[1]. Kết quả ghi nhận tinh dầu ngọc am hoàn toàn không ngăn chặn được muỗi cái Aedes aegypti đốt hút máu, ngay cả khi áp dụng mức liều cao nhất trong phòng thí nghiệm là 1,500 mg/cm² giấy lọc ^[1]. Trong khi đó, tinh dầu loài bách xù họ hàng Juniperus communis lại có liều hiệu quả tối thiểu (ED99) đạt 0,029 mg/cm², đem lại tác dụng xua đuổi muỗi mạnh gần tương đương deet ^[1].

Một số loài cây khác cùng họ Hoàng đàn Cupressaceae có thể hiện khả năng xua muỗi tốt hơn. Điển hình như tinh dầu từ Cupressus benthamii, Cupressus macrocarpa hay Chamaecyparis lawsoniana ở liều 0,2 mg/cm² cho thấy mức bảo vệ chống muỗi hổ châu Á (Aedes albopictus) tương đương deet ^[5]. Riêng tinh dầu Chamaecyparis lawsoniana cũng được ghi nhận có tác dụng diệt ấu trùng và xua đuổi loài muỗi này ^[6]. Tuy nhiên, các đặc tính này không đồng nghĩa với việc tinh dầu ngọc am (C. funebris) cũng có hiệu lực đuổi muỗi tương tự.

Đối với loài gián nhà, các tài liệu thực nghiệm hiện có hoàn toàn không có dữ liệu chứng minh tinh dầu ngọc am có thể xua đuổi hay tiêu diệt được gián. Tác dụng kháng côn trùng của nhóm monoterpene nói chung trên các loài cánh cứng hay mọt ngũ cốc chỉ đạt mức trung bình và khó đạt tỷ lệ tiêu diệt 100% ^[7]. Do đó, lời đồn rằng đặt gỗ ngọc am giúp nhà sạch bóng gián và muỗi là thiếu cơ sở khoa học.

Hiểu lầm phổ biến: Khúc gỗ khối không tương đương tinh dầu đậm đặc

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng đặc tính của tinh dầu chiết xuất nguyên chất với một khối gỗ điêu khắc hay túi mùn cưa ngọc am. Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học phải ép, trích ly tinh dầu để thu hoạt chất đậm đặc, rồi tẩm đều lên diện tích bề mặt giấy lọc để côn trùng tiếp xúc trực tiếp ở khoảng cách milimet [1, 2].

Ngược lại, một pho tượng hay tấm phản gỗ ngọc am tự nhiên chỉ giải phóng một lượng hoạt chất bay hơi rất nhỏ ra môi trường xung quanh. Nồng độ này nhanh chóng bị pha loãng bởi không khí lưu thông trong phòng, hoàn toàn không đạt được mật độ ppm cần thiết để gây ngạt hay tạo rào cản xua đuổi côn trùng ^[3]. Hơn nữa, bề mặt gỗ sau thời gian ngắn tiếp xúc với không khí sẽ bị oxy hóa, lớp tinh dầu ngoài cùng bay hơi hết khiến mùi thơm và tác dụng bảo vệ sụt giảm rõ rệt.

Ai nên thận trọng khi sử dụng gỗ và tinh dầu ngọc am?

Dù có nguồn gốc thiên nhiên, việc sử dụng các sản phẩm tỏa hương từ gỗ ngọc am không hoàn toàn vô hại cho mọi đối tượng:

• Người mắc bệnh hen suyễn, viêm xoang, dị ứng đường hô hấp: Mùi hương nồng đậm từ các hợp chất terpene bay hơi có thể gây kích ứng niêm mạc mũi, làm bùng phát cơn khó thở hoặc co thắt phế quản ở những người có cơ địa nhạy cảm.
• Phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh: Cơ quan hô hấp và hệ thần kinh của thai nhi lẫn trẻ nhỏ rất mỏng manh. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ về việc hít thở liên tục tinh dầu ngọc am nồng độ cao trong phòng kín ở các nhóm đối tượng này.
• Không gian kín mít, kém thông gió: Việc đốt trầm hương, mùn cưa ngọc am hoặc đóng kín cửa phòng chứa nhiều đồ gỗ ngọc am có thể làm tích tụ các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, gây đau đầu, chóng mặt hoặc choáng váng cho người trong phòng.

Áp dụng thực tế: Sử dụng thế nào cho đúng và an toàn?

Nếu bạn yêu thích mùi hương trầm ấm của gỗ ngọc am và muốn tận dụng phần nào đặc tính sinh học của loại gỗ này, hãy lưu ý các điểm sau:

• Sắp xếp vị trí hợp lý: Đặt vật phẩm gỗ ngọc am ở các không gian thoáng khí như phòng khách rộng, sảnh nhà thay vì đặt ngay đầu giường ngủ hay trong phòng trẻ em.
• Tận dụng bảo vệ đồ đạc trong phạm vi hẹp: Nhờ khả năng xua đuổi rệp sách và nấm mốc [2, 6], bạn có thể đặt các mẩu gỗ vụn ngọc am vào tủ sách, tủ giày hoặc ngăn kéo lưu trữ tài liệu để hỗ trợ giữ cho góc lưu trữ khô thoáng, sạch sẽ.
• Làm mới bề mặt định kỳ: Khi gỗ mất mùi thơm, có thể dùng giấy nhám mịn chà nhẹ lên bề mặt để lộ lớp thớ gỗ mới chứa tinh dầu tự nhiên bên trong.
• Không thay thế biện pháp phòng bệnh chuyên dụng: Tuyệt đối không dùng gỗ ngọc am để thay thế mùng màn, vợt muỗi, lưới chống côn trùng hay các dung dịch xịt chống muỗi đã được cấp phép y tế, đặc biệt tại các vùng đang có dịch sốt xuất huyết. Khi gặp các vấn đề sức khỏe hoặc muốn dùng tinh dầu dạng bôi thoa trên cơ thể, luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ da liễu hoặc chuyên gia y tế.

Tóm lại, gỗ ngọc am là loại gỗ quý mang lại giá trị thẩm mỹ và mùi hương mộc thư thái. Tinh dầu của cây có hoạt tính xua ve và một số loài bọ nhỏ trong không gian hẹp khép kín. Dẫu vậy, gỗ ngọc am không phải là giải pháp diệt muỗi, đuổi gián toàn diện cho ngôi nhà, người dân nên nhìn nhận đúng giá trị khoa học để áp dụng an toàn và hiệu quả.