Chế độ ăn Keto (Ketogenic) với đặc trưng cắt giảm tối đa tinh bột và tăng cường lượng lớn chất béo đang trở thành xu hướng giảm cân, kiểm soát đường huyết phổ biến. Nhiều người áp dụng thực đơn này trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mà không lường trước những biến đổi âm thầm bên trong cơ thể. Câu hỏi khiến không ít người băn khoăn là liệu việc nạp quá nhiều chất béo cùng lượng đạm đi kèm có khiến thận bị quá tải và tổn thương theo thời gian hay không?
Thực tế, chế độ ăn nhiều chất béo, ít tinh bột tiềm ẩn nguy cơ gây sỏi thận và làm tăng gánh nặng toan hóa máu, đặc biệt khi thực hiện kéo dài mà không có sự kiểm soát y tế [1], [2]. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng đến mức lọc cầu thận còn phụ thuộc vào lượng protein đi kèm, nguồn gốc thực phẩm và tình trạng sức khỏe nền tảng của từng cá nhân [1], [2].
Cơ chế tác động của thực đơn giàu béo đến thận
Khi cơ thể bước vào trạng thái chuyển hóa thể ceton do thiếu hụt tinh bột, thận phải đảm nhận vai trò điều hòa cân bằng nội môi vô cùng phức tạp. Quá trình oxy hóa axit béo diễn ra mạnh mẽ dẫn đến sự sản sinh axit nội sinh, kết hợp cùng tải lượng axit từ chế độ ăn làm tăng nguy cơ toan chuyển hóa [2]. Tình trạng này khiến dịch cơ thể có xu hướng bị axit hóa, buộc thận phải tăng cường đào thải các phân tử axit ra ngoài qua đường tiết niệu [1], [2].
Bên cạnh đó, chế độ ăn giàu chất béo thường đi kèm với các nguồn đạm động vật [1], [2]. Lượng đạm này đã được chứng minh là làm tăng đào thải oxalat qua nước tiểu [1]. Khi oxalat kết hợp với canxi cùng các khoáng chất khác trong môi trường nước tiểu có độ axit cao, chúng rất dễ kết tinh và lắng đọng thành sỏi canxi oxalat hoặc sỏi axit uric [1]. Hiện tượng mất cân bằng khoáng chất này nếu kéo dài sẽ tác động trực tiếp lên cấu trúc và vi môi trường bên trong thận [3].
Nguy cơ hình thành sỏi thận qua các dữ liệu y khoa
Mối liên hệ giữa chế độ ăn Keto và sỏi thận đã được cảnh báo rõ ràng trong nhiều nghiên cứu y học, đặc biệt ở nhóm đối tượng can thiệp điều trị động kinh dai dẳng [1], [2]. Trẻ em theo đuổi chế độ ăn Keto kéo dài để kiểm soát các cơn co giật lớn có nguy cơ cao phát triển sỏi thận canxi oxalat và axit uric [1]. Nguy cơ này ở người trưởng thành duy trì thực đơn Keto lâu năm cũng nghiêm trọng không kém [1]. Các đánh giá y khoa cũng khẳng định hình thành sỏi thận là một trong những tác dụng không mong muốn xảy ra phổ biến nhất [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 chỉ ra rằng để giảm thiểu rủi ro sỏi thận, người thực hiện cần uống nhiều nước và tránh nhịn ăn hoàn toàn ở giai đoạn đầu [4]. Việc tầm soát các rối loạn chuyển hóa tiềm ẩn trước khi bắt đầu ăn Keto là cần thiết nhằm tránh tình trạng nhiễm toan đáng kể [4]. Đồng thời, các phân tích sinh hóa nước tiểu định kỳ để đo lường canxi, oxalat, citrat và tỷ lệ canxi/creatinin có thể giúp nhận diện sớm nguy cơ sỏi tiết niệu để chuyển bệnh nhân đến bác sĩ chuyên khoa thận kịp thời [4]. Những người có tiền sử gia đình bị sỏi thận cũng cần được kiểm tra kỹ lưỡng trước khi bắt đầu áp dụng chế độ này [4].
Gánh nặng lọc cầu thận và chức năng mô học
Nhiều người lo ngại việc ăn nhiều chất béo và đạm sẽ làm suy giảm nhanh chóng chức năng lọc của cầu thận. Bằng chứng khoa học năm 2022 cho thấy tiêu thụ protein nhiều hơn có thể làm tăng mức lọc cầu thận, nhưng không có bằng chứng nào liên kết phản ứng sinh lý bình thường này với việc mất dần chức năng thận ở những người khỏe mạnh [1]. Nghiên cứu theo dõi những người khỏe mạnh thực hiện chế độ ăn ít tinh bột, giàu protein trong 6 tuần ghi nhận tình trạng tăng tải lượng axit lên thận, làm tăng nguy cơ sỏi thận [1]. Chế độ ăn Keto với lượng protein vừa phải từ 0,8 đến 1 g/kg/ngày (tương đương 90-150 g/ngày) thường được dung nạp tốt, không gây tác dụng phụ lên xương, thận hay các chỉ số sức khỏe khác, trong khi lượng tiêu thụ vượt mức 1 g/kg được cho là có ảnh hưởng bất lợi [1].
Các thử nghiệm trên động vật cung cấp thêm nhiều góc nhìn chi tiết về chức năng mô học. Một nghiên cứu năm 2015 trên chuột đực Sprague-Dawley trẻ tuổi được cho ăn chế độ giàu chất béo (60% chất béo) trong 6 tuần nhằm đánh giá các dấu hiệu tổn thương thận sớm [5]. Kết quả cho thấy dù chế độ ăn làm tăng đáng kể lượng mỡ và khối lượng thận, nhưng không có bằng chứng về bệnh thận giai đoạn đầu thông qua các dấu hiệu sinh học trong nước tiểu (protein, creatinin, H2O2), huyết tương (cystatin C) cũng như hình thái mô học [5].
Nghiên cứu năm 2020 trên chuột Wistar khỏe mạnh ăn Keto trong 60 ngày ghi nhận mức creatinin và ure huyết tương có tăng nhẹ so với nhóm đối chứng nhưng không có ý nghĩa thống kê [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này lại phát hiện chế độ ăn gây toan chuyển hóa và làm gia tăng mạnh nồng độ malondialdehyde (MDA) trong thận (p < 0.01), kèm theo sự sụt giảm khoảng 80% nồng độ enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) (p < 0.01) [6]. Sự mất cân bằng khoáng chất như phospho, canxi, kẽm trong thận cũng được ghi nhận tùy thuộc vào giới tính động vật [3]. Đặc biệt, nghiên cứu năm 2016 trên chuột Eker cho thấy chế độ ăn Keto giàu béo kéo dài 4, 6 và 8 tháng đã thúc đẩy sự phát triển của các khối u thận thông qua kích hoạt con đường ERK1/2 và mTOR [7]. Ngược lại, một nghiên cứu năm 2023 phát hiện axit beta-hydroxybutyric (beta-OHB) sản sinh từ chế độ ăn Keto lại giúp giảm chấn thương và giảm xơ hóa kẽ thận trên mô hình chuột bị tắc nghẽn niệu quản một bên nhờ ức chế sự tăng sinh đại thực bào [8].
Lợi ích có hạn và những hiểu lầm thường gặp
Chế độ ăn Keto được đánh giá có hiệu quả trong giảm cân ngắn hạn, hỗ trợ điều trị đái tháo đường tuýp 2, béo phì và động kinh khó trị [1], [2], [8]. Tuy nhiên, nhiều người hiểu lầm rằng càng ăn nhiều chất béo và đạm thì càng tốt cho cơ thể mà không giới hạn số lượng. Thực tế, các nghiên cứu cảnh báo rằng chế độ ăn ít tinh bột, nhiều đạm có thể kém hiệu quả hơn trong dài hạn và tiềm ẩn nguy hại cho sức khỏe nói chung [1].
Một sai lầm phổ biến khác là đồng nhất việc tăng mức lọc cầu thận sau bữa ăn với tổn thương thận mạn tính. Mặc dù thận phải tăng công suất làm việc tạm thời khi tiếp nhận nhiều protein, điều này không đồng nghĩa với việc gây suy giảm chức năng thận ở người khỏe mạnh nếu lượng đạm được kiểm soát trong khoảng 0,8-1 g/kg/ngày [1]. Dẫu vậy, chế độ ăn nhấn mạnh vào chất béo động vật làm tăng tiêu thụ chất béo bão hòa, có thể làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch và không vượt trội hơn các chế độ ăn giàu carbohydrate khác sau 12 tháng theo dõi [1], [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã mắc bệnh thận mạn tính được khuyến cáo hợp lý là nên tránh sử dụng chế độ ăn Keto như một lựa chọn đầu tay do thiếu dữ liệu an toàn và nguy cơ làm nặng thêm tình trạng toan chuyển hóa [2]. Mức độ tuân thủ chế độ ăn này cũng rất thấp trong các nghiên cứu kéo dài từ 12 tháng trở lên [2]. Nếu bệnh nhân thận áp dụng Keto, một phiên bản dựa trên thực vật có thể giảm bớt một số lo ngại so với các phiên bản dựa trên động vật [2].
Bên cạnh đó, người có tiền sử bản thân hoặc gia đình mắc sỏi thận cần được tầm soát kỹ lưỡng trước khi bắt đầu do nguy cơ hình thành sỏi rất cao [4]. Việc ăn Keto kéo dài cũng liên quan đến nguy cơ mất mật độ khoáng của xương và gãy xương, vì vậy nhóm người có nguy cơ loãng xương, vận động viên bị mất canxi qua mồ hôi hoặc người béo phì kiêng sữa cần theo dõi xương chặt chẽ thông qua quét DEXA định kỳ [4].
Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ thận
Để giảm thiểu gánh nặng cho hệ tiết niệu khi thực hiện chế độ ăn ít tinh bột, người áp dụng cần xây dựng kế hoạch dinh dưỡng chuẩn hóa với sự theo dõi chặt chẽ [1]. Cần tăng cường uống đủ nước mỗi ngày nhằm tránh tình trạng cô đặc nước tiểu và giảm nguy cơ tạo sỏi [4]. Thay vì nhịn ăn hoàn toàn ngay từ đầu, nên chia nhỏ khẩu phần thành các bữa ăn thường xuyên để tránh hiện tượng mất thể tích dịch [4].
Khẩu phần ăn cần được cân đối với lượng protein vừa phải, không vượt quá ngưỡng khuyến cáo 1 g/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày [1]. Nên ưu tiên các nguồn chất béo lành mạnh từ thực vật như dầu hạt cải, quả bơ, các loại hạt để hạn chế hấp thu quá nhiều chất béo bão hòa từ mỡ động vật [2]. Người thực hiện nên thăm khám định kỳ, xét nghiệm sinh hóa máu và nước tiểu để theo dõi nồng độ creatinin, ure, canxi, citrat nhằm bảo vệ chức năng thận tối ưu [6], [4].
Chế độ ăn Keto có thể mang lại lợi ích giảm cân bước đầu nhưng đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt về chất lượng dinh dưỡng để tránh gây hại thận về lâu dài. Việc lạm dụng đạm động vật và thiếu nước là nguyên nhân hàng đầu thúc đẩy sỏi thận và nhiễm toan chuyển hóa. Hãy tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cơ thể.
