Bà bầu uống nước hạt ý dĩ giải nhiệt có nguy cơ sảy thai không?

Thói quen uống nước giải nhiệt và nỗi lo sảy thai

Trong đời sống thường nhật, hạt ý dĩ (thường gọi là bo bo) là nguyên liệu vô cùng quen thuộc trong các món chè thanh nhiệt, sâm bổ lượng hay các bài thuốc dân gian bồi bổ tỳ vị. Vào những ngày thời tiết oi bức, nhiều thai phụ thường tìm kiếm các loại nước thảo mộc tự nhiên để giải nhiệt, giảm cảm giác bức bối trong cơ thể. Ý dĩ thường được nghĩ là loại hạt ngũ cốc lành tính nên không ít người đã nấu nước uống hàng ngày mà không chút đắn đo.

Tuy nhiên, liệu phụ nữ mang thai uống nước hạt ý dĩ giải nhiệt có thực sự an toàn hay tiềm ẩn nguy cơ sảy thai? Câu trả lời từ các nghiên cứu dược lý thực nghiệm là: Có nguy cơ rõ rệt. Dịch chiết từ hạt ý dĩ đã được ghi nhận có khả năng thúc đẩy các cơn co bóp tử cung bất thường và gây độc cho phôi thai, do đó các bà bầu cần hết sức cẩn trọng và không nên sử dụng bừa bãi.

Cơ chế tác động lên cơ trơn tử cung của hạt ý dĩ

Để hiểu tại sao một loại hạt ngũ cốc quen thuộc lại có thể ảnh hưởng tiêu cực đến thai kỳ, các nhà khoa học đã đi sâu vào tìm hiểu cơ chế phân tử tác động lên mô tử cung. Khi mang thai, cơ tử cung của người mẹ cần duy trì trạng thái yên tĩnh tương đối để phôi thai bám chắc và phát triển an toàn trong buồng ốc. Bất kỳ tác nhân nào kích thích tử cung co bóp quá mức đều có thể dẫn đến hiện tượng dọa sảy thai hoặc sảy thai ngoài ý muốn.

Các thử nghiệm dược lý cho thấy các hoạt chất trong chiết xuất nước của hạt ý dĩ kích hoạt hàng loạt chuỗi phản ứng sinh hóa trong tế bào cơ tử cung ^[1]. Cụ thể, dịch chiết này làm gia tăng biểu hiện của protein cyclooxygenase-2 (COX-2) ^[1]. Đây là một loại enzyme đóng vai trò trung tâm trong quá trình tổng hợp prostaglandin – chất hóa học trung gian nội sinh kích thích các cơn co thắt tử cung mạnh mẽ ^[1].

Bên cạnh đó, dịch chiết nước hạt ý dĩ còn thúc đẩy quá trình phosphoryl hóa protein kinase điều hòa tín hiệu ngoại bào (ERK) 1/2 ^[1]. Đồng thời, nó kích thích sự chuyển vị của protein kinase C-alpha (PKC-alpha) từ phần dịch bào sang phần hạt trong tế bào tử cung ^[1]. Sự cộng hưởng hoạt động của PKC-alpha, ERK1/2 và enzym COX-2 này chính là tác nhân thúc đẩy các cơn co thắt tử cung tự phát xuất hiện với tần suất và biên độ mạnh hơn bình thường ^[1]. Khi tử cung bị kích thích co bóp liên tục, buồng ối sẽ chịu áp lực lớn, gây cản trở quá trình làm tổ bình thường của phôi thai ^[1].

Bằng chứng khoa học: Chiết xuất nước ý dĩ làm tăng tiêu phôi

Mối nguy hiểm của hạt ý dĩ đối với thai kỳ không dừng lại ở suy đoán lý thuyết mà đã được chứng minh qua các nghiên cứu thực nghiệm có đối chứng cụ thể.

Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã tiến hành đánh giá tác động gây sảy thai của chiết xuất hạt ý dĩ (Coix lachryma-jobi L. var. ma-yuen Stapf) trên chuột cống mang thai ^[1]. Trong thử nghiệm này, chuột cống mang thai được cho uống chiết xuất hạt ý dĩ vào ngày thứ 6 của thai kỳ, sau đó thai nhi được kiểm tra về sự phát triển và các dị tật vào ngày thứ 20 của thai kỳ ^[1].

Kết quả cho thấy, việc cho chuột uống dịch chiết nước từ hạt ý dĩ ở mức liều 1 g/kg thể trọng đã làm gia tăng đáng kể hiện tượng tiêu thai (fetal resorptions) và làm tăng tỷ lệ tử vong sau khi phôi đã làm tổ (mortality of postimplantation) ^[1]. Điều thú vị là hiệu ứng này chỉ xuất hiện ở dịch chiết bằng nước mà không quan sát thấy ở dịch chiết methanolic ^[1]. Thử nghiệm cũng ghi nhận không có sự khác biệt đáng kể về trọng lượng tử cung và trọng lượng thai nhi giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng, đồng thời không ghi nhận hiện tượng dị tật thai nhi ở những con chuột được xử lý bằng chiết xuất hạt ý dĩ ^[1].

Khi đánh giá hoạt động co bóp của tử cung cô lập tách từ chuột mang thai vào ngày thứ 20, các nhà khoa học nhận thấy các cơn co thắt tử cung tự phát tăng lên rõ rệt ở những cá thể được uống dịch chiết nước hạt ý dĩ liều 1 g/kg thể trọng ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết nước của hạt ý dĩ có khả năng gây độc tính phôi và làm tăng tính co bóp của tử cung trong suốt thai kỳ ^[1].

Đến năm 2023, một bài tổng quan hệ thống về dược lý và độc tính của ý dĩ (Coicis Semen) tiếp tục trích dẫn và khẳng định lại các bằng chứng này ^[2]. Bài tổng quan nhấn mạnh rằng sau khi cho chuột uống dịch chiết nước ý dĩ với liều lượng 1 g/kg thể trọng, hiện tượng tiêu thai và tỷ lệ chết sau làm tổ gia tăng rõ rệt, đi kèm với sự gia tăng mạnh mẽ các cơn co thắt tử cung tự phát ở chuột mang thai ^[2]. Mặc dù dị tật phôi thai không xuất hiện, biến chứng sinh sản này vẫn là một tín hiệu cảnh báo an toàn nghiêm ngặt đòi hỏi phải tiếp tục được nghiên cứu sâu rộng ^[2].

Phân biệt các thành phần và bộ phận của cây ý dĩ

Một điểm đáng lưu ý là tác dụng dược lý của ý dĩ phụ thuộc rất nhiều vào bộ phận của hạt và phương pháp chiết xuất dung môi. Không phải mọi chế phẩm từ cây ý dĩ đều gây kích thích co bóp tử cung.

Nghiên cứu tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng dầu hạt ý dĩ (Coix seed oil) có độ an toàn tương đối cao khi thử nghiệm độc tính cấp tính trên chuột ^[2]. Cụ thể, khi cho chuột uống chất chứa trong viên nang mềm dầu hạt ý dĩ với liều lên tới 17,4 g/kg/ngày, chuột không biểu hiện bất thường nào về thể trạng chung, tỷ lệ sử dụng thức ăn, trọng lượng cơ thể, trọng lượng cơ quan hay các chỉ số sinh hóa và huyết học thông thường ^[2]. Thử nghiệm đột biến vi khuẩn (Ames test), vi nhân tế bào tủy xương và sai lạc nhiễm sắc thể tinh trùng cũng xác nhận dầu ý dĩ và chuỗi polysaccharide coixan không gây độc tính di truyền cấp tính ^[2]. Ngoài ra, việc dùng bột ý dĩ bôi ngoài da để điều trị mụn cóc phẳng trên lâm sàng chỉ gây khô da, tróc vảy nhẹ ở vài cá thể và tự biến mất sau khi ngừng bôi ^[2].

Mặt khác, một nghiên cứu công bố năm 2021 lại phát hiện tác dụng hoàn toàn trái ngược của phần vỏ ngoài hạt ý dĩ ^[3]. Cụ thể, các nhà khoa học đã đánh giá phân đoạn ethyl acetate từ chiết xuất ethanol của vỏ lụa (testa) và vỏ trấu (hull) hạt ý dĩ nhằm tìm kiếm giải pháp giảm đau bụng kinh ^[3]. Kết quả thực nghiệm ngoài cơ thể sống (ex vivo) và trên cơ thể sống (in vivo) cho thấy chiết xuất ethanol từ vỏ lụa và vỏ trấu hạt ý dĩ lại có tác dụng ức chế co bóp cơ trơn tử cung do prostaglandin F2 alpha, oxytocin, carbachol và dung dịch nồng độ kali cao gây ra ^[3]. Tác dụng thư giãn cơ này hoạt động nhờ cơ chế ngăn chặn dòng canxi (Ca2+) từ ngoài tràn vào trong tế bào cơ trơn tử cung ^[3]. Thậm chí, chiết xuất này còn làm giảm co bóp mô cơ tử cung bình thường của người tốt hơn so với mô u xơ tử cung lân cận khi bị kích thích bởi prostaglandin F2 alpha ^[3]. Khi thử nghiệm trên chuột, liều dùng 30 mg/ngày chiết xuất ethyl acetate vỏ lụa hạt ý dĩ đã làm giảm đáng kể tần suất co thắt quặn đau ^[3].

Tuy nhiên, phụ nữ mang thai cần hiểu rõ: món nước sắc giải nhiệt thường ngày tại gia đình được nấu bằng nước sôi từ nhân hạt ý dĩ trắng (đã xát bỏ vỏ), chứ không phải chiết xuất vỏ hạt bằng ethanol. Dạng dịch chiết nước từ nhân hạt này chính là dạng đã được chứng minh kích hoạt COX-2 và gây tăng co thắt tử cung, làm tăng tiêu thai ^[1], ^[2].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay

Khi xem xét các dữ liệu trên, độc giả cũng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của y học hiện tại. Hầu hết các thử nghiệm chứng minh nguy cơ gây sảy thai hay tăng co bóp tử cung của dịch chiết nước ý dĩ mới dừng lại ở mô hình động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) ^[1], ^[2].

Do rào cản đạo đức trong y sinh học, không một nhà nghiên cứu nào được phép thực hiện thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên phụ nữ mang thai để xem một hoạt chất có thực sự gây sảy thai ở người hay không. Hiện tại vẫn thiếu các nghiên cứu quan sát lâm sàng đầy đủ về tính an toàn của ý dĩ đối với thai phụ ^[2].

Dù vậy, liều lượng thử nghiệm 1 g/kg thể trọng dịch chiết nước ở chuột là một mức liều thực tế có thể tương đương với lượng tiêu thụ thảo mộc đậm đặc ở người ^[1], ^[2]. Khi một loại dược liệu đã bộc lộ độc tính gây chết phôi và kích thích co thắt tử cung rõ rệt trên động vật có vú, nguyên tắc an toàn y khoa cao nhất luôn là khuyến cáo phụ nữ mang thai tránh xa ^[1], ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp về hạt ý dĩ

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là cho rằng "thực phẩm tự nhiên hay thảo dược thì luôn lành tính". Rất nhiều bà bầu nghĩ rằng ý dĩ chỉ là một loại ngũ cốc giống như hạt sen, đậu xanh hay yến mạch nên có thể nấu nước uống thay trà cả ngày. Đây là quan niệm rất nguy hiểm. Trong Đông y và dược lý học hiện đại, ý dĩ vừa là thực phẩm nhưng đồng thời cũng là một vị thuốc có hoạt tính sinh học mạnh mẽ ^[2].

Một hiểu lầm khác là đánh đồng mọi cách chế biến. Một số người cho rằng ăn vài hạt bo bo trong bát chè thập cẩm cũng có thể gây sảy thai tức thì, dẫn đến tâm lý hoang mang quá mức. Trên thực tế, một lượng rất nhỏ hạt ý dĩ nấu chín trong món ăn tổng hợp có thể chưa giải phóng đủ nồng độ hoạt chất gây hại cấp tính. Nguy cơ thực sự tăng vọt khi thai phụ tự ý mua lượng lớn ý dĩ về đun sắc lấy nước đặc để uống hàng ngày với mục đích giải nhiệt, thanh lọc cơ thể ^[1], ^[2].

Cuối cùng, có người lầm tưởng rằng nước ý dĩ giúp "làm mát tử cung". Ngược lại với suy nghĩ này, phản ứng sinh học thực tế trong cơ thể là sự gia tăng đột biến enzyme COX-2 và thúc đẩy co thắt cơ trơn, hoàn toàn không mang lại trạng thái nghỉ ngơi hay làm mát như mong đợi dân gian ^[1].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Dựa trên các cơ chế dược lý đã được làm sáng tỏ, những đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác với ý dĩ:

• Phụ nữ đang mang thai trong 3 tháng đầu: Đây là giai đoạn phôi thai vừa làm tổ và đang trong quá trình hình thành các cơ quan trọng yếu. Hiện tượng co bóp tử cung bất thường hay tiêu phôi quan sát thấy trên thực nghiệm là lời cảnh báo nghiêm khắc nhất cho giai đoạn này ^[1], ^[2].
• Thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc sinh non: Những người có cơ địa tử cung nhạy cảm tuyệt đối không được sử dụng các sản phẩm chứa nước hạt ý dĩ đậm đặc ^[1], ^[2].
• Phụ nữ đang điều trị vô sinh, hiếm muộn hoặc vừa thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm (IVF): Giai đoạn phôi chuyển vào buồng tử cung cần hạn chế tối đa các kích thích co bóp cơ trơn nhằm tránh nguy cơ phôi bị đào thải ^[1].
• Người đang có các triệu chứng đau bụng dưới âm ỉ hoặc ra máu âm đạo bất thường trong thai kỳ.

Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn cho thai phụ

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cả mẹ và con suốt 9 tháng 10 ngày, thai phụ nên xây dựng thói quen dinh dưỡng khoa học và thận trọng với các loại nước lá, nước hạt thảo mộc.

Nếu có nhu cầu giải nhiệt trong thai kỳ, chị em nên ưu tiên các phương pháp đơn giản và đã được kiểm chứng an toàn như: uống đủ nước lọc hàng ngày, bổ sung nước từ các loại canh rau củ quả tươi mát, sử dụng nước dừa với lượng vừa phải hoặc các loại nước ép trái cây lành tính. Tuyệt đối không tự ý mua hạt ý dĩ về sắc nước đặc uống thay nước lọc.

Trong trường hợp vô tình ăn phải một lượng nhỏ hạt ý dĩ trong các món ăn chế biến sẵn như sâm bổ lượng hay chè hạt sen, thai phụ không nên quá hoảng loạn. Hãy ngừng ăn ngay lập tức, theo dõi sát các phản ứng của cơ thể như hiện tượng gò cứng bụng, đau bụng dưới hay tiết dịch âm đạo bất thường. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu lạ nào, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản phụ khoa để được bác sĩ thăm khám và can thiệp kịp thời.

Tóm lại, dù ý dĩ là một loại ngũ cốc giàu giá trị dinh dưỡng và có nhiều công dụng quý trong y học, nhưng độc tính kích thích co bóp tử cung và nguy cơ tiêu phôi của dịch chiết nước đã được khoa học ghi nhận ^[1], ^[2]. Thai phụ hãy luôn là người tiêu dùng thông thái, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại nước mát thảo dược nào để bảo vệ một thai kỳ khỏe mạnh, trọn vẹn.