Nhiều bà mẹ khi chuẩn bị đi làm trở lại hoặc cần dự trữ sữa cho con thường băn khoăn không biết sữa mẹ vắt ra có thể để trong ngăn mát tủ lạnh tối đa bao nhiêu giờ mà không bị hỏng. Việc bảo quản đúng cách vừa giúp duy trì lượng sữa dồi dào, vừa bảo vệ hệ tiêu hóa non nớt của trẻ trước nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột.
Về mặt khoa học, thời gian lưu trữ an toàn của sữa mẹ trong ngăn mát tủ lạnh phụ thuộc vào nhiệt độ thực tế và mục tiêu bảo tồn dưỡng chất. Ở mức nhiệt độ tủ lạnh tiêu chuẩn từ 4 đến 10 độ C, các chuyên gia khuyến cáo thời gian tối ưu là trong vòng 24 giờ [1]. Nếu tủ lạnh duy trì ổn định dưới 4 độ C, sữa mẹ có thể bảo quản an toàn về mặt vi sinh lên đến 72 giờ (3 ngày) [2], thậm chí tới 4 ngày mà không gây biến đổi cấu trúc tiêu hóa lớn [3]. Tuy nhiên, để giữ trọn vẹn hương vị và các vitamin nhạy cảm, sử dụng sữa trong vòng 24 đến 36 giờ đầu luôn là mốc lý tưởng nhất [4], [5].
Giới hạn an toàn vi sinh: Sau bao lâu vi khuẩn bắt đầu phát triển?
Mối lo ngại hàng đầu của các bậc phụ huynh khi trữ sữa là sự sinh sôi của các vi sinh vật gây hại. Sữa mẹ tươi sau khi vắt không hoàn toàn vô trùng mà chứa một lượng tự nhiên các vi khuẩn không gây bệnh thuộc hệ vi sinh vật trên da người mẹ [1]. Bản thân sữa mẹ tươi chứa nhiều kháng thể và các yếu tố kháng khuẩn tự nhiên, giúp ức chế sự nhân lên của mầm bệnh trong một khoảng thời gian nhất định sau khi vắt [2].
Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại phòng xét nghiệm vi khuẩn học của Bệnh viện Parirenyatwa thuộc Đại học Zimbabwe đã phân tích tác động của thời gian và nhiệt độ đối với sự phát triển của vi sinh vật trong sữa mẹ [1]. Các nhà khoa học nhận thấy ở dải nhiệt độ ngăn mát tủ lạnh từ 4 đến 10 độ C, không hề có sự phát triển của vi sinh vật trong vòng 24 giờ lưu trữ [1]. Sự tăng sinh của vi khuẩn chỉ bắt đầu xuất hiện sau mốc 24 giờ này, bao gồm cả vi khuẩn gây bệnh và không gây bệnh, với số lượng khuẩn lạc trung bình vẫn ở mức thấp dưới 200 CFU [1]. Từ kết quả này, nghiên cứu đưa ra kết luận rằng thời gian lưu trữ sữa mẹ vắt ra không nên vượt quá 24 giờ trong điều kiện nhiệt độ tủ lạnh từ 4 đến 10 độ C [1].
Mặc dù vậy, khi nhiệt độ được kiểm soát chặt chẽ ở mức thấp hơn, biên độ an toàn có thể kéo dài hơn. Một nghiên cứu công bố năm 2000 về các kỹ thuật lưu trữ sữa mẹ chỉ ra rằng kiểm tra vi khuẩn học đã chứng minh sữa bảo quản lạnh an toàn cho trẻ sử dụng trong thời gian lên tới 72 giờ [2]. Nghiên cứu này cũng giải thích rằng hiện tượng tăng độ chua có thể chuẩn độ trong sữa mẹ để lạnh thực chất xuất phát từ việc giải phóng các axit béo tự do, chứ không phải do vi khuẩn lên men đường lactose [2]. Do đó, việc lưu trữ tạm thời sữa mẹ trong điều kiện mát thích hợp hoàn toàn không gây nguy hiểm cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [2].
Biến đổi dinh dưỡng và màng cầu béo trong ngăn mát
Bên cạnh yếu tố vi sinh, chất lượng dinh dưỡng của sữa mẹ qua thời gian làm lạnh cũng là vấn đề cần quan tâm. Một nghiên cứu năm 2024 sử dụng kỹ thuật lipidomics không định tiêu để đánh giá các lipid của màng cầu béo sữa mẹ (MFGM) khi bảo quản lạnh trong 2 ngày và 4 ngày [3]. Kết quả cho thấy cả hai mốc thời gian này đều giữ được đặc tính cấu trúc tương tự nhau trong quá trình mô phỏng tiêu hóa dạ dày - ruột in vitro [3]. Tuy nhiên, việc bảo quản lạnh đến ngày thứ 4 bắt đầu dẫn đến sự suy giảm đáng kể ở một số loài lipid quan trọng của màng cầu béo [3]. Nghiên cứu này kết luận rằng sữa mẹ chỉ nên được bảo quản lạnh tối đa 4 ngày nhằm giảm thiểu sự suy giảm vi chất dinh dưỡng [3].
Không chỉ có chất béo, các vitamin thiết yếu cũng có xu hướng hao hụt dần khi ở trong môi trường mát. Một nghiên cứu tại Cairo (Ai Cập) trên 61 bà mẹ đang cho con bú khỏe mạnh đã phân tích các mẫu sữa tươi và mẫu sữa sau khi lưu trữ 24 giờ ở nhiệt độ ngăn mát 4 độ C [4]. Kết quả ghi nhận có sự suy giảm có ý nghĩa thống kê về nồng độ của các vitamin C, vitamin A và vitamin E sau 24 giờ làm lạnh [4]. Điểm đáng mừng là hàm lượng của tổng lượng protein, chất béo, đường lactose, kẽm cũng như các vitamin còn lại vẫn nằm trong phạm vi tham chiếu quốc tế đối với sữa mẹ trưởng thành [4].
Sự suy giảm vitamin C cũng được xác nhận trong một nghiên cứu từ năm 1985 khảo sát hàm lượng dưỡng chất trong sữa mẹ sinh đủ tháng và sinh non [6]. Khảo sát trong nghiên cứu này cho biết có khoảng 40% bà mẹ cho con bú thường xuyên vắt và trữ sữa trong tủ lạnh gia đình [6]. Kết quả phân tích cho thấy sau 24 giờ bảo quản lạnh, hàm lượng vitamin C trong sữa của mẹ sinh đủ tháng đã giảm xuống rõ rệt, trong khi hàm lượng folacin (axit folic) vẫn được duy trì tương đương với mức ban đầu lúc mới vắt [6].
Hiện tượng sữa đổi mùi lạ: Tại sao trẻ từ chối bú?
Nhiều bà mẹ lo lắng khi thấy sữa mẹ để ngăn mát qua ngày có mùi xà phòng hoặc hơi tanh, khiến bé quay đầu từ chối bú dù sữa chưa hề bị chua hay quá hạn. Khoa học đã chứng minh hiện tượng này liên quan trực tiếp đến sự biến đổi của các hợp chất tạo mùi và quá trình phân giải chất béo [5], [7].
Nghiên cứu năm 2023 áp dụng phương pháp sắc ký khí toàn diện hai chiều kết hợp khối phổ khứu giác (GC x GC-O-MS) đã theo dõi sự thay đổi mùi của sữa mẹ được bảo quản ở 4 độ C trong 72 giờ [5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện có 7 hợp chất mùi mới xuất hiện trong sữa mẹ để lạnh so với sữa tươi ban đầu [5]. Đặc biệt, nồng độ của hàng loạt chất gồm (E)-2-decenal, octanal, hexanal, 1-octen-3-ol, 2-pentylfuran, axit lauric, axit decanoic và axit hexanoic đều tăng lên rõ rệt sau 36 giờ bảo quản ở 4 độ C [5]. Phân tích hóa học chỉ ra rằng để bảo tồn tối đa mùi thơm tự nhiên nguyên bản của sữa mẹ và tránh việc trẻ bỏ bú, sữa mẹ chỉ nên được lưu trữ ở 4 độ C dưới 36 giờ [5].
Giải thích thêm về vấn đề này, Hướng dẫn của Hiệp hội Sơ sinh Thổ Nhĩ Kỳ khẳng định mùi đặc biệt của sữa mẹ bảo quản phát sinh từ quá trình oxy hóa các axit béo, vốn có nguồn gốc từ sự phân giải của chất béo trung tính (triglyceride) [7]. Hướng dẫn nhấn mạnh rằng mùi lạ này hoàn toàn vô hại và không gây bất kỳ tác động tiêu cực nào tới sức khỏe của em bé [7]. Nếu trẻ vẫn hợp tác bú bình thường, cha mẹ hoàn toàn có thể yên tâm sử dụng mà không cần đổ bỏ lãng phí.
Những hiểu lầm phổ biến khi trữ sữa mẹ trong tủ lạnh
Trong quá trình chăm sóc con nhỏ, nhiều thói quen truyền tai nhau vô tình làm giảm chất lượng sữa hoặc tăng nguy cơ nhiễm khuẩn cho bé. Hiểu lầm phổ biến nhất là việc dồn chung sữa mới vắt vào bình sữa đã để sẵn trong ngăn mát. Hướng dẫn y khoa khuyến cáo tuyệt đối không được trộn sữa mới vắt còn ấm với sữa đã được làm lạnh hoặc đông lạnh từ trước đó [7]. Việc đổ sữa ấm vào sữa lạnh sẽ làm tăng nhiệt độ của bình sữa cũ, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn tiềm ẩn phát triển nhanh hơn.
Hiểu lầm thứ hai là sử dụng lò vi sóng hoặc đun cách thủy ở nhiệt độ quá cao để làm nóng sữa cho nhanh. Rã đông hoặc làm nóng sữa bằng lò vi sóng không được khuyến cáo vì nhiệt độ không đều và sóng vi ba có thể phá hủy các đặc tính chống nhiễm trùng tự nhiên của sữa mẹ [7]. Khi hâm nóng sữa mẹ trữ lạnh, cha mẹ chỉ nên làm ấm tối đa đến 40 độ C, tương đương với nhiệt độ cơ thể [7]. Việc đun nóng hoặc hâm sữa vượt quá 40 độ C sẽ phá hủy hoàn toàn các yếu tố miễn dịch hoạt tính sinh học quý giá có trong sữa [7].
Hiểu lầm thứ ba là tiếp tục cất phần sữa bé bú dở vào tủ lạnh để cữ sau dùng tiếp. Sau khi sữa trữ lạnh được hâm nóng bằng phương pháp cách thủy (Bain-marie), phần sữa còn dư thừa tuyệt đối không được cất trở lại vào tủ lạnh [7]. Khi sữa ấm lên đến nhiệt độ phòng, khả năng ức chế vi khuẩn tự nhiên của sữa sẽ giảm sút nghiêm trọng, do đó không được để ở nhiệt độ phòng quá vài giờ và không bao giờ được cấp đông lại [7]. Đối với sữa trữ đông đã rã đông hoàn toàn trong ngăn mát, thời gian bảo quản tối đa trong ngăn mát chỉ là 24 giờ [8], [7].
Nhóm trẻ cần thận trọng đặc biệt với thời gian lưu trữ
Mặc dù mốc thời gian lưu trữ 48 đến 72 giờ có thể an toàn cho trẻ lớn khỏe mạnh, nhưng đối với các đối tượng đặc biệt như trẻ sinh non, trẻ nhẹ cân hoặc trẻ đang điều trị bệnh tại bệnh viện, quy tắc bảo quản phải nghiêm ngặt hơn rất nhiều [2], [8]. Trẻ sinh non có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và đường tiêu hóa vô cùng nhạy cảm trước mọi mầm bệnh xâm nhập từ bên ngoài.
Theo tài liệu tổng hợp các hướng dẫn lâm sàng tại các bệnh viện phụ sản và nhi khoa ở Melbourne (Úc), Bệnh viện Nhi Hoàng gia (RCH) khuyến cáo các bà mẹ có con nằm viện chỉ nên mang sữa trữ lạnh dưới 24 giờ đến bệnh viện [8]. Trong khi đó, Bệnh viện Phụ nữ Hoàng gia (RWH) khuyến nghị sữa mẹ sau khi vắt phải được đưa vào tủ lạnh bảo quản trong vòng 1 giờ, và cần cấp đông trong vòng 24 giờ nếu người mẹ không thể vận chuyển sữa đến bệnh viện trong vòng 48 giờ [8]. Bệnh viện Monash cũng khuyến cáo nên đông lạnh sữa nếu không thể vận chuyển đến viện trong vòng 24 giờ [8].
Nghiên cứu về nồng độ dưỡng chất cũng cho thấy sữa của mẹ sinh non có hàm lượng vitamin C ban đầu cao hơn đáng kể so với sữa của mẹ sinh đủ tháng [6]. Vì vậy, việc bảo quản đúng giờ và ưu tiên sử dụng sữa tươi mới vắt sẽ giúp tối ưu hóa khả năng hấp thu các chất chống oxy hóa quan trọng này cho trẻ non tháng, hỗ trợ sự phát triển thể chất và bảo vệ các cơ quan còn non yếu.
Hướng dẫn thực hành chuẩn y khoa: Vắt và trữ sữa an toàn
Để sữa mẹ giữ được chất lượng tốt nhất trong ngăn mát, cha mẹ nên áp dụng quy trình chuẩn đã được các hiệp hội chuyên môn khuyến nghị. Trước khi vắt sữa, người mẹ cần vệ sinh tay sạch sẽ. Khi cho trẻ ăn, các loại cốc hứng sữa chỉ cần được rửa sạch trong máy rửa chén hoặc rửa bằng nước và xà phòng rồi lau khô bằng khăn giấy sạch, không bắt buộc phải tiệt trùng phức tạp nếu trẻ hoàn toàn khỏe mạnh [7]. Khi cho trẻ ăn sữa vắt, nên dùng cốc hoặc thìa thay vì dùng bình có núm vú nhân tạo [8].
Dung tích chia cho mỗi cữ trữ sữa đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế lãng phí. Sữa mẹ nên được chia nhỏ và đóng gói thành từng phần từ 15 đến 60 mL cho mỗi túi hoặc bình chứa [7]. Cha mẹ cần ghi rõ tên của trẻ và ngày giờ vắt lên bề mặt bao bì để tiện theo dõi theo nguyên tắc cữ nào vắt trước thì dùng trước [7]. Cần lưu ý không đổ sữa quá đầy vì thể tích sữa mẹ sẽ giãn nở nhẹ khi được làm lạnh [7]. Khi vận chuyển sữa từ nơi làm việc về nhà hoặc đến bệnh viện, mẹ nên sử dụng thùng giữ nhiệt hoặc hộp đá chuyên dụng có kèm đá khô hoặc túi gel làm lạnh [8].
Vị trí đặt sữa trong tủ lạnh cũng quyết định độ ổn định của nhiệt độ bảo quản. Không nên để các túi sữa ở cánh cửa tủ lạnh vì khu vực này thường xuyên bị dao động nhiệt mỗi khi mở tủ. Hãy đặt sữa sâu vào bên trong các ngăn kệ của tủ lạnh, nơi nhiệt độ duy trì ổn định nhất quanh mức 4 độ C. Đối với các mẹ kết hợp trữ đông, cách rã đông sữa an toàn nhất là chuyển túi sữa từ ngăn đá xuống ngăn mát tủ lạnh để qua đêm, phương pháp này đã được chứng minh giúp hạn chế tối đa sự hao hụt lipid so với việc ngâm nước ấm trực tiếp [7].
Nhìn chung, bảo quản sữa mẹ trong ngăn mát tủ lạnh là giải pháp tuyệt vời giúp duy trì nguồn dinh dưỡng quý giá khi mẹ và bé phải tạm xa nhau [4], [2]. Để cân bằng giữa an toàn vi sinh, dinh dưỡng và khẩu vị của bé, cha mẹ nên ưu tiên cho con dùng sữa trong vòng 24 đến 36 giờ đầu sau khi vắt [1], [5]. Dù công nghệ bảo quản ngày càng hoàn thiện, sữa mẹ tươi mới vắt vẫn luôn là nguồn thức ăn lý tưởng nhất, vượt trội hơn so với sữa đã qua lưu trữ mát hay cấp đông lâu ngày [7]. Nếu trẻ có bất kỳ dấu hiệu rối loạn tiêu hóa nào hoặc trẻ có bệnh lý nền, cha mẹ cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nhi để có chỉ dẫn chăm sóc phù hợp nhất.
