Đau rát thượng vị, ợ chua hay viêm loét dạ dày là nỗi ám ảnh của nhiều người trong nhịp sống hiện đại. Khi tìm kiếm các phương pháp hỗ trợ từ thảo dược, nhiều độc giả thắc mắc liệu chiết xuất phòng phong có khả năng giảm tiết acid và bảo vệ niêm mạc dạ dày hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ khoa học hiện tại: các dữ liệu nghiên cứu được cung cấp chưa ghi nhận trực tiếp tác dụng của cây phòng phong đối với bệnh lý dạ dày. Tuy nhiên, giới khoa học đã làm sáng tỏ rất nhiều cơ chế bảo vệ niêm mạc, giảm tiết acid và ức chế vết loét thông qua các hợp chất tự nhiên có trong dược liệu, tinh dầu thực vật như nhóm chromene, alkaloid, polyphenol hay acid béo.
Bối cảnh bệnh viêm loét dạ dày và thắc mắc về thảo dược
Loét dạ dày là một trong những rối loạn tiêu hóa phổ biến nhất và được xem là vấn đề sức khỏe toàn cầu [1]. Đây là một bệnh lý viêm có tác động kinh tế lớn, ước tính ảnh hưởng đến khoảng 15 triệu người trên thế giới với tỷ lệ tử vong hơn 4 triệu người mỗi năm [2]. Tình trạng này gây ra bởi sự xuất hiện của vùng niêm mạc dạ dày bị tổn thương, trợt loét và tiến triển thành bệnh mạn tính [3].
Trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia, các loại dược liệu, thực vật có hương thơm và tinh dầu đóng vai trò quan trọng trong dược điển truyền thống để phòng ngừa và hỗ trợ điều trị loét dạ dày [3]. Độc giả tại Việt Nam thường quen thuộc với vị thuốc phòng phong và truyền tai nhau về công dụng giảm đau, kháng viêm đường ruột. Dù vậy, để đánh giá một dược liệu có thực sự ức chế loét hay giảm tiết acid dạ dày hay không, y học hiện đại cần dựa trên các thử nghiệm sinh học cụ thể cho từng hoạt chất.
Câu trả lời từ góc độ bằng chứng khoa học
Khi đối chiếu với các tài liệu nghiên cứu hiện có, chưa có dữ liệu cụ thể nào đánh giá trực tiếp chiết xuất cây phòng phong (Saposhnikovia divaricata) trên mô hình loét dạ dày. Thay vào đó, các nhà khoa học tập trung giải mã những nhóm hoạt chất tự nhiên cụ thể có mặt trong giới thực vật.
Đáng chú ý, hợp chất nhóm chromene (một nhóm hóa chất tự nhiên cũng thường được biết đến trong một số dược liệu họ Hoa tán) đã được phân lập từ thực vật khác như cây Eupatorium aschenbornianum và chứng minh có hoạt tính bảo vệ dạ dày rõ rệt [4]. Bên cạnh đó, nhiều chiết xuất tự nhiên khác như epicatechin, vanillin, tỏi già, tảo xoắn Spirulina, hoa Tabernaemontana divaricata và acid linoleic từ cây Celtis iguanaea đã được kiểm chứng kỹ lưỡng về khả năng ức chế acid và bảo vệ niêm mạc [5], [6], [1], [2], [7], [8]. Hiểu rõ cách các hợp chất này hoạt động sẽ giúp người bệnh có cái nhìn đúng đắn về cơ chế bảo vệ dạ dày của thảo dược.
Cơ chế hình thành vết loét và cách thảo dược bảo vệ niêm mạc
Bệnh sinh của loét dạ dày xuất phát từ sự mất cân bằng giữa các yếu tố gây hại và các yếu tố bảo vệ tại niêm mạc dạ dày [1]. Các tác nhân gây hại khởi phát vết loét bao gồm sự bài tiết acid và pepsin, nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, chế độ ăn uống kém, uống rượu bia, hút thuốc lá, thiếu hụt dinh dưỡng, căng thẳng (stress) và việc sử dụng liên tục thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) [1], [8].
Ngược lại, hệ thống phòng thủ tự nhiên của dạ dày bao gồm hàng rào chất nhầy nguyên vẹn, giảm sản xuất dịch vị, lưu lượng máu đầy đủ ở lớp dưới niêm mạc, cùng việc sản sinh các protein kháng viêm và chống oxy hóa giúp niêm mạc tự bảo tồn [1], [2].
Trong y học hiện đại, phương pháp điều trị loét dạ dày tá tràng thường sử dụng thuốc kháng histamin (chất đối kháng thụ thể H2 như cimetidine, famotidine, ranitidine, roxatidine) và thuốc kháng cholinergic (chất đối kháng thụ thể muscarinic M1 chọn lọc như pirenzepine) để tạo ra tác dụng giảm tiết acid và chống co thắt [5]. Đối với các sản phẩm tự nhiên, một báo cáo tổng quan năm 2013 chỉ ra rằng tác dụng phòng ngừa loét chủ yếu liên quan đến cơ chế chống oxy hóa và kháng viêm, trong khi tác dụng điều trị dựa vào đặc tính giảm tiết acid và làm lành vết thương [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về các hoạt chất tự nhiên chống loét?
Do chưa có thử nghiệm trực tiếp trên phòng phong trong tập dữ liệu, chúng ta sẽ điểm qua từng nghiên cứu cụ thể về các hoạt chất thực vật đã được chứng minh khả năng bảo vệ dạ dày để thấy rõ cách giới khoa học đo lường hiệu quả này.
Nghiên cứu thứ nhất công bố năm 2010 đánh giá cây Eupatorium aschenbornianum trên mô hình chuột bị gây loét dạ dày bằng ethanol [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết bằng dung môi hexane đạt hoạt tính bảo vệ cao nhất ở mức 85,65 ± 4,76% [4]. Từ dịch chiết này, các nhà khoa học phân lập được hoạt chất chính thuộc nhóm chromene là encecanescin [4]. Tác dụng bảo vệ của encecanescin bị suy giảm khi dùng các chất ức chế chuyên biệt (N(G)-nitro-L-arginine methyl ester, N-ethylmaleimide và indomethacin), chứng tỏ hoạt chất này bảo vệ dạ dày thông qua sự tham gia của nitric oxide (NO), prostaglandin và các nhóm sulfhydryl [4]. Giới hạn của nghiên cứu là mới dừng ở mô hình gây loét cấp tính bằng cồn trên chuột [4].
Nghiên cứu thứ hai công bố năm 2012 khảo sát hợp chất polyphenol tên là epicatechin (EC) trên chuột đực bị gây loét bằng ethanol hoặc thuốc kháng viêm indomethacin [1]. Liều thấp nhất có hiệu quả bảo vệ dạ dày của EC là 50 mg/kg ở mô hình ethanol và 25 mg/kg ở mô hình indomethacin [1]. Khi cho chuột uống EC, lượng chất nhầy tăng lên và sự bài tiết ion H+ (acid dạ dày) giảm xuống [1]. Hiệu quả này sụt giảm nếu chuột bị dùng trước chất cản trở nhóm sulfhydryl (SH) hoặc chất đối kháng thụ thể alpha 2, nhưng không bị ảnh hưởng bởi chất chẹn kênh K+ ATP [1]. Phân tích hóa mô miễn dịch xác nhận EC bảo vệ dạ dày nhờ củng cố hàng rào chất nhầy và trung hòa dịch vị thông qua nhóm SH, thụ thể alpha 2, NO, enzyme superoxide dismutase (SOD) và protein sốc nhiệt HSP-70 [1].
Nghiên cứu thứ ba năm 2013 tìm hiểu về dịch chiết methanol từ hoa cây Tabernaemontana divaricata trên chuột bị loét dạ dày do hóa chất [5]. Tài liệu ghi nhận loài cây này chứa alkaloid tabersonine (từng được báo cáo có tác dụng chống loét ở liều uống 50 mg/kg trên chuột khi phân lập từ cây Enantia chlorantha và Voacanga africana) [5]. Ngoài ra, alkaloid indole tên là tabernaemontanine trong hoa, lá, vỏ thân và rễ cây này giúp cải thiện lưu lượng máu đến các cơ quan thông qua giãn mạch ở chó, từ đó có thể hỗ trợ tổn thương dạ dày do thiếu máu nuôi niêm mạc [5]. Cây còn chứa isovoacristine có tính kháng histamin, kháng cholinergic và giãn cơ vân trên hồi tràng chuột lang cô lập và thỏ, góp phần tạo nên hiệu ứng giảm tiết dịch vị [5].
Nghiên cứu thứ tư công bố năm 2016 kiểm tra dịch chiết tỏi già (AGE) trên chuột đực Wistar bị gây loét bằng một liều uống indomethacin duy nhất (100 mg/kg) [7]. Chuột được chia làm 4 nhóm: nhóm đối chứng bình thường (20 con), nhóm chứng bệnh dùng indomethacin (20 con), nhóm dùng thuốc omeprazole (30 con) và nhóm dùng tỏi (20 con), uống liên tục 10 ngày trước khi gây loét và mổ khám sau 4 giờ dùng indomethacin [7]. Ở nhóm chỉ dùng indomethacin, chỉ số loét lên tới 2900, kèm sự gia tăng yếu tố gây viêm TNF-alpha, chất chỉ điểm oxy hóa malondialdehyde, và sụt giảm các chất bảo vệ gồm prostaglandin E2 (PGE2), glutathione (GSH) và NO [7]. Nhóm dùng tỏi già đạt chỉ số phòng ngừa loét 83,4%, tiệm cận với mức 94,5% của nhóm dùng thuốc đặc trị omeprazole, nhờ giảm stress oxy hóa và tăng mức PGE2, GSH, NO tại mô dạ dày [7].
Nghiên cứu thứ năm năm 2020 đánh giá sinh khối tảo xoắn Spirulina (SB) và dịch chiết Spirulina (SE) giàu vitamin B12 trên chuột bạch đực trưởng thành bị gây loét dạ dày do căng thẳng khi bơi [6]. Kết quả là SB và SE lần lượt ức chế 45% và 60% sự hình thành vết loét [6]. Cơ chế bảo vệ đến từ việc ức chế hoạt động quá mức của bơm proton H+, K+-ATPase (bơm tiết acid dạ dày), giảm peroxy hóa lipid và điều chỉnh nồng độ enzyme chống oxy hóa [6].
Nghiên cứu thứ sáu năm 2022 thử nghiệm hợp chất vanillin trên chuột Wistar uống cồn tuyệt đối để gây loét [2]. Chuột được uống dung môi, thuốc carbenoxolone hoặc vanillin ở các mức liều 25, 50 hoặc 100 mg/kg [2]. Cả 3 mức liều vanillin đều cho hiệu quả bảo vệ tương đương nhau: tăng tiết chất nhầy, giữ nguyên vẹn niêm mạc, tăng nồng độ NOx, giảm các cytokine gây viêm (TNF-alpha, IL-6, IL-1beta, IFN-gamma), tăng cytokine kháng viêm IL-10, đồng thời giảm biểu hiện gen mRNA của NF-kappaB, TNF-alpha và tăng biểu hiện mRNA của IL-10 [2].
Nghiên cứu thứ bảy năm 2022 đánh giá acid linoleic (LA) — hoạt chất chịu trách nhiệm cho tác dụng của cây thuốc Celtis iguanaea — trên mô hình chuột nhắt trắng [8]. Khi cho chuột uống liều 25 mg/kg, 50 mg/kg hoặc 100 mg/kg trọng lượng cơ thể, LA bảo vệ được niêm mạc dạ dày trước hỗn hợp gây loét HCl/ethanol (liều 10 mL/kg đường uống) [8]. Đồng thời, liều 50 mg/kg dùng đường uống hoặc bơm vào tá tràng cũng bảo vệ chuột khỏi vết loét do indomethacin, căng thẳng hạ thân nhiệt và thắt môn vị thông qua việc đo lường thể tích dịch vị (mL), độ pH và tổng độ acid [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Nhìn vào bức tranh khoa học trên, lợi ích lớn nhất của các hợp chất tự nhiên và tinh dầu dược liệu là khả năng tác động đa đích: vừa ức chế bài tiết H+ và bơm H+, K+-ATPase, vừa tăng cường chất nhầy, tăng NO và prostaglandin nội sinh, lại vừa dập tắt phản ứng viêm tại chỗ [6], [1], [4], [3]. Một số chế phẩm tự nhiên như tảo Spirulina còn được kỳ vọng làm giải pháp thay thế cho các thuốc bảo vệ dạ dày vốn có thể tự gây ra tình trạng dư acid nếu lạm dụng lâu dài [6].
Tuy nhiên, giới hạn rất lớn là toàn bộ các thử nghiệm nêu trên đều được thực hiện trong phòng thí nghiệm hoặc trên mô hình động vật (chuột cống, chuột nhắt, chuột lang, thỏ, chó) với các tác nhân gây loét cấp tính như cồn, hóa chất, thuốc kháng viêm hay ép bơi [5], [6], [2], [8]. Liều lượng tính bằng mg/kg trên chuột chưa thể quy đổi trực tiếp sang liều dùng an toàn hàng ngày cho con người. Hơn nữa, việc một nhóm chất (như chromene) có tác dụng tốt trên cây này không đồng nghĩa với việc dùng một cây khác chưa qua kiểm chứng (như phòng phong) sẽ đạt hiệu quả tương tự.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị đau dạ dày
Hiểu lầm phổ biến nhất là nghe tên một vị thuốc có chữ "phong" hay có tính kháng viêm trong Đông y như phòng phong thì mặc định sắc uống sẽ chữa khỏi loét dạ dày. Thực tế, hoạt tính chống loét phụ thuộc rất chặt chẽ vào phương pháp chiết xuất (ví dụ dịch chiết hexane hay methanol) và liều lượng chuẩn hóa của từng phân tử hoạt chất [5], [4].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng thảo dược hoàn toàn vô hại nên có thể tự ý bỏ thuốc Tây (như nhóm ức chế bơm proton omeprazole hay kháng H2) để chuyển hẳn sang uống nước lá cây. Ngay cả trong nghiên cứu về tỏi già vốn có hiệu quả cao (83,4%), thuốc chuẩn omeprazole vẫn đạt tỷ lệ bảo vệ cao hơn (94,5%) [7]. Việc ngưng thuốc đột ngột khi đang có ổ loét tiến triển có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm.
Ai nên thận trọng?
Những người đang có vết loét dạ dày cấp tính, có biểu hiện xuất huyết tiêu hóa (đi ngoài phân đen, nôn ra máu) tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc sắc từ phòng phong hay bất kỳ thảo dược truyền miệng nào chưa rõ liều lượng.
Bệnh nhân đang phải dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) dài ngày để trị bệnh xương khớp, người có bệnh nền gan thận, phụ nữ mang thai và cho con bú cần đặc biệt thận trọng [1], [8]. Các hoạt chất sinh học trong dược liệu (như nhóm alkaloid có tính kháng cholinergic, giãn mạch) có thể tương tác với thuốc điều trị đang dùng [5]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc bác sĩ y học cổ truyền trước khi sử dụng.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ niêm mạc dạ dày
Thay vì tìm mua chiết xuất phòng phong khi chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp cho bệnh dạ dày, người bệnh nên ưu tiên tận dụng các thực phẩm tự nhiên đã được nghiên cứu rõ ràng hơn. Bạn có thể bổ sung tỏi (đặc biệt là các chế phẩm tỏi lên men/tỏi già), thực phẩm giàu vitamin B12 như tảo xoắn Spirulina, thực phẩm chứa acid béo linoleic và giàu polyphenol (epicatechin) vào chế độ ăn cân bằng hàng ngày để hỗ trợ hàng rào chất nhầy [6], [1], [7], [8].
Về cách chế biến và thời điểm dùng, với người có niêm mạc dạ dày nhạy cảm, không nên ăn tỏi sống lúc bụng rỗng vì dễ gây kích ứng; hãy dùng dạng đã qua chế biến hoặc nấu chín cùng thức ăn. Quan trọng hơn cả là loại bỏ các yếu tố tấn công dạ dày đã được khoa học chỉ rõ: hạn chế tối đa rượu bia, bỏ thuốc lá, kiểm soát căng thẳng (stress), ăn uống đúng giờ và không tự ý lạm dụng thuốc giảm đau kháng viêm NSAIDs khi chưa có đơn của bác sĩ [1], [8].
Tóm lại, chưa có bằng chứng khoa học trực tiếp trong y văn hiện tại xác nhận chiết xuất phòng phong giúp giảm tiết acid hay chống loét dạ dày. Bảo vệ dạ dày là bài toán giữ cân bằng giữa yếu tố bảo vệ và yếu tố gây hại thông qua lối sống lành mạnh, dinh dưỡng khoa học và tuân thủ phác đồ y khoa [1], [2]. Nếu có triệu chứng đau dạ dày kéo dài, bạn hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn chính xác.
