Những cơn đau nhức khớp gối hay sưng cứng khớp vào buổi sáng là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người trung niên và cao tuổi. Để tìm kiếm sự dễ chịu mà không muốn lạm dụng thuốc giảm đau đường uống, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian từ thảo dược bôi ngoài da. Trong số các loài thuộc họ gừng, gừng dại tía (tên khoa học là Zingiber purpureum, hay còn gọi là Zingiber cassumunar, tên địa phương tại Thái Lan là Plai) đang được chú ý nhờ đặc tính làm dịu vết bầm tím, bong gân và đau khớp [1].
Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự giảm đau viêm khớp hiệu quả hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Gừng dại tía có tiềm năng hỗ trợ giảm đau và chống viêm tại chỗ, nhưng dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên bệnh nhân thoái hóa khớp còn rất hạn chế. Phần lớn các chế phẩm được thử nghiệm trên người hiện nay ở dạng phối hợp với gừng thông thường hoặc điều chế dạng kem bôi ngoài da, và chưa đủ bằng chứng để khẳng định thảo dược này có thể thay thế hoàn toàn các thuốc điều trị khớp quy chuẩn [1, 3].
Cơ chế tác động chống mòn sụn dưới góc nhìn phòng thí nghiệm
Để hiểu tại sao gừng dại tía lại thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu xương khớp, các nhà khoa học đã đi sâu vào mức độ tế bào. Trong bệnh lý viêm khớp, màng hoạt dịch của khớp bị viêm mãn tính sẽ kích thích sản sinh ồ ạt các cytokine tiền viêm và enzym tiêu hủy sụn, dẫn tới tình trạng đau đớn và mòn sụn dần theo thời gian [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã làm sáng tỏ cơ chế này trên dòng tế bào nguyên bào sợi màng hoạt dịch của người (tế bào SW982) [2]. Các chuyên gia đã tách chiết hợp chất hoạt tính có tên (E)-4-(3',4'-dimethoxyphenyl)but-3-en-1-ol (gọi tắt là hợp chất D) từ củ gừng dại tía [2]. Tế bào được nuôi cấy trong môi trường chứa chất gây viêm interleukin-1beta (IL-1beta) và cho tiếp xúc với hợp chất D ở nồng độ từ 1 đến 100 microM trong 24 giờ [2].
Kết quả cho thấy, ở nồng độ 10 đến 100 microM, hợp chất D đã làm giảm đáng kể biểu hiện mRNA của các enzym phá hủy chất nền sụn gồm MMP-1, MMP-2, MMP-3 và MMP-13 bị gây ra bởi IL-1beta [2]. Đồng thời, hoạt tính thực tế của các enzym MMP này trong môi trường tế bào cũng bị suy giảm rõ rệt [2]. Thêm vào đó, sự gia tăng biểu hiện của cytokine viêm IL-1beta và enzym chuyển hóa ICE cũng bị ức chế bởi hợp chất D [2]. Đây là bằng chứng đầu tiên ở cấp độ phiên mã cho thấy hợp chất từ gừng dại tía có hoạt tính bảo vệ sụn khớp thông qua việc ngăn chặn các gen dị hóa gây mòn khớp [2].
Nghiên cứu lâm sàng trên người: Hiệu quả thực tế đến đâu?
Dù thí nghiệm trên tế bào cho thấy triển vọng lớn, dữ liệu thực tế khi dùng trên người bệnh khớp lại là thước đo quan trọng nhất. Một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng được thực hiện năm 2012 đã đánh giá tác động của chế phẩm gel chứa chiết xuất gừng dại tía trên người bị thoái hóa khớp gối [3].
Nghiên cứu này tiến hành trên tổng cộng 100 bệnh nhân thoái hóa khớp gối, chia đều thành hai nhóm: một nhóm gồm 50 người dùng Plygersic gel (gel kết hợp chứa 4% chiết xuất gừng thường Zingiber officinale và gừng dại tía Zingiber cassumunar), nhóm còn lại gồm 50 người dùng gel diclofenac 1% (một loại thuốc kháng viêm không steroid bôi ngoài phổ biến) [3]. Thời gian can thiệp kéo dài trong 6 tuần [3]. Hiệu quả giảm đau và chức năng khớp được theo dõi qua thang đo tiêu chuẩn KOOS [3].
Sau 6 tuần áp dụng, kết quả cho thấy cả hai nhóm bôi gel thảo dược Plygersic và gel diclofenac 1% đều cải thiện đáng kể tình trạng đau khớp gối, triệu chứng viêm khớp, khả năng sinh hoạt hằng ngày, hoạt động thể thao cũng như chất lượng cuộc sống [3]. Khi phân tích thống kê so sánh giữa hai nhóm, không có sự khác biệt có ý nghĩa nào giữa gel Plygersic và gel diclofenac [3]. Điều này cho thấy gel phối hợp có gừng dại tía mang lại tác dụng giảm đau và cải thiện triệu chứng khớp gối tương đương với thuốc bôi kháng viêm thông dụng [3].
Ngoài khớp gối, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi khác vào năm 2019 đã khảo sát hiệu quả của sáp gừng dại tía đối với chứng đau thần kinh do đái tháo đường [4]. Trong nghiên cứu này, tất cả bệnh nhân đều dùng phác đồ chuẩn là thuốc gabapentin 300 mg uống trước khi đi ngủ [4]. Nhóm can thiệp gồm 16 bệnh nhân bôi sáp gừng dại tía 15% (liều 0,5 gram bôi bàn chân 3 lần mỗi ngày), trong khi nhóm đối chứng gồm 15 người bôi sáp giả dược tương tự [4].
Tại tuần thứ hai và tuần thứ tư, nhóm bôi sáp gừng dại tía có điểm đau trung bình giảm thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược [4]. Tỷ lệ bệnh nhân đạt mức giảm đau từ 50% trở lên ở nhóm gừng dại tía đạt tới 75% (12/16 người), vượt trội so với mức 20% (3/15 người) ở nhóm giả dược [4]. Đáng chú ý là không có tác dụng phụ nào được ghi nhận ở cả hai nhóm trong suốt thời gian can thiệp [4]. Dù không nghiên cứu trực tiếp trên bệnh viêm khớp, kết quả này bổ sung bằng chứng về tính an toàn và khả năng giảm đau tại chỗ của chiết xuất gừng dại tía [4].
Bằng chứng tổng hợp và những giới hạn cần nhìn nhận
Để có cái nhìn toàn diện hơn, một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2017 đã rà soát 808 bài báo khoa học và chọn lọc ra 6 nghiên cứu (gồm 4 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng và 2 nghiên cứu bán thực nghiệm) với tổng cộng 178 bệnh nhân nhóm can thiệp và 177 bệnh nhân nhóm đối chứng [1]. Thời gian điều trị trong các nghiên cứu này dao động từ 7 ngày đến 2 tháng [1].
Kết quả tổng quan chỉ ra rằng kem bôi gừng dại tía 14% cho thấy xu hướng lợi ích rõ nét trong việc giảm đau đối với đau cơ và bong gân mắt cá chân [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng tổng thể của loại thảo dược này vẫn còn nhiều khoảng trống và chưa hoàn toàn rõ ràng đối với nhiều chỉ định khác nhau [1].
Điểm giới hạn lớn nhất hiện nay là số lượng nghiên cứu can thiệp trực tiếp trên người bị bệnh thoái hóa khớp hoặc viêm khớp dạng thấp còn rất ít [1, 3]. Hơn nữa, nghiên cứu lâm sàng nổi bật nhất lại sử dụng chế phẩm phối hợp giữa gừng dại tía và gừng thường, khiến chúng ta chưa thể bóc tách rạch ròi hiệu quả riêng biệt tuyệt đối của từng loại thảo dược [3]. Ngoài ra, thí nghiệm kiểm tra khả năng ức chế mòn sụn mới chỉ dừng lại ở tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, chưa thể xem như đã được kiểm chứng trên khớp người sống [2].
Hiểu lầm thường gặp về gừng dại tía
Hiểu lầm thứ nhất: Cho rằng gừng dại tía có thể "chữa khỏi dứt điểm" bệnh viêm khớp. Thực tế khoa học cho thấy các hợp chất tự nhiên chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát các phản ứng viêm và giảm nhẹ cơn đau [1, 4]. Bệnh thoái hóa khớp là một quá trình thoái hóa tự nhiên của sụn, không có bất kỳ loại thảo dược bôi ngoài nào có thể tái tạo khớp như ban đầu hay đảo ngược hoàn toàn tổn thương [1, 4].
Hiểu lầm thứ hai: Đánh đồng gừng dại tía dùng bôi ngoài da với gừng ăn hằng ngày qua đường tiêu hóa. Nhiều người tự ý sắc gừng dại tía uống đậm đặc vì nghĩ rằng uống sẽ tác dụng mạnh hơn bôi. Dữ liệu nghiên cứu đối với gừng dại tía chủ yếu tập trung vào các chế phẩm dùng bôi ngoài da tại chỗ (như gel 4% hay sáp 15%) [1, 2, 3]. Hiệu quả và mức độ an toàn qua đường uống của loài dược liệu này chưa được các thử nghiệm lâm sàng khớp kiểm chứng đầy đủ [1, 3].
Nhóm đối tượng nào nên thận trọng?
Dù các nghiên cứu dùng bôi ngoài da ghi nhận độ an toàn khá tốt và không phát hiện tác dụng phụ nguy hiểm trong thời gian thử nghiệm, sự cẩn trọng vẫn luôn cần thiết [1, 2].
Những người có làn da quá mẫn cảm hoặc có tiền sử dị ứng với các loại cây họ gừng nên thử một lượng rất nhỏ trên vùng da lành trước khi thoa lên diện rộng. Không nên bôi các loại gel, sáp hay kem thảo dược lên vùng da có vết thương hở, vết loét trợt hoặc niêm mạc nhạy cảm.
Đặc biệt, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về độ an toàn của chiết xuất gừng dại tía trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc trẻ nhỏ. Do đó, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý áp dụng khi chưa có chỉ định từ nhân viên y tế. Người đang mắc các bệnh lý xương khớp nặng hay đang theo phác đồ thuốc đặc trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thêm bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn đang tìm kiếm giải pháp hỗ trợ làm dịu bớt các cơn đau khớp khó chịu, việc sử dụng các sản phẩm bôi ngoài da có chứa chiết xuất gừng dại tía có thể được xem xét dựa trên các nguyên tắc thực tế sau:
- Chọn dạng dùng phù hợp: Ưu tiên các chế phẩm dạng gel, kem hoặc sáp bôi ngoài da đã được kiểm định chất lượng, tương tự như các dạng thức đã được nghiên cứu trên lâm sàng (chẳng hạn nồng độ từ 4% đến 14-15%) [1, 2, 3].
- Liều lượng và thời điểm: Theo dõi hướng dẫn sản phẩm hoặc chỉ dẫn y tế; trong các nghiên cứu, việc bôi ngoài da thường được thực hiện từ 1 đến 3 lần mỗi ngày với một lượng vừa phải [4].
- Theo dõi phản ứng cơ thể: Sau khi thoa, nếu xuất hiện cảm giác nóng rát bất thường, nổi mẩn đỏ hoặc ngứa ngáy, người dùng cần ngừng sử dụng ngay lập tức và rửa sạch vùng da đó bằng nước mát.
- Duy trì lối sống bảo vệ khớp: Thảo dược bôi ngoài chỉ là biện pháp hỗ trợ tạm thời. Để chăm sóc khớp lâu dài, người bệnh cần duy trì cân nặng hợp lý, vận động nhẹ nhàng không gây quá tải cho khớp và thực hiện chế độ ăn uống khoa học.
Tóm lại, gừng dại tía mang lại những tín hiệu tích cực trong việc giảm đau và làm dịu triệu chứng khó chịu tại khớp, với hiệu quả bôi ngoài da trong một số thử nghiệm ban đầu tương đương với thuốc bôi kháng viêm thông thường [3]. Dẫu vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn khách quan, hiểu rõ giới hạn của thảo dược và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xây dựng phác đồ chăm sóc khớp an toàn và toàn diện nhất.
