Chiết xuất diễm mao có kháng khuẩn thực sự? Sự thật sau các nghiên cứu lab

Lời đồn về thảo dược kháng khuẩn và thực tế phòng thí nghiệm

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ, thảo dược tự nhiên với mong muốn thay thế thuốc kháng sinh tây y để trị bệnh nhiễm trùng mà không lo tác dụng phụ. Gần đây, cái tên "diễm mao" hay các loại thực vật thủy sinh thuộc chi Callitriche (họ Diễm mao - Callitrichaceae) thường xuyên được nhắc tới trong các hội nhóm sức khỏe tự nhiên với lời đồn đại về khả năng "kháng khuẩn cực mạnh", thanh lọc độc tố cơ thể.

Tuy nhiên, câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học và bằng chứng khoa học hiện tại là: Hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào chứng minh chiết xuất diễm mao có tác dụng kháng khuẩn hay có thể dùng làm thuốc trị bệnh nhiễm trùng trên người.

Sự nhầm lẫn tai hại này phần lớn bắt nguồn từ việc đánh đồng các khái niệm sinh học trong phòng thí nghiệm. Việc một chất có phản ứng trong môi trường đĩa thạch nhân tạo không đồng nghĩa với việc nó trở thành thuốc chữa bệnh, chưa kể các nghiên cứu thực tế về diễm mao hiện nay chỉ tập trung vào một lĩnh vực hoàn toàn khác: khả năng xử lý ô nhiễm môi trường.

Chiết xuất thảo mộc và cơ chế ức chế vi sinh vật trên đĩa thạch

Để hiểu vì sao các hợp chất tự nhiên thường được ca ngợi về tính kháng khuẩn, cần nhìn vào cách các nhà khoa học thử nghiệm hoạt tính sinh học trong ống nghiệm. Trong các nghiên cứu sàng lọc dược liệu tự nhiên, người ta thường cho dịch chiết tiếp xúc trực tiếp với vi khuẩn trên đĩa petri hoặc giếng nuôi cấy nhân tạo ^[1].

Chẳng hạn, cơ chế kháng khuẩn của một số hợp chất tự nhiên đã biết thường liên quan đến việc phá vỡ cấu trúc thành tế bào vi khuẩn hoặc can thiệp vào bơm tống thuốc ^[2]. Ở vi khuẩn Gram âm, lớp peptidoglycan mỏng và các bơm tống dòng cơ chất là những yếu tố cấu trúc thường bị tác động bởi các hợp chất phân tử có hoạt tính sinh học như axit linoleic ^[2]. Đối với nấm, các chất chiết tách từ thực vật như hợp chất naphthoquinone, lupeol hay methyl ester của axit béo có thể can thiệp vào sự phát triển của sợi nấm và ức chế bào tử nảy mầm ^[3].

Tại phòng thí nghiệm, phương pháp đo nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) bằng máy đo mật độ quang học (OD) tại các bước sóng như 600 nm hoặc 630 nm thường được áp dụng để xác định khả năng kìm hãm vi khuẩn nhân đôi [1, 2, 5]. Nếu vi khuẩn không phát triển trong giếng chứa dịch chiết, chất đó được ghi nhận là có hoạt tính ức chế trong môi trường cô lập [1, 5]. Nhưng đây mới chỉ là bước khởi đầu sơ khai nhất.

Nghiên cứu khoa học nói gì về cây diễm mao?

Khi rà soát các cơ sở dữ liệu y sinh học quốc tế, dữ liệu thực nghiệm về chiết xuất từ cây thuộc chi diễm mao (Callitriche) hoàn toàn không xuất hiện trong các thử nghiệm điều trị nhiễm khuẩn cho con người. Trái lại, các loài cây này chỉ được nghiên cứu sâu về khả năng tích tụ kim loại nặng từ nguồn nước ô nhiễm.

Một nghiên cứu thực địa công bố năm 2012 tại miền Trung Bồ Đào Nha đã khảo sát khả năng hấp thụ uranium từ nước ô nhiễm của các loài thực vật thủy sinh ^[4]. Nhóm nghiên cứu đã phân tích các mẫu cây thu thập tại khu vực địa hóa chứa uranium, bao gồm Callitriche stagnalis (thuộc họ Diễm mao), Lemna minor và Fontinalis antipyretica ^[4]. Kết quả phân tích cho thấy hàm lượng uranium tích tụ cao nhất được ghi nhận ở cây Callitriche stagnalis, đạt mức 1.948,41 mg/kg trọng lượng khô (DW) ^[4]. Con số này vượt trội so với Fontinalis antipyretica (234,79 mg/kg DW) và Lemna minor (52,98 mg/kg DW) ^[4]. Mục tiêu của nghiên cứu này thuần túy là đánh giá tiềm năng xử lý môi trường (phytofiltration) qua các vùng đất ngập nước nhân tạo chứ không liên quan đến trị bệnh ^[4].

Tiếp đó, một nghiên cứu thực địa mở rộng quy mô lớn khác được công bố vào năm 2012 nhằm đánh giá khả năng hấp thụ asen (thạch tín) ^[5]. Các nhà khoa học đã thu thập mẫu thực vật thủy sinh từ hơn 71 loài tại 200 điểm lấy mẫu trên các dòng nước chảy ^[5]. Kết quả đo lường trên 18 loài đại diện nhất cho thấy nồng độ asen tích tụ cao nhất được tìm thấy ở loài diễm mao Callitriche lusitanica với mức 2.346 mg/kg trọng lượng khô ^[5]. Các loài cùng chi cũng tích tụ lượng lớn asen gồm Callitriche brutia (523 mg/kg DW) và Callitriche stagnalis (354 mg/kg DW) ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra các loài này đóng vai trò chỉ thị sinh học và lọc kim loại độc hại khỏi nguồn nước ^[5].

Đến năm 2014, một khảo sát chi tiết hơn tại vùng Beiras (Bồ Đào Nha) đã lấy mẫu nước mặt (n=200) với nồng độ uranium dao động từ 0,23 đến 1.217 microgam/L cùng 28 loài thực vật ^[6]. Kết quả một lần nữa khẳng định các loài diễm mao tích tụ uranium rất mạnh: Callitriche stagnalis tích lũy tới 1.963 mg/kg, Callitriche hamulata đạt 379 mg/kg và Callitriche lusitanica đạt 218 mg/kg ^[6]. Các nhà khoa học kết luận các thành viên họ Callitrichaceae là ứng viên sáng giá để xử lý nước nhiễm xạ dựa trên sinh khối và khả năng hấp thu khoáng chất, hoàn toàn không phải để chiết xuất làm thuốc uống ^[6].

Khoảng cách xa vời từ đĩa petri đến cơ thể người

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần một loại cây cỏ thể hiện khả năng ức chế vi sinh vật trong phòng thí nghiệm là có thể dùng làm thuốc thay thế kháng sinh. Thực tế, ngay cả với các loài nấm hay thực vật đã được chứng minh có hoạt tính ức chế vi khuẩn trong đĩa thạch, con đường bước vào thực tế lâm sàng vẫn đầy rẫy rào cản.

Trong các thử nghiệm in vitro, chiết xuất thô từ một số loại nấm dược liệu như Coriolus versicolor đã cho thấy giá trị MIC đối với vi khuẩn Staphylococcus aureus và Salmonella enterica dao động từ 0,625 đến 20 mg/mL ^[2]. Tương tự, nghiên cứu năm 2023 trên chiết xuất nấm sò (Pleurotus ostreatus) cho thấy nồng độ diệt khuẩn tối thiểu 1 x 10^-3 mg/mL có thể tiêu diệt 31% vi khuẩn mục tiêu ^[7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra rõ ràng: phần lớn các chủng vi khuẩn phân lập từ bệnh nhân lâm sàng kháng thuốc mạnh hơn rất nhiều so với chủng vi khuẩn chuẩn trong phòng thí nghiệm ^[7].

Một chất có thể tiêu diệt tế bào vi khuẩn khi nhỏ trực tiếp lên đĩa nuôi cấy ở nồng độ đậm đặc ^[1]. Nhưng khi đưa vào cơ thể sống qua đường uống, hoạt chất đó phải trải qua quá trình tiêu hóa ở dạ dày, chuyển hóa tại gan, phân bố qua máu đến các mô bị nhiễm trùng. Đa số các phân tử tự nhiên sẽ bị phân hủy, không đạt được nồng độ ức chế cần thiết tại ổ viêm, hoặc có thể gây độc cho chính tế bào thận, gan và phổi của người bệnh ^[1]. Không có dữ liệu dược động học và an toàn trên động vật lẫn người, mọi suy diễn trị bệnh đều là vô căn cứ.

Những hiểu lầm phổ biến về dược liệu tự nhiên

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm "cứ tự nhiên là an toàn và chữa được bách bệnh". Khi nghe tin đồn về một loại cây có tính kháng khuẩn hay thanh lọc, nhiều người tự ý thu hái, phơi khô sắc uống mà không hề biết về nguồn gốc sinh thái của loài cây đó.

Với các loài thuộc chi diễm mao (Callitriche), bản tính sinh học tự nhiên của chúng là tích tụ và hấp thụ các kim loại nặng và độc tố cực mạnh từ môi trường nước bùn, bao gồm uranium và thạch tín [4, 6, 8]. Việc tự ý thu hái các loài thủy sinh này để sắc uống không những không giúp tiêu diệt vi khuẩn mà còn đối mặt với nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng cấp tính hoặc mãn tính vô cùng nguy hiểm.

Thêm vào đó, việc dùng thảo dược không rõ nguồn gốc để "thay thế kháng sinh" khi đang bị nhiễm trùng hô hấp, tiêu hóa hay tiết niệu có thể khiến ổ nhiễm trùng lan rộng. Vi khuẩn nhân lên nhanh chóng có thể dẫn tới biến chứng nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng chỉ vì người bệnh bỏ lỡ thời gian vàng điều trị bằng thuốc kháng sinh đúng phác đồ y tế.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý sử dụng chiết xuất diễm mao hay các loại thảo dược truyền miệng chưa có kiểm định khoa học để điều trị bệnh nhiễm khuẩn. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau cần tuyệt đối tránh xa:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên nhóm đối tượng này; nguy cơ tích tụ kim loại nặng từ cây thủy sinh có thể gây dị tật thai nhi hoặc truyền độc chất qua sữa mẹ [4, 6].
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Hệ thống gan, thận chưa hoàn thiện hoặc đã suy giảm chức năng, rất dễ tổn thương trước các chất chiết thô không rõ độc tính.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận: Việc lọc các hợp chất phức tạp và tồn dư kim loại từ thực vật thủy sinh sẽ làm gia tăng gánh nặng lọc máu, dẫn đến suy gan, suy thận cấp.
• Bệnh nhân đang được chẩn đoán nhiễm khuẩn: Tuyệt đối không tự ý ngưng kháng sinh được kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược truyền miệng.

Gợi ý tiếp cận và ứng dụng khoa học trong đời sống

Người tiêu dùng cần xây dựng thói quen tiếp nhận thông tin sức khỏe dựa trên bằng chứng y học xác thực thay vì các bài viết quảng cáo phóng đại trên mạng xã hội.

• Xem xét đúng mục đích của thảo mộc: Cần hiểu rằng nhiều nghiên cứu thực vật học chỉ nhằm phục vụ việc lọc nước bẩn, xử lý đất ô nhiễm công nghiệp hoặc ứng dụng trong nông nghiệp sinh thái [6, 7], hoàn toàn không phải để sản xuất thuốc uống cho con người.
• Tuân thủ hướng dẫn y tế khi ốm đau: Khi có các triệu chứng nhiễm khuẩn như sốt cao, ho có đờm đục, vết thương mưng mủ, tiểu buốt, cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám, làm xét nghiệm và dùng đúng thuốc kháng sinh nếu bác sĩ chỉ định.
• Luôn tham khảo ý kiến chuyên môn: Trước khi sử dụng bất kỳ loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe hay dịch chiết tự nhiên nào, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý thu hái thực vật thủy sinh hoang dã để làm thuốc hay thực phẩm khi chưa rõ mức độ an toàn sinh học.

Chiết xuất diễm mao hiện không có bất kỳ giá trị y học nào được công nhận trong việc điều trị nhiễm khuẩn ở người. Đừng đánh đổi sức khỏe bản thân bằng việc tin vào những lời đồn thổi phản khoa học, bỏ qua các phương pháp điều trị y tế chính thống đã được chứng minh hiệu quả và an toàn.