Bước qua tuổi trung niên, nhiều nam giới cảm thấy cơ thể giảm năng lượng, suy giảm ham muốn và mất dần khối cơ bắp [1], [2]. Tìm kiếm giải pháp tự nhiên thay thế thuốc tân dược, nhiều người chọn thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất cỏ cà ri (fenugreek) với kỳ vọng lấy lại phong độ [3], [1].

Trả lời trực tiếp cho thắc mắc này: Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy chiết xuất fenugreek có khả năng hỗ trợ tăng nồng độ testosterone, đặc biệt là testosterone tự do và cải thiện sức mạnh cơ bắp khi kết hợp tập luyện [4], [3], [5]. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế phụ thuộc vào loại chiết xuất, liều lượng và không phải mọi chỉ số hormone trong máu đều tăng vượt trội so với giả dược [6], [2].

Cơ chế tác động của chiết xuất fenugreek lên hormone nam

Testosterone là hormone sinh dục nam đóng vai trò cốt lõi trong quá trình đồng hóa, giúp phát triển khối cơ, tăng sức mạnh và duy trì năng lượng [3], [5]. Trong máu, phần lớn testosterone gắn kết với một loại protein vận chuyển gọi là SHBG (globulin gắn hormone sinh dục) và ở trạng thái không hoạt động [5]. Chỉ phần testosterone tự do (không gắn protein) mới có giá trị sinh học sẵn sàng đi vào mô đích, phản ánh chính xác tình trạng lâm sàng của cơ thể hơn là testosterone toàn phần [5].

Hạt fenugreek (tên khoa học Trigonella foenum-graecum) chứa nhiều hợp chất glycoside thực vật như saponin và sapogenin (bao gồm diosgenin, similagenin, savsalpogenin, yuccagenin) [7], [5]. Đặc biệt, hoạt chất protodioscin thuộc nhóm saponin được ghi nhận có khả năng tác động tích cực lên trạng thái đồng hóa và nồng độ testosterone [3].

Cơ chế chính giúp fenugreek duy trì hormone nam là ức chế không hoàn toàn hai enzyme: aromatase và 5-alpha-reductase [3], [1], [6]. Bình thường, hai enzyme này làm nhiệm vụ phân hủy hoặc chuyển hóa testosterone thành các dạng chất khác [1]. Khi hoạt động của chúng bị kìm hãm bởi các hợp chất trong fenugreek, tốc độ phân hủy testosterone giảm xuống, giúp giữ lại nhiều testosterone tự do hơn trong máu [3], [1]. Ngoài ra, khi kết hợp tập luyện, chiết xuất này còn làm giảm nồng độ creatinine huyết thanh và nitơ urê máu (BUN), những dấu hiệu gián tiếp cho thấy hoạt động đồng hóa cơ bắp đang diễn ra thuận lợi [3].

Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về nồng độ testosterone?

Nhiều công trình nghiên cứu đã đo lường trực tiếp tác động của fenugreek lên nam giới ở các độ tuổi khác nhau. Một phân tích gộp công bố năm 2020 đã tổng hợp dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu y khoa lớn tính đến tháng 11/2018 [4]. Phân tích này gộp 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, so sánh nhóm dùng chiết xuất fenugreek với nhóm chứng [4]. Kết quả mô hình thống kê khẳng định việc bổ sung chiết xuất fenugreek tạo ra tác động tăng có ý nghĩa đối với nồng độ testosterone toàn phần trong huyết thanh nam giới [4]. Dù vậy, số lượng 4 thử nghiệm trong phân tích gộp này vẫn còn ít [4].

Đi sâu vào từng nghiên cứu đơn lẻ, một thử nghiệm mở (không có nhóm đối chứng giả dược) đa trung tâm công bố năm 2017 đã đánh giá chiết xuất hạt fenugreek giàu 20% protodioscin (tên thương mại Furosap) trên 50 tình nguyện viên nam từ 35 đến 65 tuổi có triệu chứng suy sinh dục [7], [6]. Các tình nguyện viên uống liều 500 mg mỗi ngày trong 12 tuần [7], [6]. Kết quả cho thấy nồng độ testosterone tự do tăng có ý nghĩa thống kê từ 8 pg/mL lên 12 pg/mL (mức cải thiện lên tới 46% ở 90% người tham gia) [7], [6]. Ngược lại, nồng độ testosterone toàn phần thay đổi từ 405 ng/dL lên 436 ng/dL, mức tăng này không có ý nghĩa thống kê [6]. Bên cạnh hormone, 85,4% người tham gia cải thiện số lượng tinh trùng và 14,6% cải thiện hình thái tinh trùng sau 12 tuần [7]. Các chỉ số về sự tỉnh táo tinh thần, tâm trạng, ham muốn tình dục và sức khỏe tim mạch cũng ghi nhận cải thiện [7]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế một nhánh, nhãn mở nên thiếu nhóm dùng giả dược để so sánh khách quan [7].

Một dữ liệu khác được trích dẫn trong báo cáo năm 2020 cho biết việc dùng liều 600 mg chiết xuất fenugreek mỗi ngày trong 12 tuần ở nam giới từ 43 đến 70 tuổi giúp tăng cả testosterone tự do lẫn testosterone toàn phần [8]. Thậm chí ở nữ giới đang trong độ tuổi hành kinh (20 đến 49 tuổi), dùng chiết xuất hạt fenugreek trong 8 tuần cũng làm tăng testosterone tự do và hormone estradiol [8].

Gần đây nhất, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2024 đã kiểm tra chiết xuất fenugreek (TrigozimR) kèm dưỡng chất thiết yếu trên 95 nam giới từ 40 đến 80 tuổi trong 12 tuần [2]. Người tham gia uống 3 viên mỗi ngày, chia làm 4 nhóm liều lượng: 0 mg (giả dược, 22 người), 600 mg (21 người), 1200 mg (25 người) và 1800 mg (27 người) [2]. Mẫu máu và nước bọt được thu thập ở tuần 0, 2, 6 và 12 [2].

Kết quả thử nghiệm năm 2024 chỉ ra rằng trong huyết tương, nồng độ testosterone toàn phần tăng 13% và chỉ số testosterone tự do (FTI) tăng 16,3% ở mọi nhóm dùng fenugreek so với thời điểm ban đầu [2]. Riêng liều 1800 mg giúp tăng 12,2% chỉ số FTI [2]. Tuy nhiên, khi đem so sánh mức tăng trong máu này với nhóm uống giả dược (vốn cũng tự tăng 9% testosterone toàn phần và 11,3% FTI), sự khác biệt lại không đạt ý nghĩa thống kê [2].

Điểm sáng của nghiên cứu năm 2024 nằm ở xét nghiệm nước bọt — phương pháp được đánh giá là phản ánh tốt testosterone tự do vì không chứa hormone gắn protein [2]. Nồng độ testosterone trong nước bọt ở các nhóm dùng fenugreek tăng 31,1% so với ban đầu và tăng vượt trội 37,2% so với nhóm giả dược [2]. Riêng nhóm dùng liều cao 1800 mg trong 12 tuần tăng 19,6% testosterone nước bọt [2]. Dù chỉ số sinh học trong nước bọt tăng rõ rệt, bảng câu hỏi tự đánh giá về lối sống và ham muốn tình dục trước và sau can thiệp lại không ghi nhận thay đổi chủ quan nào từ người dùng [2].

Tác động lên sức mạnh cơ bắp và phục hồi sau tập luyện

Không chỉ dừng lại ở chỉ số nội tiết, fenugreek còn được nghiên cứu về khả năng hỗ trợ thể chất cho người tập luyện thể thao [3], [5]. Một thử nghiệm lâm sàng thí điểm ngẫu nhiên, có đối chứng công bố năm 2015 đã đánh giá việc bổ sung glycoside từ fenugreek (Fenu-FG) trên nam giới tham gia chương trình tập kháng lực (tập tạ) kéo dài 8 tuần [3], [5].

Sau 8 tuần, nhóm nam giới dùng Fenu-FG thể hiện hoạt tính đồng hóa và nam tính hóa rõ rệt [3]. Chiết xuất này làm tăng testosterone tự do trong huyết thanh mà không làm suy giảm nồng độ testosterone toàn phần [3]. Về mặt thể lực, nhóm bổ sung Fenu-FG đạt kết quả tốt hơn nhóm giả dược ở bài tập đạp đùi (leg press) tính theo số lần lặp lại cho đến khi mỏi cơ hoàn toàn, đồng thời giảm nồng độ creatinine huyết thanh [5].

Bên cạnh sức mạnh cơ bắp, tốc độ phục hồi sau tập cũng rất quan trọng [3]. Khi vận động thể chất, nguồn dự trữ glycogen ở gan và cơ bắp bị cạn kiệt và cần được tổng hợp lại trong giai đoạn nghỉ ngơi, đặc biệt ở vận động viên tập nhiều buổi mỗi ngày [3]. Một thử nghiệm trước đó ghi nhận việc dùng thực phẩm bổ sung chiết xuất fenugreek kết hợp với đường dextrose có thể thúc đẩy và đẩy nhanh tốc độ tái tổng hợp glycogen cho cơ bắp sau tập luyện [3].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhìn tổng thể, bằng chứng hiện tại cho thấy chiết xuất fenugreek ở liều 500 mg đến 1800 mg mỗi ngày trong 8 đến 12 tuần có tính dung nạp tốt và an toàn trên các chỉ số sinh hóa cơ bản [7], [6], [5], [2]. Trong các thử nghiệm, việc dùng thảo dược này không làm thay đổi xấu đi chức năng gan, thận, đường huyết lúc đói, mỡ máu (cholesterol, triglyceride, HDL, LDL), hormone DHEA hay công thức máu (hồng cầu, huyết sắc tố, tiểu cầu) [7], [6], [5]. Ở thử nghiệm tập kháng lực năm 2015, nhóm dùng Fenu-FG có giảm nhẹ số lượng bạch cầu và nhóm giả dược tăng nhẹ men ALP, nhưng toàn bộ các thông số huyết học và sinh hóa vẫn nằm trong giới hạn sinh lý bình thường [5].

Tuy nhiên, giới hạn lớn của các bằng chứng này là thời gian theo dõi ngắn (chủ yếu từ 8 đến 12 tuần) và cỡ mẫu ở từng nghiên cứu còn nhỏ [7], [6], [5], [2]. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng dữ liệu dài hạn về độ an toàn và hiệu quả của fenugreek hiện vẫn còn thiếu [1], [6]. Cần có thêm nhiều nghiên cứu quy mô hơn trước khi có thể xem fenugreek là một phương pháp điều trị tiêu chuẩn cho chứng suy giảm testosterone ở nam giới [6].

Từ đây, nam giới cần tránh hai hiểu lầm phổ biến. Thứ nhất là đánh đồng thực phẩm bổ sung fenugreek với liệu pháp thay thế testosterone (TRT) trong y khoa. TRT là phương pháp điều trị đã được xác lập rõ ràng dành cho nam giới bị suy sinh dục bệnh lý có triệu chứng, trong khi các viên uống thảo dược tăng testosterone trên thị trường ít được nghiên cứu kỹ lưỡng hơn nhưng lại bị lạm dụng bởi những người chỉ suy giảm hormone sinh lý theo tuổi tác mà không có chỉ định y khoa [1].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng cứ tăng chỉ số hormone trong xét nghiệm là cơ thể sẽ lập tức cảm thấy khỏe khoắn, sung mãn hơn. Thực tế từ thử nghiệm năm 2024 cho thấy dù nồng độ testosterone trong nước bọt tăng 37,2% so với giả dược, người uống vẫn không cảm nhận được sự khác biệt chủ quan nào về mặt ham muốn hay lối sống [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù chiết xuất fenugreek tỏ ra an toàn trong các thử nghiệm ngắn hạn, việc tự ý dùng các viên uống thảo dược tăng cường testosterone vẫn tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng cần lưu ý [1]. Năm 2014, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã đưa ra cảnh báo về nguy cơ hình thành cục máu đông tĩnh mạch liên quan đến việc sử dụng các sản phẩm tăng testosterone [1]. Cơ chế được cho là do tình trạng đa hồng cầu, tăng mật độ thụ thể thromboxane A2 trên tiểu cầu và tăng kết tập tiểu cầu [1].

Đáng chú ý, một báo cáo ca bệnh năm 2017 đã ghi nhận một bệnh nhân nam bị thuyên tắc phổi hai bên (cục máu đông làm tắc mạch máu phổi) khởi phát mới, có khả năng liên quan đến việc sử dụng hàng ngày thực phẩm bổ sung tăng testosterone chứa chiết xuất fenugreek [1].

Do đó, những người có tiền sử rối loạn đông máu, huyết khối tĩnh mạch, bệnh lý tim mạch hoặc đang có bệnh nền tuyệt đối không tự ý mua dùng các chế phẩm này. Nam giới đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để tránh tương tác bất lợi và được kiểm tra xem bản thân có thực sự thiếu hụt nội tiết tố cần can thiệp hay không.

Cách áp dụng thực tế cho nam giới

Nếu muốn sử dụng chiết xuất fenugreek để hỗ trợ sức khỏe sinh lý và thể chất, nam giới cần phân biệt rõ giữa hạt cỏ cà ri dùng làm gia vị nấu ăn thông thường và dạng chiết xuất chuẩn hóa dùng trong y học [7], [5]. Các lợi ích tăng testosterone và sức mạnh cơ bắp trong nghiên cứu đều đến từ các viên uống chiết xuất hạt fenugreek đã được tinh chế để làm giàu hoạt chất glycoside hoặc saponin (như chứa 20% protodioscin) [3], [7], [5].

Về liều lượng và thời gian, các thử nghiệm lâm sàng thường áp dụng mức liều từ 500 mg, 600 mg đến 1800 mg chiết xuất mỗi ngày, duy trì liên tục trong khoảng 8 đến 12 tuần [3], [8], [7], [2]. Người dùng nên chọn sản phẩm từ nhà sản xuất uy tín, công bố rõ hàm lượng chiết xuất thay vì các loại viên uống pha trộn không rõ nguồn gốc [1].

Để tối ưu hóa hiệu quả lên cơ bắp, việc uống chiết xuất fenugreek nên đi kèm với một chương trình tập luyện kháng lực đều đặn [3], [5]. Trong trường hợp tập luyện cường độ cao nhiều lần trong ngày, việc kết hợp chiết xuất này cùng nguồn tinh bột hấp thu nhanh (như dextrose) sau buổi tập có thể hỗ trợ cơ thể phục hồi kho dự trữ năng lượng glycogen nhanh hơn [3].

Tóm lại, chiết xuất fenugreek là một nguyên liệu tự nhiên có cơ sở khoa học bước đầu trong việc hỗ trợ duy trì nồng độ testosterone tự do và cải thiện sức mạnh cơ bắp ở nam giới [4], [3], [5]. Tuy nhiên, đây không phải là "thần dược" thay thế thuốc điều trị và vẫn tiềm ẩn rủi ro nếu lạm dụng [1], [6]. Nam giới nên duy trì lối sống vận động lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu dùng bất kỳ loại thực phẩm bổ sung nội tiết nào.