Nhiều người bước sang tuổi xế chiều bắt đầu lo âu khi thấy mình hay quên chìa khóa, quên tên người quen. Nỗi sợ suy giảm trí tuệ dẫn tới trào lưu tìm kiếm các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa, đặc biệt là nhóm flavonoid từ chế độ ăn MIND. Liệu bổ sung các chất này qua đường ăn uống có thực sự làm chậm tiến trình lão hóa não bộ như lời đồn?

Khoa học hiện đại xác nhận chế độ ăn giàu flavonoid mang lại lợi ích nhất định trong việc duy trì hiệu suất nhận thức và làm chậm suy giảm trí nhớ ở người lớn tuổi [1], [2]. Tuy nhiên, các dưỡng chất này không phải thần dược đảo ngược hoàn toàn bệnh lý sa sút trí tuệ, và bằng chứng lâm sàng vẫn còn những điểm chưa đồng nhất [3], [4].

Cơ chế bảo vệ tế bào não của flavonoid

Các hợp chất tự nhiên thuộc nhóm flavonoid khi đi vào cơ thể sẽ tác động lên cấu trúc tế bào và phân tử của vùng não bộ chịu trách nhiệm ghi nhớ [5], [6]. Chúng kích hoạt các đường truyền tín hiệu đóng vai trò kiểm soát tính mềm dẻo của khớp thần kinh (synapse) [5], [6]. Quá trình này tạo điều kiện bảo vệ chức năng thần kinh tối ưu trước tác động thoái hóa của tuổi tác [5], [6].

Bên cạnh đó, flavonoid còn có khả năng giảm viêm thần kinh và cải thiện lưu thông mạch máu [5], [6]. Tác động mạch máu này hỗ trợ kích thích sản sinh tế bào thần kinh mới tại vùng hồi hải mã – trung tâm lưu trữ ký ức của não bộ [5], [6]. Ở mức độ phân tử, các hợp chất này còn tham gia làm giảm sự tích tụ ngoại bào của các protein bệnh lý, đồng thời điều hòa trục truyền tín hiệu BDNF vốn suy giảm trong bệnh Alzheimer [4], [5].

Một hướng tiếp cận mới phát hiện flavonoid còn tương tác đa chiều với hệ vi sinh vật đường ruột [7], [5]. Vi khuẩn đường ruột biến đổi cấu trúc của flavonoid để tạo ra các chất chuyển hóa mới có hoạt tính sinh học [7]. Ngược lại, flavonoid điều chỉnh cấu trúc hệ vi sinh, tác động lên hệ thần kinh trung ương thông qua trục ruột - não để bảo vệ nhận thức [7].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực tế

Tác động bảo vệ trí nhớ của flavonoid đã được ghi nhận trong nhiều công trình dịch tễ học và can thiệp quy mô lớn trên thế giới.

Nghiên cứu Đoàn hệ Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study) công bố năm 2013 theo dõi 16.010 phụ nữ từ 70 tuổi trở lên [2]. Chế độ ăn uống được thu thập định kỳ 4 năm một lần từ năm 1980 qua bảng hỏi tần suất thực phẩm, sau đó đối tượng được đo chức năng nhận thức 3 lần (cách nhau 2 năm) trong giai đoạn 1995–2001 [2]. Kết quả chỉ ra lượng tiêu thụ dâu tây và việt quất cao hơn giúp làm chậm đáng kể tốc độ suy thoái nhận thức, tương đương với việc trì hoãn lão hóa não bộ từ 1,5 đến 2,5 năm [2]. Lượng hấp thụ anthocyanidin và flavonoid tổng số cũng cho xu hướng bảo vệ nhận thức tương tự [2].

Tại Pháp, nghiên cứu PAQUID theo dõi 1.640 người từ 65 tuổi trở lên không mắc sa sút trí tuệ ban đầu trong suốt 10 năm [8]. Khảo sát nhận thức thực hiện qua 3 bài kiểm tra trắc nghiệm tâm lý lặp lại 4 lần [8]. Sau 10 năm, nhóm có mức tiêu thụ flavonoid thấp nhất bị sụt giảm trung bình 2,1 điểm trên thang MMSE, trong khi nhóm tiêu thụ cao nhất chỉ giảm 1,2 điểm [8]. Mức nạp flavonoid cao hơn đi đôi với tiến trình duy trì nhận thức tốt hơn theo thời gian [8].

Nghiên cứu ARIC tại Mỹ trên đối tượng trung niên (độ tuổi trung bình 54) theo dõi trong 6 năm cho thấy người nạp nhiều flavonol tổng số ít bị suy giảm chức năng nhận thức tổng thể hơn [3]. Tuy vậy, nghiên cứu này chỉ đo khẩu phần ăn tại một thời điểm duy nhất trước cuộc kiểm tra nhận thức đầu tiên 3 năm và chưa hiệu chỉnh sâu về chất lượng tổng thể của bữa ăn [3].

Một phân tích tổng hợp năm 2022 trên 80 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 5.519 người tham gia ghi nhận flavonoid đem lại lợi ích chung có ý nghĩa thống kê cho hiệu suất nhận thức (g = 0,148, p < 0,001) [1]. Lợi ích thể hiện rõ nhất ở can thiệp dùng ca cao (g = 0,224), bạch quả ginkgo (g = 0,187) và các loại quả mọng (g = 0,149), tập trung vào trí nhớ dài hạn, tốc độ xử lý thông tin và tâm trạng [1]. Nghiên cứu chỉ ra liều lượng thấp tới trung bình dùng dài hạn đem lại hiệu quả tốt trên người trung niên, người cao tuổi và nhóm đã có suy giảm nhận thức [1].

Giới hạn và các kết quả trái ngược

Mặc dù nhiều số liệu ủng hộ, bức tranh khoa học về chất chống oxy hóa không hoàn toàn đồng nhất. Báo cáo từ Đoàn hệ Framingham Offspring năm 2020 ghi nhận kết quả không thấy mối liên hệ rõ ràng, tương đồng với hai nghiên cứu dài hạn trước đó [3].

Cụ thể, nghiên cứu Đoàn hệ Doetinchem trên người trung niên khỏe mạnh (trung bình 55 tuổi) theo dõi 5 năm không tìm thấy mối liên quan giữa lượng flavonoid nạp vào với chức năng nhận thức tổng thể, trí nhớ hay tốc độ xử lý; thậm chí lượng tiêu thụ cao bất ngờ liên quan đến suy giảm độ linh hoạt nhận thức [3]. Nghiên cứu Zutphen Elderly trên người cao tuổi Hà Lan theo dõi 3 năm dựa trên thang MMSE cũng không phát hiện vai trò ngăn chặn sa sút trí nhớ từ flavonoid [3].

Đối với việc dùng hoạt chất chiết xuất trị bệnh Alzheimer, dữ liệu lâm sàng hiện vẫn chưa đủ vững chắc [4]. Một phân tích gộp về chiết xuất bạch quả chuẩn hóa EGb761 trên bệnh nhân suy giảm nhận thức cho thấy trong 4 thử nghiệm độc lập, có tới 3 thử nghiệm kết luận thuốc không khác biệt so với giả dược [4]. Mặc dù chiết xuất Ginkgo biloba liều trên 200 mg/ngày duy trì từ 5 tháng có thể cải thiện hiệu suất nhận thức ở người sa sút trí tuệ, chất lượng bằng chứng vẫn bị đánh giá ở mức thấp và đòi hỏi thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn [4].

Hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống thực phẩm chức năng chứa chất chống oxy hóa liều thật cao là có thể chữa khỏi bệnh Alzheimer hoặc ngăn ngừa hoàn toàn nguy cơ mất trí nhớ. Đây là quan niệm sai lầm vì hầu hết các dữ liệu tích cực đều đến từ việc ăn uống thực phẩm tự nhiên lâu dài chứ không phải từ viên uống đơn lẻ [4], [1].

Một ngộ nhận khác là nồng độ hoạt chất trong phòng thí nghiệm phản ánh đúng đời thực. Đa phần các thử nghiệm cơ chế trước đây được thực hiện ở nồng độ cực cao vượt mức sinh lý bình thường của cơ thể, trong khi các hoạt chất flavonoid trong tự nhiên có tỷ lệ hấp thu qua đường tiêu hóa tương đối hạn chế [6]. Do đó, việc lạm dụng viên bổ sung nồng độ đậm đặc không đồng nghĩa với việc tế bào não sẽ nhận được lượng hoạt chất tương ứng.

Ai nên thận trọng?

Dù dưỡng chất từ thực phẩm tự nhiên an toàn, việc sử dụng các sản phẩm bổ sung hay chiết xuất cô đặc giàu flavonoid (như chiết xuất lá bạch quả Ginkgo biloba nồng độ cao) cần có sự giám sát của bác sĩ [4]. Những người đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần đặc biệt cẩn trọng với các chiết xuất dược thảo này.

Những người mắc bệnh lý gan thận mạn tính hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài cũng không nên tự ý dùng viên chiết xuất flavonoid liều cao. Hoạt tính tương tác giữa vi sinh vật đường ruột và các hợp chất này có thể bị xáo trộn, dẫn tới biến đổi sinh khả dụng và chuyển hóa thuốc điều trị nền [7]. Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú cần ưu tiên nguồn thực phẩm tự nhiên thay vì thực phẩm chức năng cô đặc.

Cách áp dụng thực tế an toàn

Để tối ưu hóa lượng flavonoid tự nhiên nhằm hỗ trợ não bộ, bạn nên tích hợp các nhóm thực vật đa dạng vào thực đơn hằng ngày tương tự nguyên lý của chế độ ăn MIND:

  • Tăng cường các loại quả mọng như dâu tây, việt quất: Có thể dùng 2-3 lần mỗi tuần vào bữa phụ hoặc ăn kèm sữa chua, giúp bổ sung anthocyanidin và flavonol tự nhiên [1], [2].
  • Duy trì rau xanh và thực vật giàu hoạt tính: Các bữa ăn chính nên có sự góp mặt của rau họ cải, trà xanh nguyên chất hoặc một lượng nhỏ sô-cô-la đen giàu ca cao không đường [4], [1].
  • Ăn uống cân bằng và chăm sóc đường ruột: Bổ sung chất xơ hòa tan giúp nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột, từ đó tối ưu hóa quá trình chuyển hóa flavonoid qua trục não - ruột [7].
  • Uống đủ nước, tập thể dục thường xuyên và ngủ đủ giấc: Hoạt động thể chất hỗ trợ lưu thông máu lên não bộ phối hợp nhịp nhàng với dinh dưỡng lành mạnh để duy trì tế bào thần kinh [5], [6].

Chất chống oxy hóa nhóm flavonoid mang lại nhiều tín hiệu tích cực giúp làm chậm suy giảm trí nhớ do lão hóa tự nhiên khi được hấp thụ từ thực phẩm lành mạnh [1], [2]. Tuy nhiên, chúng không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa cho các bệnh lý sa sút trí tuệ [4]. Xây dựng lối sống năng động, chế độ dinh dưỡng phong phú và trao đổi với bác sĩ chuyên khoa là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ trí lực tuổi già.