Xu hướng ăn chay và thuần chay (vegan - loại bỏ hoàn toàn thực phẩm nguồn gốc động vật) ngày càng phổ biến ở phụ nữ trẻ. Khi bước vào giai đoạn mang thai và cho con bú, nhiều bà mẹ băn khoăn liệu việc không ăn thịt, cá, trứng, sữa có làm giảm chất lượng sữa mẹ hay khiến trẻ thiếu chất. Thắc mắc lớn nhất thường xoay quanh vitamin B12 - vi chất vốn hầu như chỉ có trong thực phẩm động vật.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là: Có nguy cơ, nhưng hoàn toàn phòng tránh được. Trẻ bú mẹ ăn thuần chay có nguy cơ cao thiếu hụt vitamin B12 nếu người mẹ không bổ sung vi chất này đầy đủ [1]. Tuy nhiên, nếu mẹ bầu và mẹ cho con bú sử dụng thực phẩm bổ sung vitamin B12 hợp lý, sữa mẹ vẫn đảm bảo giá trị dinh dưỡng tương đương với các bà mẹ ăn uống bình thường [2].
Vì sao mẹ ăn chay dễ dẫn đến thiếu hụt vitamin B12 ở trẻ bú mẹ?
Thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ chịu ảnh hưởng nhất định từ chế độ ăn của người mẹ [2]. Nồng độ vitamin B12 trong sữa mẹ và nồng độ vi chất này trong huyết thanh của trẻ bú mẹ có mối tương quan trực tiếp với nhau [3]. Tình trạng vitamin B12 của mẹ chính là yếu tố chủ chốt quyết định mức độ nghiêm trọng của chứng thiếu hụt cobalamin (vitamin B12) ở trẻ bú mẹ [1].
Khi người mẹ nạp ít vitamin B12 trong thời kỳ cho con bú, hàm lượng chất này trong sữa mẹ sẽ sụt giảm [1]. Những bà mẹ ăn thuần chay trường kỳ nhưng bổ sung rất ít hoặc không bổ sung vi chất sẽ đẩy trẻ bú mẹ hoàn toàn vào nguy cơ thiếu vitamin B12 trong giai đoạn từ 2 đến 12 tháng tuổi [3]. Thậm chí, tình trạng thiếu hụt vitamin B12 đã được ghi nhận ở tới 45% trẻ nhũ nhi theo chế độ ăn thuần chay [3].
Hậu quả của việc thiếu hụt này không chỉ dừng lại ở mức độ nhẹ. Thiếu vitamin B12 ở trẻ nhũ nhi có thể gây thiếu máu, chậm phát triển, chán ăn, chậm lớn, tăng sắc tố ở lòng bàn tay hoặc lòng bàn chân [3]. Nghiêm trọng hơn, trẻ có thể gặp các triệu chứng thần kinh như cử động không tự chủ, điện não đồ (EEG) bất thường [3], và có nguy cơ chịu những khuyết tật thần kinh vĩnh viễn [1]. Ngay từ trong bụng mẹ, mức B12 của mẹ đã ảnh hưởng đến con và là yếu tố nguy cơ độc lập gây dị tật ống thần kinh, đồng thời liên quan đến tình trạng nhẹ cân khi sinh và sinh non [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về sữa của mẹ ăn chay?
Để làm rõ chất lượng sữa của mẹ ăn chay, một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã phân tích dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu MEDLINE (Pubmed) và Scopus theo quy trình PRISMA [2]. Tổng quan này bao gồm 13 công trình nghiên cứu đánh giá tác động của chế độ ăn và lượng thực phẩm nguồn gốc động vật lên thành phần sữa mẹ [2]. Kết quả chỉ ra rằng các bà mẹ ăn mặn, ăn chay (vegetarian) và ăn thuần chay (vegan) đều tạo ra dòng sữa có giá trị dinh dưỡng tương đương nhau [2]. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở các axit béo và một số vi chất, đứng đầu là vitamin B12 [2]. Các tác giả kết luận mẹ ăn chay và thuần chay hoàn toàn có khả năng tạo ra sữa giàu dinh dưỡng cho con, miễn là được bổ sung đầy đủ các chất bù đắp cho nhu cầu của cơ thể [2].
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2018 tại Hoa Kỳ đã phân tích trực tiếp 74 mẫu sữa mẹ, bao gồm 26 mẫu từ mẹ thuần chay, 22 mẫu từ mẹ ăn chay và 26 mẫu từ mẹ không ăn chay [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ sữa mẹ có hàm lượng vitamin B12 thấp (dưới 310 pmol/L) lần lượt là 19,2% ở nhóm thuần chay, 18,2% ở nhóm ăn chay và 15,4% ở nhóm không ăn chay [5]. Sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm chế độ ăn [5]. Giá trị trung vị của nồng độ vitamin B12 trong sữa mẹ đạt 558 pmol/L ở nhóm thuần chay, 509 pmol/L ở nhóm ăn chay và 444 pmol/L ở nhóm ăn mặn [5].
Lý do giúp nhóm mẹ thuần chay tại Hoa Kỳ duy trì được mức B12 trong sữa ngang ngửa, thậm chí có trung vị cao hơn nhóm ăn mặn, nằm ở thói quen dùng viên uống bổ sung. Trong nghiên cứu năm 2018 này, tỷ lệ sử dụng viên bổ sung vitamin B12 đơn chất ở mẹ thuần chay là 46,2%, cao hơn hẳn mức 27,3% ở mẹ ăn chay và 3,9% ở mẹ ăn mặn [5]. Phân tích hồi quy tuyến tính chứng minh việc dùng viên bổ sung vitamin B12 đơn chất là yếu tố dự báo tích cực đến nồng độ B12 trong sữa mẹ [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn là cỡ mẫu nhỏ [1] và phát hiện gần 20% tổng số người tham gia có mức B12 trong sữa thấp bất kể chế độ ăn [5]. Đáng chú ý, khoảng 85% số người bị xếp vào nhóm có B12 sữa mẹ thấp thực tế vẫn đang uống bổ sung B12 với liều vượt mức khuyến nghị hàng ngày (RDA), cho thấy cần thêm nghiên cứu để xác định chuẩn giá trị B12 đầy đủ trong sữa mẹ [5].
Thực trạng bổ sung vi chất ở các bà mẹ ăn chay hiện nay
Dù việc bổ sung vitamin B12 là bắt buộc đối với người ăn thuần chay nghiêm ngặt khi cho con bú [6], thực tế tuân thủ vẫn còn nhiều khoảng trống. Một khảo sát trực tuyến công bố năm 2024 tại Đức đã thu thập dữ liệu từ 2054 phụ nữ đang cho con bú, bao gồm 1240 người ăn tạp, 410 người ăn chay và 404 người ăn thuần chay [6]. Khảo sát sử dụng kiểm định chi-square để phân tích mối liên hệ giữa chế độ ăn và việc dùng thực phẩm bổ sung [6].
Kết quả khảo sát tại Đức cho thấy tỷ lệ dùng ít nhất một loại thực phẩm bổ sung ở nhóm ăn tạp là 67,3%, nhóm ăn chay là 84,9% và nhóm thuần chay lên tới 98,0% [6]. Tuy nhiên, khi xét riêng từng chất, chỉ có 58,2% mẹ thuần chay, 61,7% mẹ ăn chay và 54,6% mẹ ăn tạp báo cáo có sử dụng sản phẩm chứa vitamin B12 [6]. Đối với i-ốt, tỷ lệ bổ sung là 88,4% ở nhóm thuần chay, 66,8% ở nhóm ăn chay và 53,2% ở nhóm ăn tạp [6]. Với DHA, con số này còn thấp hơn: chỉ 38,6% mẹ thuần chay, 40,2% mẹ ăn chay và 34,1% mẹ ăn tạp có bổ sung [6]. Nhóm nghiên cứu bày tỏ sự lo ngại khi một số lượng lớn mẹ thuần chay không báo cáo việc bổ sung vitamin B12, dù điều này một phần có thể do sai số trong quá trình tự khai báo [6].
Sự thiếu đồng nhất trong hướng dẫn bổ sung cũng thể hiện qua khảo sát công bố năm 2023 của Hiệp hội Ngân hàng Sữa mẹ Châu Âu (EMBA) [7]. Khảo sát thực hiện từ tháng 1 đến tháng 7 năm 2022 trên 188 ngân hàng sữa mẹ tại châu Âu và nhận được 118 phản hồi (tỷ lệ phản hồi 63%) [7]. Ở một số quốc gia, phụ nữ thuần chay từng bị loại khỏi danh sách hiến tặng sữa mẹ do lo ngại về dinh dưỡng [2]. Khảo sát của EMBA cho thấy 27% ngân hàng sữa mẹ khuyến nghị mẹ thuần chay và 26% khuyến nghị mẹ ăn chay phải bổ sung vitamin B12 để được chấp nhận làm người hiến sữa; 8% yêu cầu bổ sung thêm axit béo omega-3 [7]. Ở các ngân hàng sữa mẹ còn lại, người ăn chay hoặc bị loại trừ hoàn toàn, hoặc được nhận sữa bất kể có bổ sung hay không, đồng thời liều lượng khuyến nghị cũng cực kỳ khác biệt [7].
Những rủi ro nếu áp dụng chế độ thuần chay cực đoan
Bằng chứng lịch sử từ một báo cáo năm 1979 đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về chế độ ăn thuần chay thiếu khoa học ở trẻ nhỏ [8]. Báo cáo này ghi nhận 4 trẻ nhũ nhi thuộc một cộng đồng tôn giáo thuần chay mới thành lập bị thiếu hụt dinh dưỡng đa vi chất nghiêm trọng [8]. Những trẻ này được bú mẹ đến 3 tháng tuổi, sau đó sữa mẹ bị thay thế hoặc bổ sung bằng các chế phẩm có mật độ năng lượng cực kỳ thấp [8]. Hậu quả là cả 4 trẻ đều bị suy dinh dưỡng protein-năng lượng trầm trọng, còi xương nặng, loãng xương, thiếu vitamin B12 và nhiều chất khác [8]. Một trẻ đã tử vong, 3 trẻ còn lại hồi phục sau khi điều trị tại bệnh viện [8]. Dù cộng đồng này sau đó đã đồng ý điều chỉnh chế độ ăn cho trẻ nhưng họ vẫn từ chối cho trẻ dùng vitamin B12 định kỳ [8].
Bên cạnh trường hợp cực đoan trên, việc đánh giá tác động của chế độ ăn thuần chay trong các nghiên cứu quan sát hiện đại cũng có những giới hạn nhất định. Một tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng người ăn thuần chay thường có điều kiện kinh tế xã hội tốt hơn, lối sống lành mạnh hơn, tập thể dục nhiều hơn và ít hút thuốc hơn người ăn mặn [4]. Các nghiên cứu hiện tại thường bị lệch bởi sai số chọn mẫu (selection bias), khi người tham gia được tuyển chọn từ những môi trường vốn đã có ý thức cao về sức khỏe [4]. Tại các khu vực tiêu thụ ít thực phẩm động vật và không phổ biến việc bổ sung vi chất trước sinh, nguy cơ thiếu B12 ở trẻ rõ rệt hơn nhiều, điển hình như dữ liệu tiến cứu cho thấy nồng độ B12 trong huyết thanh/huyết tương của mẹ và trẻ cũng như trong sữa mẹ ở phụ nữ Canada cao hơn đáng kể so với phụ nữ Campuchia [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi mẹ ăn chay cho con bú
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là uống vitamin tổng hợp (multivitamin) hoặc viên uống tiền sản (prenatal vitamin) là đã đủ cung cấp B12 cho sữa mẹ. Thực tế, nghiên cứu năm 2018 tại Hoa Kỳ chỉ ra rằng chỉ có viên bổ sung vitamin B12 đơn chất mới dự báo tích cực nồng độ B12 trong sữa mẹ [5]. Ngược lại, việc dùng vitamin tổng hợp lại có mối liên hệ tiêu cực với nồng độ B12 trong sữa mẹ, còn vitamin nhóm B tổng hợp (B-complex) và vitamin tiền sản không có khả năng dự báo hàm lượng B12 trong sữa [5].
Hiểu lầm thứ hai là chờ trẻ có biểu hiện thiếu máu trên xét nghiệm mới nghi ngờ thiếu B12. Ở trẻ trên 6 tháng tuổi, chế độ ăn chay và thuần chay thường tiêu thụ lượng lớn folate [3]. Lượng folate cao này có thể che lấp các đặc điểm huyết học (như thiếu máu) của tình trạng thiếu vitamin B12, khiến các triệu chứng tổn thương thần kinh thường trở thành dấu hiệu đầu tiên xuất hiện [3].
Hiểu lầm thứ ba là chỉ cần quan tâm đến mỗi vitamin B12. Thực tế, chế độ ăn chay của mẹ còn ảnh hưởng đến thành phần axit béo trong sữa [1]. Sữa của các bà mẹ ăn chay và thuần chay tại Vương quốc Anh có mức DHA thấp hơn so với người ăn tạp, dù tại Hoa Kỳ mức DHA này không thấp hơn, có thể nhờ họ nạp nhiều ALA từ dầu đậu nành hoặc dùng DHA tạo sẵn [1]. Sữa của mẹ ăn chay cũng chứa lượng axit béo LA và ALA cao gấp hơn hai lần so với mẹ không ăn chay [1]. Ngoài ra, trẻ ăn dặm theo chế độ thực dưỡng (macrobiotic) hoặc thuần chay nghèo canxi còn đối mặt với nguy cơ giảm mật độ khoáng của xương, tăng nguy cơ gãy xương và còi xương [3]. Một nghiên cứu ghi nhận trẻ từ 10 đến 20 tháng tuổi ăn thực dưỡng có mức canxi và vitamin D giảm đáng kể so với trẻ ăn tạp, với tỷ lệ còi xương lên tới 55% (so với 0% ở nhóm ăn tạp) [3].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn chay lúc nuôi con nhỏ?
Nhóm cần thận trọng hàng đầu là những phụ nữ ăn thuần chay trường kỳ nhưng ít hoặc không dùng thực phẩm bổ sung, đặc biệt khi nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong giai đoạn trẻ từ 2 đến 12 tháng tuổi [3]. Những bà mẹ ăn thuần chay có tình trạng dinh dưỡng trước sinh kém cũng cần lưu ý, vì cơ thể họ có thể có lượng dự trữ mỡ thấp dành cho việc tiết sữa [4]. Nếu không nạp đủ năng lượng sau sinh, hồ sơ dinh dưỡng của người mẹ ăn chay sẽ suy giảm, buộc cơ thể mẹ phải rút cạn nguồn dự trữ của chính mình để duy trì sự phát triển bình thường cho con [4].
Các gia đình bắt đầu cho trẻ ăn dặm theo chế độ thuần chay cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [3]. Bên cạnh đó, những người có làn da sẫm màu hoặc sinh sống ở các vĩ độ cao ít tiếp xúc ánh nắng mặt trời cần đặc biệt chú ý nguy cơ thiếu hụt vitamin D đi kèm khi áp dụng chế độ ăn hạn chế [3]. Phụ nữ có chế độ ăn kiêng khem hoặc có bệnh nền cần được nhân viên y tế đánh giá thường xuyên về dinh dưỡng và mức tiêu thụ năng lượng trong suốt thai kỳ và thời gian cho con bú [4].
Áp dụng thực tế: Bổ sung thế nào để mẹ khỏe, sữa đủ chất?
Đối với các bà mẹ ăn chay và thuần chay đang cho con bú, việc bổ sung vitamin B12 bằng các chế phẩm phù hợp là yêu cầu bắt buộc [6], [3]. Thay vì chỉ dựa vào viên uống tổng hợp hay viên vitamin bầu, mẹ nên ưu tiên sử dụng viên bổ sung vitamin B12 đơn chất để tối ưu hóa hàm lượng vi chất này đi vào sữa mẹ [5]. Ngoài ra, phụ nữ theo chế độ ăn hạn chế nên sử dụng thêm các thực phẩm được tăng cường vi chất (fortified foods) để đáp ứng nhu cầu của cơ thể [4].
Khi trẻ bước vào giai đoạn ăn dặm theo chế độ thuần chay, trẻ bắt buộc phải được bổ sung vitamin B12 ngay từ khi bắt đầu ăn dặm [3]. Trường hợp ngoại lệ duy nhất không cần dùng thêm viên B12 là khi trẻ sử dụng sữa công thức làm từ gạo hoặc đậu nành đã được tăng cường đầy đủ vitamin B12 [3].
Bên cạnh B12, mẹ và bé cần được đảm bảo các vi chất thiết yếu khác. Tại một số quốc gia như Đức, việc bổ sung i-ốt được khuyến nghị cho tất cả phụ nữ cho con bú, và bổ sung DHA được khuyến nghị cho những bà mẹ ăn ít hoặc không ăn cá [6]. Đối với trẻ dưới 12 tháng tuổi, nhu cầu canxi cần đạt 500 mg/ngày và nhu cầu vitamin D hàng ngày là 10 microgam/ngày (tương đương 400 IU/ngày) để đảm bảo sự phát triển và khoáng hóa xương [3]. Một chi tiết thú vị khác từ nghiên cứu tại Trung Quốc là phụ nữ mang thai nên hạn chế ăn dưa muối chua (ăn trên 6 bữa/tuần làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh ở thai nhi do hàm lượng nitrat, nitrit và hợp chất N-nitroso cao), trong khi việc dùng thịt, trứng hoặc sữa trên 1 bữa/tuần giúp giảm nguy cơ này [4].
Nhìn chung, chế độ ăn chay hoặc thuần chay không làm mất đi khả năng tạo ra dòng sữa mẹ quý giá và giàu dinh dưỡng [2]. Chìa khóa an toàn nằm ở nhận thức đúng đắn và việc tuân thủ bổ sung đầy đủ vitamin B12 cùng các vi chất thiết yếu theo hướng dẫn y tế [4]. Trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung nào, các bà mẹ đang mang thai hoặc cho con bú nên thăm khám và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được định lượng liều dùng phù hợp nhất với thể trạng cá nhân.
