Nhiều người khi sơ chế củ mài (hoài sơn) thường thấy lượng dịch nhờn tự nhiên dồi dào và truyền tai nhau kinh nghiệm ăn củ mài để “tráng thành dạ dày”, giảm cảm giác cồn cào khó chịu. Những thói quen ăn uống thất thường, stress hay tiêu thụ nhiều rượu bia thường khiến lớp niêm mạc tiêu hóa dễ bị tổn thương, bào mòn. Vậy dưới góc độ khoa học hiện đại, các thành phần và chất chiết từ củ mài có thực sự bảo vệ niêm mạc dạ dày hay không?

Câu trả lời là có. Các nghiên cứu tiền lâm sàng và tổng quan khoa học đã chứng minh các hoạt chất sinh học trong củ mài đem lại hiệu quả bảo vệ dạ dày rõ rệt, ức chế phản ứng viêm và kích thích quá trình tự chữa lành của lớp niêm mạc đường tiêu hóa.

Cơ chế tác động bảo vệ biểu mô tiêu hóa

Niêm mạc dạ dày thường xuyên phải đối mặt với các yếu tố tấn công như axit dịch vị, rượu bia, độc tố vi khuẩn hoặc thuốc giảm đau chống viêm [1]. Để không bị bào mòn, cơ thể dựa vào hàng rào phòng thủ gồm lớp chất nhầy bề mặt, lưu lượng máu tưới tiêu và các chất trung gian bảo vệ tế bào [1]. Khi các yếu tố tấn công vượt quá ngưỡng chịu đựng, phản ứng viêm bùng phát và gốc tự do sẽ phá hủy cấu trúc tế bào [1].

Chiết xuất từ củ mài (Dioscorea) can thiệp trực tiếp vào quá trình này thông qua việc phục hồi và tăng cường các yếu tố bảo vệ nội sinh [1], [2]. Cụ thể, chiết xuất củ mài giúp làm tăng hàm lượng prostaglandin E2 (PGE2) trong mô dạ dày [1]. Prostaglandin E2 là một chất trung gian quan trọng thúc đẩy tiết dịch nhầy bicarbonate và duy trì lưu thông máu nuôi dưỡng biểu mô [1]. Nhờ đó, lớp biểu mô tiêu hóa duy trì được tính toàn vẹn trước các tác nhân gây viêm loét [1], [2].

Khả năng ức chế viêm và trung hòa phản ứng oxy hóa

Bên cạnh việc thúc đẩy hàng rào niêm mạc, hoạt chất từ củ mài còn tác động trực tiếp lên các con đường truyền tín hiệu gây viêm [1], [2]. Khi niêm mạc bị kích ứng cấp tính do cồn hoặc hóa chất, cơ thể sẽ giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian gây viêm [1].

Các thử nghiệm cho thấy việc bổ sung chiết xuất củ mài giúp làm giảm các chất trung gian gây viêm trong huyết tương như nitric oxide và interleukin-6 (IL-6), đồng thời ức chế sự biểu hiện của cyclooxygenase-2 (COX-2) ở mô dạ dày [1]. Hơn nữa, tổng quan hệ thống ghi nhận củ mài còn làm giảm các cytokine tiền viêm khác như TNF-alpha và IL-1beta [2]. Sự suy giảm của các tín hiệu viêm này giúp ngăn chặn tình trạng thâm nhiễm tế bào viêm, hạn chế sự lan rộng của vết trợt loét [1], [2].

Song song đó, củ mài kích hoạt mạng lưới chống oxy hóa nội sinh [1], [2]. Hoạt động của các enzyme chủ chốt như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione peroxidase (GPx) và heme oxygenase-1 (HO-1) được khôi phục hoặc gia tăng đáng kể [1], [2]. Nhờ đó, các chỉ dấu phá hủy tế bào do stress oxy hóa như 8-hydroxy-2-guanosine và malondialdehyde (MDA) giảm xuống, ngăn ngừa thoái hóa màng tế bào biểu mô [1].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình loét

Hiệu quả bảo vệ của củ mài đã được kiểm chứng qua các mô hình thực nghiệm chi tiết [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã kiểm tra tác động bảo vệ dạ dày của chiết xuất nước và chiết xuất ethanol từ thịt củ cũng như vỏ củ mài (Dioscorea batatas Decne) trên chuột bị tổn thương dạ dày cấp do cồn axit hóa [1].

Trong nghiên cứu này, chuột thí nghiệm được cho uống dịch chiết củ mài trước khi gây loét bằng ethanol [1]. Kết quả quan sát đại thể và vi thể cho thấy các tổn thương bệnh lý trên niêm mạc dạ dày thuyên giảm rõ rệt [1]. Cả chiết xuất nước và chiết xuất cồn đều phát huy hiệu quả, nhưng dịch chiết thịt củ pha trong ethanol 60% cho thấy khả năng làm giảm dấu ấn stress oxy hóa và phục hồi hoạt tính enzyme chống oxy hóa SOD nổi bật nhất [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là tiến hành trên động vật với tổn thương cấp tính do cồn, cần thêm các nghiên cứu dài hạn hơn trên nhiều nguyên nhân loét khác [1].

Tổng quan hệ thống về chức năng đường tiêu hóa

Đến năm 2025, một nghiên cứu tổng quan hệ thống đã tổng hợp hàng loạt thử nghiệm trên người và các nghiên cứu in vivo để đánh giá tiềm năng trị liệu của củ mài (Dioscoreae Rhizoma) đối với sức khỏe tiêu hóa [2].

Báo cáo tổng hợp khẳng định củ mài không chỉ có tác dụng bảo vệ dạ dày trước tổn thương do cồn thông qua cơ chế chống viêm, chống oxy hóa mà còn tăng cường tái tạo hàng rào niêm mạc ruột [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra củ mài hỗ trợ cải thiện nhu động tiêu hóa, kích thích sản sinh axit béo chuỗi ngắn (SCFA) bằng cách điều hòa hệ vi sinh đường ruột và tăng sinh các chủng vi khuẩn có lợi [2]. Ngoài ra, tác dụng chống viêm ruột kết, giảm tiêu chảy liên quan đến kháng sinh và khả năng điều hòa miễn dịch cũng được ghi nhận [2]. Dù bằng chứng tổng hợp rất phong phú, các tác giả lưu ý việc tiêu chuẩn hóa hàm lượng chiết xuất và mở rộng thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người vẫn là điều cần thiết để đưa ra khuyến cáo điều trị chính thức [2].

Những hiểu lầm thường gặp về củ mài

Nhiều người lầm tưởng rằng chất nhớt của củ mài sau khi ăn vào sẽ bám nguyên vẹn tạo thành lớp màng chắn cơ học vĩnh viễn trong lòng dạ dày. Trên thực tế, củ mài khi vào đường tiêu hóa sẽ trải qua quá trình nhào trộn và tiêu hóa; hiệu quả bảo vệ niêm mạc phần lớn đến từ các cơ chế sinh hóa: kích thích tiết PGE2, kích hoạt enzyme nội sinh và chống lại các phản ứng viêm mô học [1], [2].

Một hiểu lầm khác là dùng củ mài có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị viêm loét dạ dày, trào ngược hoặc diệt vi khuẩn Helicobacter pylori. Củ mài là một vị thuốc đông y, một thực phẩm dinh dưỡng hỗ trợ củng cố hàng rào phòng ngự chứ không thể tiêu diệt vi khuẩn hay làm lành vết loét sâu tức thì nếu không có phác đồ y khoa can thiệp [1], [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Củ mài nhìn chung rất lành tính và giàu dinh dưỡng, tuy nhiên một số nhóm đối tượng cần lưu ý:

  • Người có cơ địa dị ứng, tiếp xúc nhựa củ tươi gây ngứa: Cần đeo găng tay khi gọt rửa để tránh viêm da tiếp xúc do tinh thể oxalat hoặc dịch nhựa sống.
  • Người đang bị đầy bụng, trướng hơi nghiêm trọng do ngưng trệ tiêu hóa: Mặc dù củ mài hỗ trợ vi sinh vật có lợi [2], việc nạp quá nhiều tinh bột cùng lúc có thể gây cảm giác ậm ạch khó tiêu tạm thời.
  • Bệnh nhân có vết loét dạ dày chảy máu cấp tính hoặc đau dữ dội: Cần đến bệnh viện cấp cứu, tuyệt đối không tự điều trị bằng các món ăn từ củ mài tại nhà.

Cách dùng củ mài hỗ trợ dạ dày trong đời sống

Để tận dụng tốt các hoạt chất sinh học hỗ trợ đường tiêu hóa từ củ mài, bạn có thể áp dụng theo các gợi ý sau:

  • Chế biến: Củ mài gọt sạch vỏ, ngâm nước để loại bớt nhựa gây ngứa ngoài da, sau đó có thể nấu canh với thịt nạc, hầm xương hoặc nấu cháo. Cháo củ mài nấu chín nhừ rất mềm, dễ hấp thu, không tạo gánh nặng cơ học lên thành dạ dày đang tổn thương.
  • Dạng dùng khô (Hoài sơn): Dùng củ mài đã thái lát phơi khô sắc nước uống hoặc tán bột mịn quấy chín ăn hàng ngày.
  • Thời điểm dùng: Thích hợp dùng vào bữa sáng hoặc các bữa phụ nhẹ lót dạ khi bụng bắt đầu cồn cào.
  • Liều lượng: Dùng từ 100 - 200g củ tươi mỗi bữa, hoặc 10 - 30g vị thuốc hoài sơn khô mỗi ngày như một phần của chế độ ăn cân bằng.

Củ mài thực sự mang lại nhiều lợi ích thiết thực trong việc củng cố hàng rào niêm mạc và giảm thiểu các tổn thương oxy hóa ở biểu mô tiêu hóa [1], [2]. Việc đưa củ mài vào thực đơn hàng ngày là một giải pháp dinh dưỡng lành mạnh, nhưng người bệnh dạ dày mạn tính vẫn cần tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa.