Bối cảnh và trăn trở của người bệnh tiểu đường trước trào lưu Keto
Chế độ ăn Keto (Ketogenic) với đặc trưng cắt giảm tối đa chất bột đường và tăng cường chất béo đang trở thành tâm điểm chú ý của nhiều người bệnh tiểu đường [1]. Trong thực tế sinh hoạt, nhiều bệnh nhân luôn mong muốn tìm kiếm một phương pháp ăn uống có thể nhanh chóng kéo chỉ số đường huyết về ngưỡng an toàn mà không cần phụ thuộc quá nhiều vào thuốc [2]. Sự xuất hiện dày đặc của các câu chuyện giảm cân thần tốc và hạ đường huyết ngoạn mục trên mạng xã hội khiến chế độ ăn này ngày càng được quan tâm [1].
Tuy nhiên, việc dung nạp một lượng lớn dầu mỡ hàng ngày lại đi ngược lại các quan niệm dinh dưỡng truyền thống dành cho người có bệnh lý chuyển hóa. Không ít người cảm thấy lo lắng liệu lượng chất béo dồi dào nạp vào cơ thể có gây tắc nghẽn mạch máu, tăng mỡ máu hay làm suy giảm chức năng gan thận hay không. Đây là thắc mắc hoàn toàn có cơ sở khoa học bởi tiểu đường type 2 vốn đã đi kèm với nguy cơ rất cao mắc các biến chứng tim mạch và rối loạn chuyển hóa [2].
Nhìn chung, các tổng hợp y khoa hiện đại xác nhận rằng chế độ ăn Keto có thể mang lại hiệu quả hạ đường huyết và hỗ trợ giảm cân rất rõ rệt trong thời gian đầu [1]. Mặc dù vậy, bức tranh chuyển hóa mỡ máu lại phức tạp hơn nhiều với những biến động trái chiều giữa các chỉ số và nhiều nguy cơ tiềm ẩn khi áp dụng kéo dài [3].
Cơ chế sinh học: Vì sao ăn nhiều mỡ lại giúp kiểm soát đường huyết?
Trong bữa ăn thông thường, tinh bột và đường (carbohydrate) khi vào hệ tiêu hóa sẽ được phân cắt thành glucose để đưa vào máu, kích thích tuyến tụy tiết ra hormone insulin nhằm vận chuyển đường vào tế bào tạo năng lượng. Khi một người bước vào chế độ ăn Keto, lượng carbohydrate nạp vào bị siết chặt xuống mức rất thấp, buộc cơ thể phải chuyển đổi phương thức vận hành [1]. Để sinh tồn, gan bắt đầu bẻ gãy các phân tử chất béo thành các hợp chất mang năng lượng gọi là thể ketone để thay thế hoàn toàn cho nguồn năng lượng từ glucose [1].
Khi cơ thể bước vào trạng thái nhiễm ceton sinh lý (ketosis), nồng độ đường trong máu không còn nguồn cung dồi dào từ thực phẩm [1]. Điều này làm giảm áp lực trực tiếp lên tuyến tụy, kéo theo sự sụt giảm đáng kể nhu cầu tiết insulin của cơ thể [3]. Tình trạng giảm nhu cầu insulin giúp cải thiện mức độ nhạy cảm của các mô đích, từ đó hỗ trợ tích cực cho việc đảo ngược hiện tượng kháng insulin ở người bệnh tiểu đường type 2 [3].
Về mặt sinh hóa tế bào, sự giới hạn carbohydrate tác động tích cực đến hàng loạt con đường dẫn truyền tín hiệu chuyển hóa quan trọng liên quan đến sự tiến triển của bệnh tiểu đường [3]. Cụ thể, các con đường như thụ thể yếu tố tăng trưởng tương tự insulin 1 (IGF-1), phosphoinositide 3-kinase (PI3K), protein kinase B (Akt) và phức hợp rapamycin ở động vật có vú (mTOR) đều có những phản ứng điều chỉnh có lợi trước sự thay đổi nguồn nhiên liệu này [3]. Ngoài ra, chế độ ăn Keto còn làm giảm sự hoạt hóa enzym HMG-CoA reductase liên quan đến insulin, vốn là enzym chủ chốt chịu trách nhiệm tổng hợp cholesterol nội sinh trong cơ thể [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả hạ đường huyết?
Để đánh giá thực chất lợi ích của chế độ ăn này, các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều công trình tổng hợp quy mô lớn từ các thử nghiệm lâm sàng thực tế. Một nghiên cứu phân tích tổng hợp công bố năm 2020 sử dụng phần mềm Revman 5.4 theo hướng dẫn của tổ chức Cochrane đã đánh giá toàn diện các thử nghiệm can thiệp sử dụng Keto trên bệnh nhân tiểu đường [1]. Kết quả cho thấy chế độ ăn Keto vượt trội hơn hẳn so với các chế độ ăn đối chứng về mặt giảm thể trọng, cải thiện kiểm soát đường huyết và nâng cao chỉ số mỡ máu tốt HDL [1]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận sự cải thiện rõ nét ở chỉ số huyết sắc tố glycated (HbA1c), qua đó khuyến nghị có thể xem Keto như một liệu pháp hỗ trợ điều trị cho bệnh nhân tiểu đường type 2 [1].
Tiếp nối các bằng chứng này, một phân tích tổng hợp thực hiện năm 2022 trên 8 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên từ các cơ sở dữ liệu y khoa như PubMed, Embase, Web of Science và Cochrane đã phân tích sâu trên đối tượng bệnh nhân tiểu đường type 2 bị thừa cân [2]. Kết quả định lượng chỉ ra chế độ Keto giúp giảm cân nặng có ý nghĩa thống kê (SMD -5,63, p = 0,008) và giảm số đo chu vi vòng eo (SMD -2,32, p = 0,04) [2]. Về mặt chuyển hóa, chế độ ăn này giúp hạ thấp chỉ số HbA1c (SMD -0,38, p = 0,0008), hạ triglyceride (SMD -0,36, p = 0,0001) và tăng lượng cholesterol HDL có lợi (SMD 0,28, p = 0,003) [2].
Một phân tích tổng hợp khác vào năm 2020 quy tụ 14 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên các bệnh nhân thừa cân hoặc béo phì, có hoặc không kèm theo tiểu đường type 2 [4]. Nghiên cứu này chứng minh tác động kiểm soát đường huyết của chế độ Keto trên nhóm bệnh nhân tiểu đường mạnh hơn rõ rệt so với chế độ ăn ít chất béo truyền thống [4]. Cụ thể, chỉ số HbA1c ở bệnh nhân tiểu đường theo Keto giảm sâu hơn (SMD -0,62, p < 0,001) và chỉ số đánh giá mức độ kháng insulin HOMA cũng cải thiện tốt hơn (SMD -0,29, p = 0,02) [4]. Đồng thời, chế độ ăn này mang lại mức giảm cân nặng đáng kể (SMD -0,46, p = 0,04) và cải thiện mỡ máu với triglyceride giảm (SMD -0,45, p = 0,01) và HDL tăng cao (SMD 0,31, p = 0,005) [4].
Đáng chú ý, một bài tổng quan công bố năm 2023 đã tổng kết lại số liệu từ các phân tích lâm sàng và chỉ ra những con số biến đổi hết sức cụ thể [5]. Theo đó, chế độ ăn Keto giúp bệnh nhân tiểu đường type 2 giảm nồng độ đường huyết trung bình 1,29 mmol/L và giảm chỉ số HbA1c trung bình tới 1,07% [5]. Không những thế, người bệnh còn giảm trung bình 8,66 kg thể trọng, giảm 9,17 cm vòng eo và giảm 3,13 kg/m2 chỉ số khối cơ thể (BMI) [5]. Báo cáo cũng trích dẫn dữ liệu từ một phân tích tổng hợp năm 2022 khác xác nhận mức giảm cân nặng trung bình đạt 5,63 kg, vòng eo giảm 2,32 cm, chỉ số HbA1c giảm 0,38, nồng độ triglyceride giảm 0,36 mmol/L và HDL tăng 0,28 mmol/L [5].
Rối loạn mỡ máu: Lợi ích song hành cùng nguy cơ tiềm ẩn
Mặc dù các chỉ số đường huyết phản hồi rất tích cực, tác động của chế độ ăn Keto lên hệ thống mỡ máu lại là chủ đề gây nhiều tranh cãi trong giới y khoa [3]. Khi cắt giảm tinh bột tối đa, người bệnh buộc phải bù đắp năng lượng bằng việc gia tăng nạp chất béo, trong đó bao gồm cả các loại chất béo bão hòa từ động vật [3]. Quá trình giảm cân nhanh chóng kết hợp với việc tiêu thụ nhiều mỡ có thể thúc đẩy sự gia tăng, hoặc ít nhất là không làm thuyên giảm, nồng độ cholesterol xấu LDL-c trong huyết thanh [3].
Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận hiện tượng gia tăng kích thước phân tử hạt cholesterol LDL-c ở những người tuân thủ chế độ ăn này [3]. Về mặt lý thuyết, các phân tử LDL-c có kích thước lớn hơn thường ít có xu hướng lắng đọng bất thường tại các thành mạch máu, do đó có thể không làm gia tăng nguy cơ sinh xơ vữa động mạch một cách trực tiếp [3]. Chế độ ăn Keto cũng thể hiện tác dụng bảo vệ chuyển hóa khi liên tục làm tăng chỉ số cholesterol tốt HDL-c và hạ thấp đáng kể nồng độ triglyceride trong máu [3]. Tuy vậy, tính an toàn lâu dài của một chế độ ăn rất ít carbohydrate và giàu chất béo vẫn là một vấn đề chưa có lời giải dứt điểm, đòi hỏi phải được nghiên cứu sâu hơn ở bệnh nhân tiểu đường [3].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu theo dõi dài hạn đã bắt đầu bộc lộ những giới hạn của chế độ ăn này. Một phân tích tổng hợp hệ thống công bố năm 2023 đã tổng hợp 19 báo cáo từ 11 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng được thực hiện từ năm 2001 đến năm 2021 với thời gian can thiệp kéo dài trên 14 ngày [6]. Kết quả phân tích cho thấy khi theo dõi kéo dài trong khoảng thời gian 2 năm, chế độ ăn Keto không còn thể hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về khả năng kiểm soát đường huyết hay mức độ giảm cân khi so sánh với các chế độ ăn đối chứng khác [6]. Ưu thế duy nhất mà Keto duy trì được sau 2 năm là mức gia tăng cholesterol tốt HDL (SMD 0,19; khoảng tin cậy 95% từ 0,02 đến 0,37) và mức giảm triglyceride (SMD -0,41; khoảng tin cậy 95% từ -0,64 đến -0,18) [6].
Nguy cơ gan nhiễm mỡ và chìa khóa bảo vệ từ vận động
Một trong những phát hiện cảnh báo quan trọng nhất đối với việc áp dụng chế độ ăn Keto đơn độc đến từ các nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu về chuyển hóa. Vào năm 2018, một nghiên cứu trên mô hình chuột mắc tiểu đường do streptozotocin (STZ) đã tiến hành can thiệp bằng chế độ Keto đơn thuần và Keto kết hợp với tập thể dục nhịp điệu trong vòng 6 tuần [7]. Kết quả ghi nhận cả hai nhóm chuột đều giảm được cân nặng, hạ thấp nồng độ HbA1c, giảm chỉ số HOMA và cải thiện rõ rệt độ nhạy insulin so với nhóm tiểu đường không can thiệp [7].
Tuy nhiên, nhóm chuột chỉ áp dụng chế độ ăn Keto đơn thuần lại bộc lộ hiện tượng tích tụ chất béo nghiêm trọng tại gan, dẫn đến tình trạng gan nhiễm mỡ được xác nhận qua các chỉ số huyết thanh và hình ảnh nhuộm hóa mô gan [7]. Trái lại, ở nhóm chuột được kết hợp Keto với tập thể dục nhịp điệu (aerobic), tình trạng gan nhiễm mỡ đã được giải tỏa và giảm thiểu một cách rõ rệt [7]. Phân tích biểu hiện gen chỉ ra rằng việc tập luyện phối hợp đã làm giảm thụ thể PPARgamma và các gen tổng hợp chất béo, đồng thời kích hoạt thụ thể PPARalpha cùng chương trình gen oxy hóa axit béo tại mô gan [7].
Thực tế này cũng được củng cố trong một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2023 khảo sát 12 thử nghiệm lâm sàng về chế độ Keto và độ nhạy insulin ở người bệnh tiểu đường [8]. Đánh giá này ghi nhận tất cả các thử nghiệm áp dụng Keto đều cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong việc kiểm soát đường huyết [8]. Dù vậy, nghiên cứu nhấn mạnh rằng trong khi Keto kiểm soát đường huyết rất tốt, nó có thể tạo ra các vấn đề về chuyển hóa lipid và chức năng gan [8]. Việc kết hợp chế độ ăn Keto với các bài tập thể dục vận động chính là giải pháp hữu hiệu giúp loại bỏ nguy cơ gan nhiễm mỡ ở bệnh nhân [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi người bệnh tự ý ăn Keto
Sự phổ biến của chế độ Keto trên các phương tiện truyền thông đại chúng khiến nhiều người bệnh tiểu đường hiểu sai bản chất của phương pháp này. Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng khi ăn Keto thì có thể thoải mái ăn không giới hạn các loại thịt mỡ, da động vật hoặc đồ chiên rán ngập dầu. Việc nạp quá nhiều chất béo bão hòa từ nguồn động vật kém lành mạnh có thể làm trầm trọng thêm nguy cơ tim mạch và gây khó khăn cho việc kiểm soát nồng độ LDL-c [3].
Một ngộ nhận nguy hiểm khác là tin rằng chế độ ăn Keto có thể "chữa khỏi" hoàn toàn căn bệnh tiểu đường. Đúng là việc giảm cân và sụt giảm mô mỡ giúp cải thiện kiểm soát đường huyết, làm giảm nhu cầu sử dụng insulin và trong một số trường hợp có thể tạm dừng dùng thuốc do độ nhạy insulin tăng lên [3]. Tuy nhiên, việc ngừng điều trị thuốc này chỉ phản ánh sự bù trừ chuyển hóa đường khi lượng tinh bột nạp vào bị cắt bỏ chứ không có nghĩa là cơ chế chuyển hóa đã hoàn toàn phục hồi như người bình thường [3].
Ngoài ra, nhiều người lầm tưởng rằng có thể theo đuổi chế độ ăn Keto nghiêm ngặt suốt đời để duy trì đường huyết ổn định. Các bằng chứng khoa học dài hạn đến 2 năm đã chứng minh chế độ ăn này không duy trì được lợi ích vượt trội về đường huyết hay cân nặng so với các chế độ ăn kiêng cân bằng khác [6]. Việc duy trì một chế độ ăn đơn điệu, kiêng khem gắt gao trong thời gian quá dài cũng tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt vi chất dinh dưỡng và gây suy giảm chất lượng cuộc sống.
Những đối tượng bắt buộc phải thận trọng trước khi áp dụng
Bệnh nhân tiểu đường type 2 đang được chỉ định điều trị bằng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng trước khi thay đổi thực đơn sang Keto. Khi lượng carbohydrate bị cắt giảm đột ngột, nồng độ glucose trong máu sẽ tụt xuống nhanh chóng [5]. Nếu người bệnh vẫn duy trì liều lượng thuốc cũ như metformin, gliquidone, acarbose hay insulin, nguy cơ rơi vào trạng thái hạ đường huyết đột ngột là rất cao, có thể đe dọa tính mạng nếu không được bác sĩ điều chỉnh liều kịp thời [2], [3].
Những người có tiền sử bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan hoặc đã có tình trạng gan nhiễm mỡ từ trước không nên tự ý áp dụng chế độ Keto đơn thuần [7]. Lượng chất béo khổng lồ đi vào cơ thể đòi hỏi gan phải hoạt động hết công suất để chuyển hóa, dễ dẫn đến hiện tượng tích tụ mỡ nội tạng nghiêm trọng hơn nếu thiếu đi các biện pháp vận động hỗ trợ [7], [8]. Người bệnh có các chỉ số men gan bất thường cần tham vấn kỹ lưỡng ý kiến chuyên môn y tế.
Bên cạnh đó, các bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch phức tạp hoặc đang bị tăng huyết áp cũng phải hết sức dè dặt. Các nghiên cứu khoa học cho thấy tác động của chế độ ăn Keto trên những bệnh nhân mắc chứng tăng huyết áp vẫn còn cho ra những kết quả mơ hồ, chưa rõ ràng và đòi hỏi phải có thêm nhiều nghiên cứu kiểm chứng chuyên sâu [3]. Việc tự ý áp dụng một chế độ ăn nhiều mỡ trong bối cảnh huyết áp không ổn định có thể mang lại những hệ lụy khó lường cho hệ mạch vành [3].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn cho người bệnh
Để tận dụng được lợi ích kiểm soát đường huyết của chế độ Keto mà hạn chế tối đa các tác dụng phụ lên gan và mỡ máu, người bệnh cần tuân thủ lộ trình tiếp cận bài bản. Trước hết, tuyệt đối không tự ý cắt bỏ tinh bột một cách tiêu cực chỉ sau một đêm mà cần có giai đoạn chuyển tiếp để cơ thể làm quen với nguồn nhiên liệu mới. Việc kiểm tra đường huyết mao mạch thường xuyên trong giai đoạn đầu là bắt buộc để phát hiện sớm các cơn hạ đường huyết bất thường.
Về mặt lựa chọn thực phẩm, người bệnh nên ưu tiên các nguồn chất béo lành mạnh giàu axit béo chưa bão hòa thay vì lạm dụng mỡ động vật hay phủ tạng [3]. Các loại dầu thực vật, dầu ô liu, quả bơ, các loại hạt dinh dưỡng và cá béo là những nguồn cung cấp chất béo chất lượng cao, giúp hạn chế sự biến động bất lợi của phân đoạn mỡ xấu [3]. Đồng thời, cần bổ sung đầy đủ chất xơ từ các loại rau lá xanh ít tinh bột để hỗ trợ hệ tiêu hóa.
Điều cốt lõi không thể tách rời khi áp dụng chế độ ăn Keto là phải xây dựng thói quen tập luyện thể lực đều đặn mỗi ngày. Các bài tập thể dục nhịp điệu (aerobic) vừa sức như đi bộ nhanh, đạp xe hay bơi lội đã được chứng minh là chìa khóa then chốt giúp kích hoạt quá trình oxy hóa chất béo và bảo vệ gan khỏi nguy cơ thoái hóa mỡ [7], [8]. Cuối cùng, người bệnh cần thực hiện các xét nghiệm định kỳ về bộ chỉ số mỡ máu, HbA1c và men gan để bác sĩ có thể đánh giá chính xác tác động sinh học và điều chỉnh phác đồ phù hợp [2], [7], [6].
Chế độ ăn Keto có thể đóng vai trò như một giải pháp can thiệp dinh dưỡng hỗ trợ ngắn hạn rất hiệu quả giúp bệnh nhân tiểu đường type 2 giảm cân và hạ đường huyết nhanh chóng [1], [2]. Tuy nhiên, phương pháp này không phải là chiếc chìa khóa vạn năng cho mọi trường hợp và đi kèm với những biến động phức tạp về chuyển hóa lipid máu cùng nguy cơ tích tụ mỡ ở gan [3], [7]. Việc áp dụng đòi hỏi sự giám sát y tế chặt chẽ, kết hợp hài hòa với tập luyện thể dục thường xuyên để xây dựng một lối sống bền vững và an toàn cho sức khỏe [7], [8].