Chảy máu khi đi đại tiện kèm cảm giác đau rát hậu môn là nỗi ám ảnh của nhiều người mắc bệnh trĩ. Trong dân gian, không ít người truyền tai nhau dùng hoa hòe hãm trà uống hoặc giã đắp, nấu nước ngâm rửa tại chỗ với hy vọng cầm máu nhanh và làm co búi trĩ.

Trả lời thẳng câu hỏi dùng đường uống hay bôi đắp hiệu quả hơn: Các dữ liệu nghiên cứu lâm sàng hiện có chủ yếu đánh giá hiệu quả kiểm soát chảy máu trĩ qua đường uống dạng công thức thảo dược hoặc hỗn hợp hoạt chất chiết xuất [1] [2]. Trong khi đó, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào trong các dữ liệu được ghi nhận chứng minh việc bôi đắp trực tiếp hoa hòe lên búi trĩ giúp cầm máu hay làm co búi trĩ tốt hơn đường uống.

Hoa hòe và vị trí trong y học cổ truyền lẫn hiện đại

Cây hòe có tên khoa học là Sophora japonica L., từ lâu đã được sử dụng như một vị thuốc quen thuộc [3]. Hoa và nụ hoa hòe phơi khô (thường gọi là Hòe hoa) được y học cổ truyền tại Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc dùng để thanh nhiệt lương huyết (làm mát máu), cầm máu, chuyên trị các chứng trĩ xuất huyết và nôn ra máu [3] [4] [1].

Không chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian, loài thực vật vừa làm thuốc vừa làm thực phẩm này còn được ghi nhận có khả năng kháng khuẩn và kháng viêm [5]. Nụ hoa hòe cũng được ứng dụng trong y học cổ truyền cho các tình trạng tăng huyết áp và bệnh mủ da [6].

Điểm cốt lõi khiến y học hiện đại chú ý đến hoa hòe là bảng thành phần hóa học đa dạng. Hoa và nụ hòe khô chứa các nhóm chất flavone, tetraglycoside, isoflavone, isoflavone tetraglycoside, triterpene glycoside, phospholipid, alkaloid, axit amin và polysaccharide [4].

Đặc biệt, dược liệu này sở hữu năm hợp chất flavonoid chính gồm rutin, quercetin, isorhamnetin, genistein và kaempferol [4]. Trong đó, rutin là một hợp chất flavonoid tự nhiên phân bố rộng rãi, được xem là hoạt chất chính mang lại giá trị y sinh và kinh tế cao cho hoa hòe [7] [8]. Hai hoạt chất rutin và quercetin trong hoa hòe cũng chính là những thành phần được tìm thấy trong cây bạch quả (Ginkgo biloba) [3].

Cơ chế tác động: Vì sao hoa hòe hỗ trợ cầm máu và giảm viêm?

Bệnh trĩ xuất huyết đặc trưng bởi tình trạng sung huyết, viêm nề và vỡ các mao mạch tại đám rối tĩnh mạch vùng hậu môn trực tràng. Hoa hòe tác động vào quá trình này thông qua các hoạt chất chống xuất huyết và cầm máu tự nhiên có trong dược liệu [4].

Hiệu quả sinh học của hoa hòe phần lớn đến từ hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm [4]. Trong một nghiên cứu năm 2005 thực hiện trên 66 con chuột cống dòng Sprague-Dawley bị gây nhồi máu não cục bộ bằng cách kẹp động mạch trong 90 phút rồi tái tưới máu 24 giờ, chiết xuất hoa hòe ở liều 100 hoặc 200 mg/kg trước tổn thương và 200 mg/kg sau tổn thương giúp giảm đáng kể mức độ khiếm khuyết thần kinh và tỷ lệ vùng nhồi máu [3].

Ở liều dự phòng 200 mg/kg, dược liệu này làm giảm rõ rệt số lượng tế bào dương tính với ED1, giảm biểu hiện của chất gây viêm interleukin-1beta (IL-1beta) và hạn chế số lượng tế bào chết theo chương trình (apoptosis) [3]. Tác dụng bảo vệ mô và mạch máu này liên quan trực tiếp đến khả năng ức chế hoạt hóa tế bào vi thần kinh đệm (microglia) và kìm hãm phản ứng viêm qua trung gian IL-1beta [3] [4].

Khi xét đến tác dụng tại chỗ trên bề mặt da và niêm mạc, một nghiên cứu năm 2021 đã phân tích dược lý mạng lưới và thử nghiệm trên chuột nhắt trắng đực dòng Balb/c 6 tuần tuổi bị viêm da tiếp xúc do hóa chất DNFB [6]. Các nhà khoa học phát hiện 11 hợp chất trong nụ hoa hòe tác động lên 13 gen liên quan đến phản ứng viêm da, bao gồm ALB, COX-2, CXCL2, CXCL10, ICAM1, IFN-gamma, IL-10, IL-1alpha, IL-1beta, IL-2, IL-6, E-selectin và TNF [6].

Việc bôi chiết xuất methanol của nụ hoa hòe lên vùng da tổn thương ở chuột giúp ức chế đáng kể tình trạng bong vảy, ban đỏ, dày da, tăng sản biểu mô và sự xâm nhập của tế bào miễn dịch [6]. Điều này gợi ý chiết xuất hoa hòe có khả năng làm dịu phản ứng viêm bề mặt da thông qua việc ngăn chặn tăng sinh biểu mô và tế bào viêm, nhưng thử nghiệm này chỉ đánh giá trên mô hình viêm da tiếp xúc ở chuột chứ không phải mô búi trĩ ở người [6].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả trị trĩ của hoa hòe?

Để trả lời chính xác việc dùng hoa hòe trị chảy máu trĩ hiệu quả đến đâu, cần nhìn vào các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh. Một nghiên cứu sơ bộ công bố năm 2013 đã tiến hành thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược nhằm đánh giá tính an toàn và hiệu quả của bài thuốc chứa hoa hòe trong điều trị bảo tồn bệnh trĩ có triệu chứng [1].

Các chỉ số theo dõi trong nghiên cứu bao gồm tỷ lệ hiệu quả lâm sàng, điểm số triệu chứng và tỷ lệ xuất hiện các biến cố lâm sàng quan trọng [1]. Kết quả sau 7 ngày điều trị cho thấy 87,0% bệnh nhân thuộc nhóm dùng công thức hoa hòe cải thiện các triệu chứng chính, trong khi tỷ lệ này ở nhóm dùng giả dược là 81,8% [1].

Sau 14 ngày theo dõi, có 78,2% bệnh nhân trong nhóm dùng công thức hoa hòe hết triệu chứng, so với mức 40,9% bệnh nhân ở nhóm giả dược vẫn còn triệu chứng tồn dư [1]. Tuy nhiên, phân tích thống kê chỉ ra rằng sự khác biệt giữa nhóm dùng hoa hòe và nhóm giả dược không có ý nghĩa thống kê [1].

Đáng chú ý, các tác giả nhận thấy khi bệnh nhân cải thiện thói quen đại tiện và thực hiện ngâm hậu môn bằng nước ấm (sitz baths), triệu chứng bệnh trĩ của họ giảm đi rõ rệt bất kể có sử dụng công thức hoa hòe hay không [1]. Nghiên cứu kết luận công thức hoa hòe cổ truyền an toàn về mặt lâm sàng, nhưng hiệu quả thực sự lên bệnh trĩ cần được kiểm chứng thêm ở quy mô mẫu lớn hơn với các mức liều lượng khác nhau [1].

Một bằng chứng lâm sàng mạnh mẽ hơn đến từ nghiên cứu đa trung tâm, tiến cứu, mù đôi công bố năm 2018 trên 154 bệnh nhân mắc bệnh trĩ độ I đến độ III tại bốn đơn vị đại trực tràng [2]. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả giảm chảy máu trĩ trong ngắn hạn và trung hạn của hỗn hợp các hoạt chất flavonoid đường uống bao gồm diosmin, troxerutin, rutin, hesperidin và quercetin (những hoạt chất mà rutin và quercetin là thành phần chủ đạo trong hoa hòe) [4] [2].

Những người có tiền sử dị ứng flavonoid, mắc bệnh viêm ruột, hội chứng tắc nghẽn đường ra, phụ nữ mang thai và cho con bú, có bệnh lý hậu môn kèm theo hoặc huyết khối búi trĩ, phẫu thuật hậu môn trực tràng trong vòng 1 năm, mắc ung thư hoặc HIV, từng xạ trị vùng chậu, hoặc đang dùng thuốc chống đông máu đường uống đều bị loại khỏi nghiên cứu [2].

Trong số 154 người tham gia, 78 bệnh nhân thuộc nhóm nghiên cứu được dùng hỗn hợp chứa diosmin, troxerutin, rutin, hesperidin và quercetin; 76 bệnh nhân thuộc nhóm đối chứng dùng hỗn hợp phân đoạn vi hạt tinh chế gồm diosmin kết hợp hesperidin, diosmetin, isoroifolin và linarin [2]. Các bác sĩ đánh giá tình trạng chảy máu, số lượng búi trĩ bệnh lý và phân độ Goligher tại các lần tái khám [2].

Kết quả cho thấy tình trạng chảy máu cải thiện rõ rệt sau 1 tháng và 6 tháng ở cả hai nhóm: nhóm nghiên cứu đạt tỷ lệ cải thiện lần lượt là 79,5% và 70,5%, còn nhóm đối chứng đạt 80,2% và 75%, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai phác đồ [2]. Tuy nhiên, mức độ hài lòng của người bệnh sau 6 tháng ở nhóm dùng hỗn hợp có rutin và quercetin đạt 4,05 điểm, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 3,25 điểm ở nhóm đối chứng (p = 0,003) [2].

So sánh đường uống và bôi đắp: Lợi ích và giới hạn bằng chứng

Từ các dữ liệu khoa học trên, có thể thấy sự chênh lệch rõ ràng về bằng chứng giữa đường uống và đường bôi đắp tại chỗ đối với bệnh trĩ. Đường uống (dưới dạng bài thuốc chứa hoa hòe hoặc viên uống phối hợp các flavonoid tinh chế như rutin, quercetin) đã được kiểm chứng trên người bệnh trĩ thực tế, ghi nhận tính an toàn cao, rất ít tác dụng phụ và hỗ trợ kiểm soát chảy máu từ bên trong [1] [2].

Ngược lại, việc dùng hoa hòe bôi đắp trực tiếp lên hậu môn hiện chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên bệnh nhân trĩ để khẳng định khả năng cầm máu hay làm co búi trĩ. Nghiên cứu năm 2021 dù chứng minh chiết xuất nụ hoa hòe bôi ngoài da giúp giảm sưng đỏ, giảm dày da và ức chế tế bào viêm rất tốt, nhưng đó là chế phẩm chiết xuất bằng dung môi methanol trong phòng thí nghiệm và thử nghiệm trên da chuột bị viêm tiếp xúc [6].

Hơn nữa, việc chiết xuất hoạt chất từ hoa hòe khô trong thực tế không hề đơn giản. Một nghiên cứu công nghệ dược năm 2015 chỉ ra rằng hoa hòe khô có khả năng hấp thụ nước mạnh nhưng sự hòa tan của hoạt chất chính (như rutin) lại không rõ ràng và dễ biến thiên nếu chỉ nấu sắc thông thường mà không kiểm soát chất lượng [7]. Tại Trung Quốc, để đảm bảo hàm lượng rutin đạt trên 0,181 mg/mL trong dịch chiết, các nhà máy được cấp phép phải ứng dụng công nghệ quang phổ cận hồng ngoại (NIR) và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để giám sát trực tuyến quy trình sản xuất hạt cốm thảo dược [7].

Đến năm 2021, giới khoa học tiếp tục phát triển các vật liệu polyme in dấu phân tử từ tính có cấu trúc giống quả thanh mai và tổ ong nhằm làm giàu chọn lọc rutin từ hoa hòe với hiệu suất thu hồi đạt 87,2% đến 94,6% [8]. Điều này cho thấy các chế phẩm tinh chế dùng đường uống có ưu thế vượt trội về độ ổn định hàm lượng hoạt chất so với việc người bệnh tự giã nát hoa hòe khô để đắp hoặc pha nước loãng tại nhà.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hoa hòe trị trĩ

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần uống nước hoa hòe hoặc đắp bã hoa hòe là có thể làm búi trĩ tự co rút hoàn toàn mà không cần thay đổi lối sống. Thực tế từ thử nghiệm lâm sàng năm 2013 đã chứng minh: hiệu quả giảm triệu chứng trĩ phụ thuộc rất lớn vào việc điều chỉnh thói quen đại tiện và ngâm rửa hậu môn bằng nước ấm, đến mức nhóm dùng giả dược cũng đạt tỷ lệ cải thiện 81,8% sau 7 ngày khi tuân thủ các biện pháp chăm sóc này [1].

Sai lầm thứ hai là tự ý giã hoa hòe tươi hoặc khô đắp trực tiếp lên búi trĩ đang chảy máu. Búi trĩ bị xung huyết và trầy xước niêm mạc rất dễ nhiễm trùng nếu tiếp xúc với bã dược liệu thô chưa qua tiệt trùng; thay vì đắp bã cây, phương pháp tại chỗ được y văn ghi nhận hỗ trợ cải thiện triệu chứng rõ rệt là ngâm hậu môn bằng nước ấm sạch (sitz baths) [1].

Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng việc uống trà hoa hòe tự pha với các loại thuốc chứa hỗn hợp flavonoid tinh chế. Nghiên cứu năm 2018 đạt tỷ lệ giảm chảy máu 79,5% sau 1 tháng là nhờ sử dụng tổ hợp nhiều flavonoid chuẩn hóa (diosmin, troxerutin, rutin, hesperidin, quercetin) trên bệnh nhân trĩ độ I-III, chứ không phải chỉ dùng đơn độc nước hãm nụ hòe thô [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng hoa hòe và hoạt chất liên quan?

Dù hoa hòe và các hoạt chất flavonoid được đánh giá là an toàn với tỷ lệ biến cố bất lợi tối thiểu trong các thử nghiệm lâm sàng, không phải ai cũng có thể tùy tiện sử dụng [1] [2]. Trước hết, những người có cơ địa dị ứng với nhóm chất flavonoid tuyệt đối không nên dùng các chế phẩm chiết xuất từ dược liệu này [2].

Phụ nữ đang mang thai và trong thời kỳ hậu sản (cho con bú) là nhóm đối tượng đã bị loại trừ khỏi thử nghiệm lâm sàng điều trị trĩ bằng hỗn hợp flavonoid, do đó không nên tự ý dùng khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [2]. Tương tự, người bệnh đang sử dụng thuốc chống đông máu đường uống cần đặc biệt thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc ảnh hưởng đến quá trình đông cầm máu [4] [2].

Những bệnh nhân có tình trạng chảy máu hậu môn kèm theo bệnh viêm ruột, hội chứng tắc nghẽn đường ra, trĩ huyết khối cấp tính, các bệnh lý hậu môn phức tạp khác, hoặc có tiền sử ung thư, xạ trị vùng chậu cần được thăm khám chuyên khoa đại trực tràng thay vì tự điều trị tại nhà bằng thảo dược [2]. Việc xác định đúng nguyên nhân chảy máu giúp tránh bỏ sót các bệnh lý ác tính đường tiêu hóa dưới.

Cách áp dụng thực tế để kiểm soát chảy máu trĩ an toàn

Để hỗ trợ kiểm soát chảy máu và giảm khó chịu do bệnh trĩ từ độ I đến độ III, người bệnh nên ưu tiên đường uống kết hợp chăm sóc vệ sinh tại chỗ đúng cách [1] [2]. Nếu muốn sử dụng các chế phẩm đường uống chứa chiết xuất hoa hòe hoặc hỗn hợp flavonoid chuẩn hóa (chứa rutin, quercetin kết hợp diosmin, hesperidin, troxerutin), người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ để có phác đồ dùng liên tục từ 1 đến 6 tháng nhằm đạt hiệu quả ổn định mạch máu tốt nhất [2].

Nếu sử dụng nụ hoa hòe khô hãm nước uống theo hướng thực phẩm hỗ trợ sức khỏe hàng ngày, cần lưu ý hoa hòe khô hút nước mạnh nhưng hoạt chất rutin khó hòa tan hoàn toàn trong nước thường [7]. Người dùng nên chọn nguồn dược liệu sạch, hãm với nước sôi đủ thời gian và chỉ xem đây là thức uống hỗ trợ làm mát cơ thể, không thay thế thuốc đặc trị khi đang chảy máu cấp.

Đối với đường dùng tại chỗ, thay vì đắp bã hoa hòe thô trực tiếp lên vùng hậu môn đang tổn thương, người bệnh nên áp dụng phương pháp ngâm hậu môn bằng nước ấm sạch (sitz baths) hàng ngày [1]. Kết hợp ngâm ấm với việc tập thói quen đi đại tiện đúng giờ, tránh rặn mạnh, bổ sung đủ nước và chất xơ giúp làm mềm phân chính là chìa khóa nền tảng giúp giảm nhanh triệu chứng trĩ chỉ sau 1 đến 2 tuần [1].

Tóm lại, các bằng chứng khoa học hiện tại ủng hộ việc dùng các hoạt chất từ hoa hòe (như rutin, quercetin) qua đường uống kết hợp cùng các flavonoid khác để hỗ trợ giảm chảy máu ở bệnh nhân trĩ độ I-III, trong khi đường bôi đắp trực tiếp lên búi trĩ chưa có cơ sở lâm sàng vững chắc [1] [2]. Để kiểm soát bệnh bền vững, người bệnh không nên chỉ trông chờ vào dược liệu mà cần kết hợp ngâm ấm hậu môn, cải thiện thói quen đại tiện và thăm khám bác sĩ chuyên khoa khi tình trạng xuất huyết kéo dài [1].