Chiết xuất đinh lăng có giúp cải thiện trí nhớ ở người lớn tuổi?

Ở người lớn tuổi, tình trạng suy giảm trí nhớ, đãng trí hay chóng mặt thường xuyên xảy ra do quá trình lão hóa tự nhiên và sự suy giảm lưu thông máu lên não. Để cải thiện tình trạng này, nhiều gia đình tìm đến các bài thuốc dân gian, trong đó đinh lăng – loại cây quen thuộc thường được ví như "nhân sâm của người nghèo" – được sử dụng rất phổ biến dưới dạng sắc uống hoặc ngâm rượu.

Nhiều người băn khoăn liệu chiết xuất từ đinh lăng có thực sự giúp bảo vệ não bộ và phục hồi trí nhớ hay không. Dưới góc độ y học hiện đại, các nghiên cứu tiền lâm sàng gần đây xác nhận đinh lăng chứa nhiều hoạt chất sinh học có tiềm năng bảo vệ tế bào thần kinh, chống oxy hóa và cải thiện chức năng nhận thức, dù bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn cần được nghiên cứu sâu hơn.

Đinh lăng tác động đến hệ thần kinh như thế nào?

Cây đinh lăng (danh pháp khoa học là Polyscias fruticosa) từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng để hỗ trợ điều trị các rối loạn liên quan đến não bộ và thần kinh, bao gồm chứng sa sút trí tuệ ^[1]. Cây thuốc này cũng thường được dùng trong các trường hợp thiếu máu cục bộ và viêm nhiễm ^[2].

Các tổng quan dược lý hiện đại ghi nhận đinh lăng thể hiện phổ hoạt tính sinh học rất rộng, bao gồm tác dụng kháng viêm, chống oxy hóa, bảo vệ thần kinh, hỗ trợ kiểm soát đường huyết và bảo vệ xương ^[3]. Những tác dụng sinh học đa dạng này bắt nguồn từ các hợp chất hoạt tính chính của cây, bao gồm saponin triterpenoid, flavonoid và polyacetylene ^[3]. Trong đó, hoạt tính bảo vệ thần kinh đóng vai trò then chốt giúp hạn chế quá trình thoái hóa của hệ thần kinh trung ương ^[3].

Giảm tổn thương tế bào não do ngộ độc glutamate và thiếu máu cục bộ

Hiện tượng thiếu máu não cục bộ và nồng độ glutamate tăng cao là nguyên nhân dẫn đến tình trạng stress oxy hóa, gây chết tế bào thần kinh trong nhiều bệnh lý thoái hóa thần kinh ^[2]. Để làm rõ cơ chế bảo vệ của đinh lăng, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất ethanol từ cây đinh lăng (EEPF) trên mô hình tế bào thần kinh HT22 bị gây độc bởi 5 mM glutamate ^[2].

Kết quả thử nghiệm cho thấy việc điều trị phối hợp với EEPF giúp giảm nồng độ canxi nội bào ($Ca^{2+}$) và các gốc oxy hóa tự do (ROS), đồng thời ức chế quá trình chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào thần kinh ^[2]. Về mặt phân tử, chiết xuất đinh lăng phục hồi biểu hiện của các protein quan trọng đối với sự sinh tồn và biệt hóa thần kinh như p-AKT, p-CREB, BDNF và Bcl-2 – những yếu tố vốn bị suy giảm nghiêm trọng khi tế bào tiếp xúc với glutamate ^[2]. Đồng thời, chiết xuất này ức chế sự kích hoạt của protein gây chết tế bào Bax, ngăn chặn sự dịch chuyển vào nhân của yếu tố gây chết AIF và ức chế các protein thuộc con đường tín hiệu MAPK (bao gồm ERK1/2, p38, JNK) ^[2].

Đặc biệt, nghiên cứu năm 2023 còn tiến hành thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột nhảy Mông Cổ (Mongolian gerbil) bị phẫu thuật gây thiếu máu não cục bộ ^[2]. Kết quả chỉ ra rằng việc sử dụng chiết xuất đinh lăng EEPF đã giải cứu và bảo tồn đáng kể các tế bào thần kinh đang bị thoái hóa do thiếu máu não ^[2].

Tác dụng ức chế men cholinesterase và phục hồi trí nhớ

Bên cạnh tổn thương do thiếu máu cục bộ, sự suy giảm chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine cũng như ngộ độc kim loại nặng là các yếu tố thúc đẩy bệnh sa sút trí tuệ. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã khảo sát chiết xuất lá đinh lăng (PFLE) trên mô hình ruồi giấm Drosophila melanogaster bị gây độc thần kinh bởi nhôm clorua ($AlCl_3$) ^[1].

Trong nghiên cứu này, các cá thể ruồi giấm được tiếp xúc với PFLE ở các nồng độ 1,0; 2,0 và 4,0 mg/mL, hoặc sử dụng chất đối chứng dương là donepezil hydrochloride ở nồng độ 0,1 mg/mL ^[1]. Kết quả ghi nhận ruồi giấm được can thiệp bằng chiết xuất lá đinh lăng có sự cải thiện rõ rệt về tuổi thọ, khả năng ghi nhớ và hành vi vận động ^[1]. Đồng thời, các dấu ấn stress oxy hóa trong dịch nghiền mô ruồi cũng được cải thiện tích cực thông qua việc giảm mức malondialdehyde và tăng nồng độ glutathione ^[1].

Nghiên cứu cũng đo lường khả năng ức chế enzym acetylcholinesterase của chiết xuất lá đinh lăng với giá trị $IC_{50}$ đạt 266,10 microgam/mL ^[1]. Bằng kỹ thuật phân tích UHPLC-Q-TOF-MS/MS, các nhà khoa học đã xác định được 36 hợp chất trong dịch chiết lá đinh lăng, trong đó có 25 hợp chất (như axit amin, flavonoid, saponin, choline, piperine và vitamin B1) cho thấy tiềm năng hỗ trợ điều trị bệnh Alzheimer ^[1]. Khi phân tích docking phân tử, các hợp chất này hướng tới các đích tác động nổi bật trong điều trị sa sút trí tuệ như thụ thể NMDA và enzym cholinesterase ^[1]. Trong đó, các polyscioside A-E là những thành phần chính của chiết xuất chịu trách nhiệm đối với hoạt tính đối vận thụ thể NMDA và ức chế cholinesterase ^[1].

Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu khoa học gần đây đã mang lại cái nhìn chuyên sâu và cơ sở thực nghiệm vững chắc cho kinh nghiệm dùng đinh lăng bồi bổ trí não [6, 8]. Việc chiết xuất đinh lăng vừa có khả năng trung hòa các chất oxy hóa, bảo vệ cấu trúc tế bào não trước tình trạng thiếu máu cục bộ, vừa ức chế sự thoái giáng chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine cho thấy tiềm năng đa mục tiêu rất hứa hẹn của dược liệu này [5, 6, 8].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng hiện có. Cho đến nay, các dữ liệu về tác dụng bảo vệ thần kinh và cải thiện trí nhớ của đinh lăng chủ yếu được thực hiện trên nuôi cấy tế bào thần kinh (in vitro) và các mô hình động vật như ruồi giấm hoặc chuột nhảy [6, 8]. Các thách thức dược lý vẫn còn tồn tại, đặc biệt là sinh khả dụng qua đường uống của hoạt chất saponin trong đinh lăng còn hạn chế ^[3]. Do đó, các kết quả thí nghiệm chưa thể suy diễn trực tiếp thành hiệu quả lâm sàng tương đương ở người cao tuổi mắc bệnh suy giảm trí nhớ thực thể ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đinh lăng

Một hiểu lầm rất phổ biến là coi đinh lăng là "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị sa sút trí tuệ hoặc bệnh Alzheimer. Hiện tại, chưa có cơ sở khoa học nào chứng minh đinh lăng chữa khỏi hoàn toàn các hội chứng suy giảm nhận thức nặng ở người già. Việc tự ý ngưng phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa để chuyển sang dùng đinh lăng có thể khiến bệnh diễn tiến nặng hơn.

Quan niệm "dược liệu tự nhiên thì uống càng nhiều càng tốt" cũng rất sai lầm. Dù đinh lăng có hồ sơ an toàn tương đối thuận lợi, việc sử dụng các saponin ở liều lượng quá cao có thể tiềm ẩn nguy cơ điều hòa nội tiết ngoài ý muốn ^[3]. Ngoài ra, việc ngâm rượu đinh lăng uống đậm đặc mỗi ngày không những không giúp cải thiện tuần hoàn não mà lượng cồn dung nạp vào cơ thể còn gây hại trực tiếp cho các tế bào thần kinh của người cao tuổi.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người cao tuổi có bệnh lý nền mãn tính (như suy gan, suy thận, bệnh tim mạch hoặc huyết áp không ổn định) cần hết sức thận trọng trước khi sử dụng các sản phẩm cô đặc từ đinh lăng. Do saponin trong đinh lăng có thể tác động đến chuyển hóa và các thụ thể sinh học, việc dùng liều cao có thể gây ra những tương tác bất lợi ^[3].

Những người đang sử dụng các loại thuốc điều hòa thần kinh, thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị sa sút trí tuệ kê đơn (như các chất ức chế men cholinesterase) cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp. Do chiết xuất đinh lăng cũng có hoạt tính ức chế acetylcholinesterase và tác động lên hệ thần kinh, việc kết hợp không có kiểm soát có thể làm thay đổi hiệu lực của thuốc điều trị [6, 8].

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế an toàn

Để tận dụng các đặc tính chống oxy hóa và bồi bổ sức khỏe của đinh lăng một cách khoa học, người lớn tuổi có thể áp dụng theo các cách thức tự nhiên và vừa phải:

• Dạng thức sử dụng: Sử dụng lá hoặc rễ đinh lăng phơi khô hãm nước uống như trà loãng, hoặc nấu nước canh giải nhiệt từ lá tươi. Tránh uống các loại rượu ngâm đinh lăng nồng độ cồn cao.
• Liều lượng và thời điểm: Chỉ nên sử dụng lượng thảo mộc khô vừa phải trong ngày, không nên uống nước đinh lăng quá đặc thay thế hoàn toàn nước lọc. Thời điểm thích hợp để uống là vào ban ngày, sau bữa ăn để tránh gây cồn cào đường tiêu hóa.
• Phối hợp lối sống: Cải thiện tuần hoàn não và trí nhớ đòi hỏi sự kết hợp toàn diện. Cần duy trì thói quen tập luyện thể dục nhẹ nhàng (đi bộ, dưỡng sinh), ngủ đủ giấc, kiểm soát huyết áp, chế độ ăn giàu rau xanh và thường xuyên rèn luyện trí não bằng đọc sách báo hoặc giao tiếp xã hội.

Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã chứng minh chiết xuất đinh lăng chứa nhiều hoạt chất quý có khả năng bảo vệ tế bào thần kinh và hỗ trợ ức chế các enzym liên quan đến suy giảm trí nhớ [6, 8]. Tuy nhiên, dược liệu này chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ nâng cao thể trạng, người dân không nên xem đây là phương pháp điều trị dứt điểm thay thế y khoa hiện đại. Khi xuất hiện các dấu hiệu đãng trí, hay quên bất thường cản trở sinh hoạt, người cao tuổi cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và tư vấn chính xác.