Chế độ ăn DASH hạ huyết áp: hiệu quả thật đến mức nào?

Nhiều người khi nhận chẩn đoán huyết áp cao thường lo lắng trước viễn cảnh phải phụ thuộc vào thuốc suốt đời. Câu hỏi phổ biến nhất tại các phòng khám tim mạch là liệu việc thay đổi thực đơn hàng ngày có thực sự kéo được chỉ số huyết áp về ngưỡng an toàn hay không.

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) đã được chứng minh là một trong những can thiệp không dùng thuốc hiệu quả nhất đối với huyết áp cao. Mức giảm trung bình ghi nhận qua các phân tích gộp dao động từ 3 đến hơn 11 mmHg huyết áp tâm thu, tùy thuộc vào mức huyết áp ban đầu và sự kết hợp với việc cắt giảm muối ăn. Tuy nhiên, chế độ ăn này đóng vai trò hỗ trợ điều trị bước đầu hoặc đồng hành cùng lối sống lành mạnh, không thể tự ý thay thế phác đồ thuốc kê đơn ở những người bệnh giai đoạn nặng.

Cơ chế tác động: Sức mạnh từ tổng thể bữa ăn

Chế độ ăn DASH được xây dựng dựa trên nguyên lý kiểm tra tác động của một mô hình ăn uống hoàn chỉnh thay vì tập trung vào các viên uống bổ sung vi chất riêng lẻ ^[1]. Các nghiên cứu dịch tễ trước đây từng ghi nhận chế độ ăn chay giúp giảm huyết áp đồng nhất, trong khi việc bổ sung đơn lẻ từng chất dinh dưỡng lại mang lại kết quả không ổn định ^[1].

DASH tập trung vào việc tăng cường tiêu thụ trái cây, rau xanh và các sản phẩm từ sữa ít béo [1, 2, 3]. Mô hình này cũng kết hợp ngũ cốc nguyên hạt, thịt gia cầm, cá, các loại hạt, đồng thời cắt giảm chất béo, thịt đỏ, đồ ngọt và đồ uống chứa đường ^[2].

Về mặt sinh hóa, các phân tích gần đây đã bắt đầu làm sáng tỏ cơ chế phân tử của thực đơn này. Nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng DASH tác động lên các protein huyết thanh điều hòa áp lực mạch máu ^[3]. Cụ thể, mức độ cao của các protein như procollagen c-endopeptidase enhancer 1 (PCOLCE) và collagen triple helix repeat-containing protein 1 (CTHRC1) có liên quan đến mức giảm huyết áp tâm thu mạnh hơn ở nhóm ăn theo chế độ DASH so với nhóm đối chứng ^[3]. Ngoài ra, phản ứng của nồng độ renin huyết thanh cũng cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các mô hình ăn uống trong việc kiểm soát huyết áp tâm trương ^[3].

Nghiên cứu gốc: Bằng chứng trên người tăng huyết áp độ 1

Hiệu quả giảm áp lực mạch máu của DASH được khẳng định rõ nét trong một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2001 trên bệnh nhân tăng huyết áp tâm thu đơn độc độ 1 ^[4].

Nghiên cứu tiến hành trên 72 người lớn có huyết áp tâm thu từ 140 đến 159 mmHg và huyết áp tâm trương dưới 90 mmHg, được trích xuất từ nhóm 459 người tham gia thử nghiệm DASH ban đầu ^[4]. Sau 3 tuần áp dụng chế độ ăn đối chứng kiểu Mỹ điển hình, những người này được phân ngẫu nhiên vào 3 nhóm ăn trong 8 tuần: tiếp tục ăn đối chứng (25 người), ăn chế độ giàu rau quả (24 người), hoặc ăn chế độ DASH chuẩn (23 người) ^[4]. Lượng natri được giữ nguyên giữa 3 nhóm và năng lượng nạp vào được kiểm soát chặt chẽ nhằm tránh thay đổi cân nặng ^[4].

Kết quả cho thấy chế độ DASH giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình tới 11,2 mmHg so với nhóm đối chứng và giảm 8,0 mmHg so với nhóm chỉ tăng cường rau quả ^[4]. Tính chung, huyết áp toàn nhóm DASH hạ từ mức 146/85 mmHg xuống còn 134/82 mmHg sau 8 tuần can thiệp ^[4]. Đặc biệt, có tới 78% người tham gia (18/23 người) trong nhóm DASH đưa được huyết áp tâm thu về mức an toàn dưới 140 mmHg, trong khi tỷ lệ này ở nhóm ăn đối chứng chỉ đạt 24% và nhóm rau quả đạt 50% ^[4].

Bằng chứng tổng hợp từ các phân tích gộp lớn

Các thử nghiệm nhỏ lẻ có thể có dao động, nhưng dữ liệu tổng hợp từ các phân tích gộp quy mô lớn đã xác nhận giá trị nhất quán của thực đơn này trên diện rộng.

Một phân tích gộp công bố năm 2014 thực hiện trên 17 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (với 20 cặp so sánh và 2.561 người tham gia) đã đánh giá toàn diện sức mạnh của DASH ^[5]. Kết quả cho thấy chế độ ăn DASH giúp giảm trung bình 6,74 mmHg huyết áp tâm thu và giảm 3,54 mmHg huyết áp tâm trương trên toàn bộ mẫu nghiên cứu ^[5]. Đáng chú ý, mức giảm ghi nhận sâu hơn ở những người có tình trạng huyết áp cao sẵn có và trong các thử nghiệm có kết hợp hạn chế năng lượng ^[5].

Bên cạnh đó, việc biến tấu chế độ ăn này cũng mang lại kết quả tích cực. Một phân tích gộp năm 2021 tổng hợp từ 10 thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành có huyết áp cao hoặc tiền tăng huyết áp cho thấy chế độ DASH cải tiến giúp giảm trung bình 3,26 mmHg huyết áp tâm thu và 2,07 mmHg huyết áp tâm trương ^[6]. Mức giảm huyết áp tâm thu thể hiện rõ rệt hơn ở các nhóm có huyết áp nền từ 140/90 mmHg trở lên ^[6]. Ở những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 30 kg/m2 trở lên, mức giảm huyết áp tâm trương cũng đạt cao hơn ^[6]. Đồng thời, các can thiệp kéo dài trên 8 tuần ghi nhận mức hạ huyết áp tâm trương rõ ràng hơn các can thiệp từ 8 tuần trở xuống ^[6].

DASH phiên bản nhiều chất béo hơn: Liệu có hiệu quả?

Nhiều người e ngại chế độ ăn DASH truyền thống khó duy trì vì yêu cầu sử dụng sữa ít béo hoặc tách béo hoàn toàn. Để tìm lời giải, một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo năm 2016 đã so sánh chế độ DASH chuẩn và chế độ DASH nhiều chất béo hơn (HF-DASH) ^[7].

Thử nghiệm thực hiện trên 36 người khỏe mạnh, trải qua 3 giai đoạn ăn uống ngẫu nhiên kéo dài 3 tuần mỗi đợt, cách nhau bởi 2 tuần nghỉ (washout) gồm: chế độ ăn đối chứng, DASH chuẩn (nhiều sữa ít béo) và HF-DASH (thay sữa ít béo bằng sữa nguyên béo, tăng nhẹ chất béo và giảm lượng đường) ^[7]. Kết quả cho thấy cả hai thực đơn DASH và HF-DASH đều hạ huyết áp tương đương nhau khi so với chế độ ăn đối chứng ^[7].

Điểm khác biệt nằm ở bảng mỡ máu: thực đơn HF-DASH giúp giảm triglycerid cũng như nồng độ hạt VLDL lớn và trung bình mà không làm tăng cholesterol xấu LDL ^[7]. Ngược lại, thực đơn DASH chuẩn giúp giảm cholesterol LDL nhưng cũng đồng thời làm giảm cholesterol tốt HDL ^[7]. Điều này mở ra khả năng linh hoạt hơn trong việc lựa chọn thực phẩm mà vẫn giữ trọn lợi ích kiểm soát huyết áp.

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ khi tự ý bỏ thuốc

Mặc dù có khả năng hạ huyết áp ấn tượng, chế độ ăn DASH không phải là "thần dược" chữa dứt điểm bệnh hay có thể hoàn toàn thay thế thuốc trong mọi tình huống.

Thiết kế của các thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng như nghiên cứu DASH-Sodium cho thấy việc chuẩn bị sẵn toàn bộ khẩu phần ăn và giám sát chặt chẽ cân nặng là điều kiện lý tưởng của phòng nghiên cứu ^[2]. Trong đời sống thực tế, việc duy trì tuân thủ 100% chế độ ăn kiêng thường khó khăn hơn nhiều.

Hơn nữa, tác động của chế độ ăn lên tỷ lệ tử vong lâu dài ở những bệnh nhân có bệnh lý tim mạch nặng vẫn còn nhiều câu hỏi. Một nghiên cứu mô phỏng thử nghiệm mục tiêu năm 2023 trên 4.365 bệnh nhân có tiền sử nhồi máu cơ tim (thuộc đoàn hệ Alpha Omega, theo dõi trung vị 12,4 năm) cho thấy: việc tuân thủ chế độ ăn DASH không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với việc giảm nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân hay tử vong do tim mạch ^[8]. Đáng chú ý, trong nhóm bệnh nhân này, hơn 80% đã được điều trị đồng thời bằng thuốc hạ huyết áp và thuốc hạ lipid máu, điều này có thể đã làm thay đổi hoặc làm mờ tác động độc lập của chế độ ăn DASH ^[8].

Do đó, người bệnh tăng huyết áp từ độ 2 trở lên hoặc người có tiền sử bệnh tim mạch tuyệt đối không được tự ý ngưng thuốc hạ áp để chuyển sang ăn kiêng thuần túy. Bất kỳ sự thay đổi phác đồ nào cũng cần có sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa.

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn DASH

Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng DASH chỉ đơn thuần là việc ăn nhạt và cắt bỏ hoàn toàn muối. Thực tế, nghiên cứu ban đầu cho thấy bản thân thực đơn giàu rau, củ quả và sữa ít béo đã mang lại hiệu quả giảm áp kể cả khi lượng natri được giữ nguyên ^[4]. Tuy nhiên, việc kết hợp mô hình ăn DASH với việc giảm dần các mức tiêu thụ natri (từ mức cao xuống mức trung bình và thấp) sẽ tạo ra hiệu ứng cộng dồn, giúp huyết áp giảm sâu hơn mức từng biện pháp riêng lẻ mang lại ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là việc chỉ ăn nhiều rau củ một cách đơn độc. Thử nghiệm năm 2001 đã chứng minh nhóm người chỉ tăng cường ăn rau và trái cây có mức giảm huyết áp kém hơn đáng kể so với nhóm ăn theo mô hình DASH hoàn chỉnh chứa thêm sữa ít béo và các nhóm chất dinh dưỡng cân đối ^[4].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Mặc dù DASH là chế độ ăn lành mạnh, một số đối tượng cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi áp dụng nghiêm ngặt:

• Người mắc bệnh thận mạn tính: Chế độ DASH rất giàu trái cây, rau xanh, các loại hạt và sữa, đồng nghĩa với việc nạp vào một lượng lớn kali và phốt pho. Thận suy yếu có thể không đào thải kịp lượng kali dư thừa, dẫn đến tăng kali máu nguy hiểm.
• Người đang dùng thuốc giữ kali hoặc thuốc ức chế hệ renin-angiotensin: Việc tăng đột ngột các thực phẩm giàu khoáng chất cần được bác sĩ cân chỉnh liều dùng phù hợp.
• Người có hội chứng ruột kích thích hoặc rối loạn tiêu hóa: Việc tăng lượng chất xơ quá nhanh từ ngũ cốc nguyên cám và rau củ có thể gây đầy hơi, khó tiêu. Nên tăng từ từ để hệ tiêu hóa thích nghi.

Hướng dẫn thực hành chế độ ăn DASH trong bữa ăn hàng ngày

Để bắt đầu đưa chế độ ăn DASH vào nhịp sống thường nhật một cách bền vững, bạn có thể thực hiện theo các bước cụ thể:

• Tăng cường rau xanh và trái cây: Đảm bảo có ít nhất 1-2 đĩa rau trong mỗi bữa chính. Dùng trái cây tươi làm món tráng miệng hoặc bữa phụ thay vì các loại bánh kẹo, đồ ngọt ^[2].
• Bổ sung sản phẩm từ sữa: Sử dụng các loại sữa, sữa chua hoặc phô mai dạng ít béo hoặc tách béo [1, 2, 3]. Nếu muốn dùng sữa nguyên béo, có thể tham khảo biến thể HF-DASH bằng cách giảm bớt carbohydrate và đường để không ảnh hưởng đến huyết áp và mỡ máu ^[7].
• Lựa chọn nguồn đạm lành mạnh: Ưu tiên cá, thịt gia cầm nạc và các loại đậu hạt; cắt giảm thịt đỏ, thịt mỡ và các loại thịt chế biến sẵn ^[2].
• Thay đổi loại ngũ cốc: Chuyển từ gạo trắng, bánh mì trắng sang gạo lứt, yến mạch hoặc bánh mì nguyên cám ^[2].
• Kiểm soát lượng natri: Giảm bớt thói quen chấm ngập gia vị, hạn chế các món kho mặn, dưa muối và các loại đồ hộp chứa nhiều muối ^[2].

Thay đổi chế độ ăn uống là một quá trình cần thời gian để cơ thể thích ứng. Hãy kết hợp chế độ ăn DASH với việc duy trì cân nặng hợp lý và vận động đều đặn để đạt được hiệu quả kiểm soát huyết áp tối ưu. Nếu bạn đang điều trị bệnh lý tim mạch hoặc đang sử dụng thuốc theo đơn, hãy trao đổi với bác sĩ trước khi thực hiện các thay đổi lớn trong chế độ ăn hàng ngày.