Nhiều người bệnh ung thư và gia đình thường mang tâm lý "có bệnh thì vái tứ phương", không ngừng tìm kiếm các liệu pháp thảo dược tự nhiên với hy vọng thoát khỏi căn bệnh hiểm nghèo. Trong số đó, chiết xuất từ cây tầm gửi châu Âu (tên khoa học là Viscum album L.) được đồn thổi rầm rộ trên nhiều diễn đàn như một phương thuốc thần kỳ có khả năng tự tiêu diệt khối u. Những lời quảng cáo truyền tai này khiến không ít bệnh nhân băn khoăn liệu có thể dùng cây tầm gửi để thay thế phác đồ tây y đau đớn hay không.
Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa hiện tại là: Chiết xuất cây tầm gửi châu Âu hoàn toàn không thể tự chữa khỏi bệnh ung thư. Dược liệu này chỉ được nghiên cứu và ứng dụng với vai trò chăm sóc giảm nhẹ, nâng đỡ thể trạng hoặc điều trị bổ trợ nhằm giảm bớt tác dụng phụ của hóa xạ trị [1], [2]. Bất kỳ hành động nào tự ý bỏ phác đồ điều trị chuẩn để chỉ dùng tầm gửi đều dẫn tới hậu quả vô cùng nguy hiểm [3].
Cơn sốt thảo dược tầm gửi và thói quen tìm kiếm liệu pháp tự nhiên
Tầm gửi châu Âu là loài thực vật bán ký sinh từng được coi là "phương thuốc bách bệnh" trong y học cổ truyền phương Tây từ thời cổ đại [2]. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, loại cây này cũng gây ra nhiều e ngại vì một số bộ phận, đặc biệt là quả mọng, có độc tính đối với tế bào [2]. Phải đến thế kỷ trước, sự quan tâm của giới y khoa mới quay trở lại khi các chiết xuất từ loài cây này được đưa vào thử nghiệm lâm sàng tại Trung Âu [2].
Tại các quốc gia như Đức và Thụy Sĩ, tầm gửi châu Âu đã trở thành một trong những liệu pháp bổ trợ được kê đơn phổ biến nhất trong chuyên khoa ung bướu [4], [2]. Thống kê cho thấy có tới 88% bệnh nhân ung thư tại các khu vực này tìm đến các liệu pháp y học bổ sung [4]. Tỷ lệ bệnh nhân sử dụng chiết xuất tầm gửi trong phương pháp tiếp cận ung bướu tích hợp dao động từ 30,6% ở bệnh nhân ung thư phổi lên tới 77,3% hoặc 88% ở bệnh nhân ung thư vú [4]. Mức độ phổ biến rộng rãi này vô tình tạo nên một làn sóng hiểu lầm ở nhiều nước khác, khiến người bệnh lầm tưởng rằng đây là "thuốc đặc trị" ung thư độc lập.
Cơ chế tác động sinh học: Thử nghiệm trong ống nghiệm khác xa cơ thể người
Để hiểu đúng về cây tầm gửi, cần nhìn nhận khách quan từ các nghiên cứu sinh học phân tử. Trong các điều kiện phòng thí nghiệm (in-vitro), chiết xuất tầm gửi chuẩn hóa (như chế phẩm Iscador) đã ghi nhận một số hoạt tính sinh học đáng chú ý [5]. Các thử nghiệm cho thấy chúng có khả năng ức chế sự tăng sinh của tế bào ác tính và kích hoạt chu trình chết tự nhiên (apoptosis) của tế bào [5].
Ngoài ra, chiết xuất này còn kích hoạt từng phần các tế bào có thẩm quyền miễn dịch của cơ thể [5]. Một số nghiên cứu phòng thí nghiệm cũng chỉ ra tiềm năng điều biến protein vận chuyển P-glycoprotein (P-gp), giúp giữ các hoạt chất hóa trị độc tế bào bên trong tế bào ung thư lâu hơn [5]. Thêm vào đó, đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm của cây tầm gửi cũng được xem là nền tảng giúp tăng cường hệ thống miễn dịch [2].
Dẫu vậy, việc một chất ức chế được tế bào ung thư trong đĩa petri không đồng nghĩa với việc nó sẽ quét sạch khối u khi tiêm vào cơ thể người [5], [1]. Môi trường sống thực tế bên trong cơ thể vô cùng phức tạp, và các hoạt chất sinh học của tầm gửi chủ yếu mang tính hỗ trợ điều hòa phản ứng miễn dịch hơn là hoạt động như một loại thuốc hóa trị triệt căn [2].
Nghiên cứu trên bệnh nhân ung thư vú: Vai trò giảm nhẹ tác dụng phụ
Bằng chứng lâm sàng rõ nét nhất về giá trị thực tế của cây tầm gửi nằm ở khả năng bảo vệ người bệnh trước các độc tính nặng nề của hóa trị, xạ trị và liệu pháp hormone [6], [7].
Một nghiên cứu dịch tễ học thuần tập đa trung tâm tại Đức và Thụy Sĩ đã đánh giá hiệu quả của chiết xuất tầm gửi chuẩn hóa dạng tiêm dưới da (Iscador) trên 1.442 bệnh nhân ung thư vú nguyên phát, chưa di căn ở giai đoạn I đến III [7]. Trong nghiên cứu này, 710 bệnh nhân được dùng tầm gửi bổ trợ trong ít nhất 3 tháng kết hợp với phác đồ chuẩn (gồm hóa trị, xạ trị, liệu pháp hormone), trong khi 732 bệnh nhân ở nhóm đối chứng chỉ điều trị bằng phác đồ chuẩn đơn thuần [6], [7].
Thời gian theo dõi trung vị kéo dài từ 61 đến 67 tháng, với thời gian điều trị tầm gửi trung vị là 52 tháng [7]. Kết quả ghi nhận sự khác biệt rất lớn: chỉ có 16,3% bệnh nhân ở nhóm dùng tầm gửi gặp phải một hoặc nhiều phản ứng có hại do các liệu pháp điều trị chuẩn gây ra, so với tỷ lệ lên tới 54,1% ở nhóm đối chứng [7]. Kết quả này chứng minh rằng tầm gửi giúp giảm bớt gánh nặng tác dụng phụ của hóa xạ trị, giúp bệnh nhân dung nạp điều trị tốt hơn chứ không phải dùng để tiêu biến khối u thay thế hóa trị [6], [7].
Thử nghiệm trên các ca bệnh khó: Trường hợp ung thư tuyến tụy
Tuyến tụy là cơ quan có tỷ lệ ác tính cao và tiên lượng rất nặng, thúc đẩy các nhà khoa học thử nghiệm thêm các giải pháp bổ trợ [5], [8]. Một nghiên cứu dịch tễ học hồi cứu đa trung tâm trên các bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến tụy sau phẫu thuật cắt bỏ khối u cho thấy: việc kết hợp chiết xuất Iscador để chăm sóc nâng đỡ trong phác đồ hóa trị chuẩn bằng gemcitabine đã mang lại lợi ích trong việc kiểm soát triệu chứng và thời gian sống thêm toàn bộ so với dùng hóa trị đơn thuần [5].
Ở một góc độ can thiệp chuyên sâu hơn, một phân tích hồi cứu năm 2014 đã khảo sát phương pháp tiêm chiết xuất tầm gửi trực tiếp vào khối u dưới hướng dẫn của siêu âm nội soi hoặc siêu âm qua thành bụng [8]. Nghiên cứu thực hiện trên 39 bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến tụy tiến triển, không thể phẫu thuật, với tổng cộng 223 lần tiêm tại chỗ [8]. Bệnh nhân vẫn đồng thời nhận các phác đồ hóa trị chuẩn bước một, bước hai và các can thiệp phẫu thuật giảm nhẹ [8].
Kết quả cho thấy thời gian sống thêm trung vị của toàn bộ nhóm bệnh nhân là 11 tháng (đạt 11,8 tháng ở giai đoạn III và 8,3 tháng ở giai đoạn IV) [8]. Về độ an toàn, không có biến cố nghiêm trọng nào liên quan đến thủ thuật; phản ứng phụ thường gặp là sốt hoặc tăng thân nhiệt (chiếm 11-14% số lần tiêm), đau hoặc buồn nôn xuất hiện dưới 7% số lần tiêm [8]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng do bệnh nhân được điều trị đa mô thức và nghiên cứu không có nhóm đối chứng, hiệu quả của riêng việc tiêm tầm gửi nội khối u vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn và cần thêm các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên [8].
Bằng chứng khoa học còn nhiều khoảng trống và bất đồng
Mặc dù có nhiều nghiên cứu triển khai qua nhiều thập kỷ, giá trị lâm sàng của chiết xuất tầm gửi châu Âu vẫn là đề tài gây tranh cãi lớn trong giới y khoa học thuật [5], [1].
Một tổng quan hệ thống bao gồm 18 thử nghiệm lâm sàng với hơn 6.800 người tham gia đã chỉ ra rằng chất lượng nội tại của phần lớn các nghiên cứu về tầm gửi còn ở mức thấp [1]. Do sự không đồng nhất giữa các thử nghiệm, các nhà khoa học thậm chí không thể gộp số liệu để làm phân tích gộp (meta-analysis) [1]. Bằng chứng về việc chiết xuất này giúp kéo dài tuổi thọ, tác động theo từng loại khối u cụ thể, cũng như liều lượng và thời gian dùng tối ưu là hoàn toàn không nhất quán [1]. Điểm thống nhất duy nhất giữa các nghiên cứu là chiết xuất tầm gửi cho thấy tiềm năng cải thiện chất lượng cuộc sống (QoL) của bệnh nhân khối u đặc [1].
Năm 2020, một báo cáo đánh giá lại các tổng quan hệ thống về tầm gửi cũng khẳng định các y văn hiện tại vẫn tồn tại nhiều sai sót phương pháp luận và thiếu các phân tích gộp chặt chẽ theo tiêu chuẩn quốc tế như AMSTAR 2 hay Cochrane [4]. Trong lĩnh vực ung thư tiết niệu, các phân tích y khoa cũng kết luận rằng dữ liệu hiện tại còn thiếu bằng chứng xác thực để đưa ra khuyến cáo về loại chế phẩm hiệu quả nhất, liều dùng tối ưu hay chỉ định điều trị rõ ràng [3].
Hiểu lầm nguy hiểm: Đánh đồng hỗ trợ triệu chứng với chữa khỏi ung thư
Hiểu lầm tai hại nhất của nhiều người bệnh là nghe theo quảng cáo tiếp thị, đánh đồng khái niệm "chăm sóc nâng đỡ" (supportive care) thành "liệu pháp chữa khỏi" (cure) [5], [1]. Chiết xuất tầm gửi châu Âu chỉ đóng vai trò như một yếu tố hỗ trợ cùng phác đồ chính thống (coadjuvant factor), giúp kiểm soát triệu chứng mệt mỏi, nâng cao thể trạng và hỗ trợ bệnh nhân theo hết liệu trình điều trị chuẩn [5], [2].
Khi một bệnh nhân tự ý từ bỏ phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị để chuyển sang chỉ tiêm hay uống các chế phẩm từ cây tầm gửi, khối u trong cơ thể sẽ tiếp tục tiến triển âm thầm. Việc bỏ lỡ "giai đoạn vàng" điều trị chuẩn gần như luôn dẫn đến tình trạng di căn mất kiểm soát, khiến cơ hội cứu sống người bệnh bị tước đoạt hoàn toàn [3]. Cây tầm gửi chưa bao giờ được bất kỳ cơ quan y tế uy tín nào trên thế giới công nhận là phương pháp điều trị ung thư độc lập [1], [3].
Ai nên thận trọng và nguy cơ khi tự ý sử dụng?
Chiết xuất cây tầm gửi châu Âu là một dạng thuốc có hoạt tính sinh học mạnh, không phải một loại trà thảo mộc vô hại [2]. Dù các tổng quan cho thấy liệu pháp tiêm tầm gửi tương đối an toàn khi có sự kiểm soát y tế, các phản ứng có hại vẫn được ghi nhận [1].
Phản ứng phụ phổ biến nhất là các kích ứng tại vị trí tiêm dưới da, tăng thân nhiệt nhẹ hoặc xuất hiện cơn sốt [7], [1], [8]. Các triệu chứng như đau nhức cơ thể, buồn nôn cũng có thể xảy ra [8]. Dù phản ứng dị ứng là hiếm gặp và các biến cố nghiêm trọng rất ít, nguy cơ quá mẫn vẫn tồn tại [1].
Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý tìm mua các bộ phận tươi của cây tầm gửi để tự sắc uống. Một số phần của cây, đặc biệt là quả mọng, có chứa độc tính nguy hiểm có thể gây ngộ độc tế bào và tổn hại nội tạng nếu không được bào chế đúng quy chuẩn dược học [2]. Những người có cơ địa dễ dị ứng, người có các bệnh lý miễn dịch hoặc đang trong giai đoạn điều trị ung thư hệ tiết niệu cần phải thảo luận hết sức thận trọng với bác sĩ điều trị trước khi nghĩ đến việc tiếp cận liệu pháp này [1], [3].
Áp dụng thực tế: Đúng vai trò, đúng thời điểm và có giám sát y khoa
Nếu người bệnh ung thư có nguyện vọng tìm hiểu hoặc sử dụng chiết xuất cây tầm gửi châu Âu, điều quan trọng nhất là phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc y học tích hợp. Tầm gửi chỉ được dùng song song như một biện pháp nâng đỡ sức khỏe, tuyệt đối không được dùng thay thế đơn thuốc ung bướu [6], [5].
Mọi chỉ định liên quan đến chiết xuất tầm gửi chuẩn hóa (đặc biệt là dạng tiêm dưới da) đều cần có sự đồng thuận, tư vấn chi tiết và theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa [7], [3]. Bệnh nhân cần chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị về tất cả các sản phẩm bổ trợ mình đang dùng để tránh tương tác bất lợi với thuốc hóa trị [5].
Chiết xuất cây tầm gửi châu Âu là một dược liệu giàu tiềm năng trong việc hỗ trợ giảm bớt tác dụng phụ của hóa xạ trị và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh ung thư. Tuy nhiên, nó hoàn toàn không phải là thần dược chữa khỏi ung thư. Người bệnh cần giữ vững sự tỉnh táo, tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn của bệnh viện và xem các liệu pháp bổ trợ như một công cụ hỗ trợ thể trạng, tránh biến niềm tin thảo dược thành rủi ro đe dọa tính mạng.
