Trong đời sống thường nhật, nhiều người khi gặp các cơn đau thượng vị, ợ chua hay chướng bụng thường có xu hướng tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự điều trị tại nhà. Cây cứt lợn (còn có tên gọi thanh lịch hơn là cỏ hôi, hoa ngũ sắc, tên khoa học là Ageratum conyzoides) vốn quen thuộc trong việc hỗ trợ giảm viêm xoang hoặc viêm mũi dị ứng, nhưng gần đây lại được một số người đồn thổi như một phương thuốc giảm đau dạ dày và lành vết loét. Điều này khiến không ít người bệnh băn khoăn liệu loài cây mọc hoang này có thực sự mang lại tác dụng sinh học bảo vệ đường tiêu hóa hay chỉ là lời đồn thiếu cơ sở.
Trước câu hỏi chiết xuất cây cứt lợn có tác dụng gì với ổ viêm loét dạ dày, các bằng chứng khoa học thực nghiệm bước đầu cho thấy chiết xuất ethanol của loài cây này có khả năng làm giảm diện tích và mức độ tổn thương niêm mạc dạ dày trên mô hình động vật thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu này hoàn toàn chỉ mới dừng lại ở cấp độ tiền lâm sàng trên chuột, chưa từng được thử nghiệm lâm sàng để chứng minh tính hiệu quả và an toàn trên cơ thể người [1], [2]. Đặc biệt, cây cứt lợn còn chứa các hợp chất có nguy cơ gây độc cho gan và thận nếu dùng không đúng cách [2].
Bối cảnh và nguồn gốc thắc mắc về cây cứt lợn trong bệnh dạ dày
Viêm loét dạ dày tá tràng là một trong những bệnh lý đường tiêu hóa phổ biến nhất hiện nay, gây ra bởi sự mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công (như acid dịch vị, men pepsin, vi khuẩn Helicobacter pylori, thuốc giảm đau kháng viêm non-steroid) và các yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy niêm mạc, lưu lượng máu tưới, bicarbonate). Do quá trình điều trị thường kéo dài và đòi hỏi phải thay đổi lối sống nghiêm ngặt, nhiều bệnh nhân nảy sinh tâm lý sốt ruột và tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với hy vọng chữa khỏi bệnh nhanh chóng mà không gây tác dụng phụ.
Cây cứt lợn là loài thảo mộc mọc hoang khắp các vùng quê và bãi đất trống tại Việt Nam. Từ lâu, kinh nghiệm dân gian chủ yếu sử dụng cây này để giã nát lấy nước nhỏ mũi trị viêm xoang, hoặc nấu nước gội đầu trị gàu, ngứa da. Khi những thông tin về hoạt tính kháng viêm của cây lan truyền, một bộ phận người dân đã tự ý sắc nước hoặc giã cây tươi để uống với mục đích chữa viêm dạ dày, trào ngược hay đau bụng tiêu chảy. Để làm sáng tỏ tiềm năng thực sự của loài thực vật này, các nhà nghiên cứu dược lý đã tiến hành chiết tách và đánh giá tác động của nó trên các mô hình tổn thương dạ dày thực nghiệm [1].
Chiết xuất cây cứt lợn tác động ra sao trên mô hình thực nghiệm?
Để kiểm chứng khả năng bảo vệ đường tiêu hóa, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm chiết xuất ethanol từ cây cứt lợn trên chuột cống trắng thông qua nhiều mô hình gây loét dạ dày cấp tính khác nhau [1]. Các mô hình này được thiết kế để mô phỏng những nguyên nhân gây loét phổ biến trong đời sống thực tế của con người, bao gồm tổn thương dạ dày do thuốc giảm đau kháng viêm (Ibuprofen), tổn thương do sử dụng chất kích thích nồng độ cao (cồn ethanol), và tổn thương do căng thẳng thần kinh kèm theo hạ nhiệt độ cơ thể (mô hình cold restraint stress) [1].
Kết quả đánh giá thông qua việc đo lường kích thước trung bình của vết loét, số lượng vết loét và chỉ số tổn thương dạ dày toàn thể cho thấy chiết xuất cây cứt lợn có tác dụng ức chế rõ rệt sự hình thành các ổ tổn thương niêm mạc [1]. Ở cả ba mô hình gây bệnh thực nghiệm, chuột được cho uống chiết xuất cây cứt lợn đều ghi nhận sự cải thiện đáng kể của hàng rào niêm mạc so với nhóm đối chứng không được điều trị [1]. Ngoài ra, trong các nghiên cứu tổng quan về hoạt tính sinh học, chiết xuất cây cứt lợn còn cho thấy tác dụng hỗ trợ cải thiện tình trạng tiêu chảy nhờ đặc tính chống co thắt và giúp hình thành khối phân vững chắc hơn [2].
Cơ chế bảo vệ niêm mạc được ghi nhận qua nghiên cứu
Tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày của chiết xuất cây cứt lợn trên động vật thí nghiệm không đơn thuần chỉ là che phủ bề mặt vết thương cơ học, mà được điều hòa thông qua một số cơ chế dược lý chuyên biệt [1]. Cơ chế đầu tiên được các nhà khoa học ghi nhận là hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ của các hợp chất tự nhiên có trong chiết xuất [1]. Khi dạ dày tiếp xúc với các yếu tố gây hại như cồn hay thuốc kháng viêm, các gốc tự do sẽ bùng phát và phá hủy cấu trúc màng tế bào niêm mạc; hoạt tính chống oxy hóa từ chiết xuất giúp trung hòa các phân tử độc hại này, bảo tồn tính toàn vẹn của mô [1].
Bên cạnh khả năng dọn dẹp gốc tự do, chiết xuất ethanol của cây cứt lợn còn thể hiện khả năng chẹn dòng canxi (Ca2+ channel blocking) [1]. Việc can thiệp vào kênh canxi có thể giúp làm giảm sự co thắt cơ trơn dạ dày và mạch máu cục bộ, từ đó duy trì tưới máu nuôi dưỡng cho lớp niêm mạc và giảm hiện tượng thiếu máu cục bộ dẫn tới hoại tử ổ loét [1], [2]. Thêm vào đó, các phân tích cũng chỉ ra đặc tính kháng serotonin (antiserotonergic properties) của loài cây này [1]. Serotonin vốn là chất trung gian có thể thúc đẩy tình trạng co mạch và tăng tiết dịch vị quá mức khi cơ thể gặp căng thẳng; việc ức chế tác động của chất này giúp dạ dày chịu đựng tốt hơn trước các kích thích bất lợi [1], [2].
Phân tích chi tiết số liệu từ các thử nghiệm tiền lâm sàng
Trong một nghiên cứu dược lý thực nghiệm công bố năm 2003, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá hiệu quả bảo vệ dạ dày của chiết xuất ethanol cây cứt lợn ở hai mức liều dùng qua đường uống là 500 mg/kg và 750 mg/kg thể trọng trên chuột cống [1]. Các nhà nghiên cứu đồng thời sử dụng các loại thuốc điều trị viêm loét dạ dày tiêu chuẩn đã lưu hành trên thị trường để làm đối chứng đối đầu nhằm đánh giá chính xác sức mạnh sinh học của dịch chiết [1].
Ở mô hình gây loét bằng thuốc kháng viêm Ibuprofen, chiết xuất ethanol cây cứt lợn ở liều 500 mg/kg giúp bảo vệ các tổn thương dạ dày đạt tỷ lệ 80,59%, và khi tăng liều lên 750 mg/kg thì tỷ lệ bảo vệ nâng lên 89,33% [1]. Kết quả này thậm chí còn vượt qua mức bảo vệ của thuốc Misoprostol (một loại dẫn xuất prostaglandin thường dùng để ngừa loét do thuốc kháng viêm) vốn chỉ đạt tỷ lệ 74,43% trong cùng điều kiện thử nghiệm [1].
Đối với mô hình gây loét do căng thẳng vì lạnh (cold stress), chiết xuất cây cứt lợn thể hiện khả năng bảo vệ cực kỳ ấn tượng, đạt tỷ lệ 97,09% ở liều 500 mg/kg và lên tới 99,24% ở liều 750 mg/kg [1]. Để so sánh, thuốc kháng thụ thể H2 chuẩn là Famotidine đạt mức độ bảo vệ lần lượt là 77,86% và 92,71% ở các phác đồ đối chứng tương ứng [1]. Cuối cùng, trong mô hình gây loét bằng cồn tuyệt đối, mức độ bảo vệ tổn thương niêm mạc của chiết xuất cây cứt lợn đạt 86,58% ở liều 500 mg/kg và đạt 92,29% ở liều 750 mg/kg [1]. Một bài tổng quan y dược năm 2020 cũng đã tái khẳng định tiềm năng bảo vệ dạ dày trên chuột của chiết xuất ethanol cây cứt lợn thông qua các cơ chế chống oxy hóa, chẹn kênh canxi và kháng serotonin [2].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới việc điều trị trên người
Mặc dù các tỷ lệ phần trăm bảo vệ niêm mạc trong nghiên cứu trên chuột cống là rất ấn tượng, người bệnh cần hết sức tỉnh táo để nhận diện rõ ranh giới khoa học giữa thử nghiệm tiền lâm sàng và việc áp dụng thực tế trên người. Toàn bộ các kết quả trên đều được thực hiện trên động vật gặm nhấm với các chế phẩm chiết xuất cồn đã qua xử lý, tinh chế và chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất trong phòng thí nghiệm [1]. Sinh lý đường tiêu hóa, hệ vi sinh đường ruột và cơ chế hấp thu thuốc của con người phức tạp hơn chuột rất nhiều lần.
Cho đến thời điểm hiện tại, y văn khoa học chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người nhằm đánh giá hiệu quả của cây cứt lợn đối với bệnh lý viêm loét dạ dày [1], [2]. Một chất có thể mang lại hiệu quả cao trên mô hình gây loét cấp tính ở động vật nhưng hoàn toàn có thể thất bại khi bước vào cơ thể người, hoặc không thể dung nạp do các phản ứng bất lợi nghiêm trọng. Do đó, việc tự ý kết luận rằng cây cứt lợn có thể thay thế thuốc chữa loét dạ dày là một nhận định hoàn toàn sai lệch và thiếu căn cứ khoa học.
Cảnh báo độc tính nghiêm trọng trên gan và thận
Một hiểu lầm rất tai hại của người dân là mặc định các loại cây cỏ tự nhiên mọc hoang đều lành tính, uống vào "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Trên thực tế, bài tổng quan năm 2020 đã công bố các dữ liệu độc tính đáng báo động của cây cứt lợn trên cả mô hình in vitro (trong ống nghiệm) và in vivo (trên cơ thể sống) [2]. Chiết xuất cồn-nước (hydroalcoholic) của cây cứt lợn có khả năng gây độc cho gan, thận và các tế bào máu sau khi tiếp xúc kéo dài [2]. Nguyên nhân chính dẫn đến độc tính này được xác định là do sự hiện diện của các alkaloid toàn phần trong cây, đặc biệt là nhóm pyrrolizidine alkaloid [2].
Nghiên cứu độc tính trên chuột cống trắng Wistar cho thấy, khi cho chuột uống chiết xuất ethanol từ lá cây ở các mức liều 200, 400 và 600 mg/kg thể trọng liên tục trong 21 ngày, chỉ số protein toàn phần trong huyết thanh và các enzym men gan bao gồm alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST), alkaline phosphatase (ALP) không có sự biến đổi đáng kể [2]. Ở các liều lượng và khung thời gian cụ thể này, các nhà nghiên cứu tạm kết luận chiết xuất chưa gây độc rõ rệt trên gan [2].
Tuy nhiên, một nghiên cứu độc tính khác được tiến hành trên lá cây cứt lợn đã chỉ ra rằng liều gây chết trung bình (LD50) của chiết xuất là 600 mg/kg thể trọng chuột [2]. Kết quả khám nghiệm giải phẫu tử thi động vật ghi nhận những biến đổi bệnh lý nghiêm trọng ở ruột, gan và thận [2]. Chuột thí nghiệm bị xuất huyết ở các cơ dọc theo đường ruột, xuất hiện hoại tử tế bào gan vùng trung tâm (paracentral hepatic necrosis) và co giật/thoái hóa biểu mô ống lượn gần ở thận [2].
Trong các thử nghiệm độc tính mạn tính, dù chiết xuất không làm ảnh hưởng rõ rệt đến sự tăng trưởng trọng lượng cơ thể, các chỉ số huyết học, men gan ALT, AST hay chỉ số ure máu (BUN), nhưng tổn thương vi thể vẫn âm thầm diễn ra [2]. Mức độ ảnh hưởng đến mô bệnh học của ruột, gan và thận phụ thuộc rất lớn vào liều lượng dung nạp vào cơ thể [2]. Vì vậy, việc dùng cây cứt lợn trong thời gian dài là mối nguy hại tiềm tàng cần được quản lý và kiểm soát vô cùng chặt chẽ [2].
Ai tuyệt đối cần thận trọng và tránh tự ý sử dụng?
Dựa trên các bằng chứng về độc tính đã được công bố, những người đang mắc các bệnh lý về dạ dày tuyệt đối không nên tự ý hái cây cứt lợn tươi để giã lấy nước uống hay đun sắc theo các hướng dẫn lan truyền trên mạng xã hội [2]. Việc tiêu thụ dịch chiết thô chưa qua tách lọc các hợp chất pyrrolizidine alkaloid có thể trực tiếp làm tổn thương tế bào gan và gây suy giảm chức năng lọc của thận [2]. Người bệnh có thể chưa kịp chữa lành vết loét dạ dày thì đã phải đối mặt với tình trạng viêm gan nhiễm độc hoặc tổn thương ống thận cấp tính [2].
Những đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa việc tự ý sử dụng loại thảo mộc này:
- Bệnh nhân có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý về gan như viêm gan siêu vi, xơ gan, gan nhiễm mỡ hoặc men gan cao, do gan không thể chuyển hóa và loại bỏ các alkaloid độc hại [2].
- Người bị suy giảm chức năng thận, viêm cầu thận, suy thận mạn tính vì nguy cơ hoại tử ống thận do độc tính tích lũy [2].
- Người mắc các bệnh lý về máu hoặc rối loạn đông máu, do chiết xuất có thể gây độc cho các tế bào máu và gây xuất huyết cơ trơn đường ruột [2].
- Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, bởi nguy cơ ngộ độc tế bào và khả năng gây dị tật hay ảnh hưởng tính mạng là rất khó lường.
- Người đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan hoặc các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác, do nguy cơ tương tác thuốc gây biến chứng khó lường.
Lời khuyên thực tế cho người bệnh viêm loét dạ dày
Khi xuất hiện các triệu chứng đau rát vùng thượng vị, ợ hơi, ợ chua, buồn nôn hoặc khó tiêu kéo dài, giải pháp đúng đắn và an toàn nhất là người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa để được thăm khám. Bác sĩ chuyên khoa sẽ chỉ định nội soi dạ dày thực quản để quan sát trực tiếp bề mặt niêm mạc, xác định chính xác vị trí, mức độ nông sâu của ổ loét và kiểm tra sự hiện diện của vi khuẩn Helicobacter pylori. Từ đó, người bệnh sẽ được chỉ định phác đồ điều trị chuẩn mực bằng các thuốc ức chế tiết acid (như thuốc ức chế bơm proton PPI), thuốc kháng acid, kháng sinh diệt khuẩn nếu có chỉ định, và thuốc bảo vệ niêm mạc đã được kiểm chứng lâm sàng đầy đủ.
Tuyệt đối không sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây cứt lợn để thay thế cho đơn thuốc của bác sĩ. Trong sinh hoạt hàng ngày, người bệnh nên thiết lập một chế độ ăn uống khoa học: ăn đúng giờ, tránh bỏ bữa, hạn chế tối đa rượu bia, thuốc lá, các món ăn quá cay nóng hoặc nhiều dầu mỡ. Việc duy trì giấc ngủ điều độ, kiểm soát căng thẳng và không tự ý lạm dụng các loại thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) chính là biện pháp tự nhiên tốt nhất để bảo vệ và phục hồi niêm mạc dạ dày. Nếu muốn sử dụng bất kỳ thảo dược hay sản phẩm hỗ trợ nào, người bệnh cần luôn luôn tham khảo ý kiến tư vấn từ bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe của bản thân.