Ly cà phê sáng giúp tỉnh táo nhưng lại là nỗi ám ảnh với nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích. Cơn đau bụng hoặc cảm giác mót rặn ập đến ngay sau vài ngụm khiến người bệnh hoang mang có nên cắt bỏ hoàn toàn thức uống này.
Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) không bắt buộc phải bỏ cà phê hoàn toàn trong mọi trường hợp. Mức độ dung nạp phụ thuộc vào cơ địa, tâm lý và phân nhóm triệu chứng, nhưng việc hạn chế cà phê có chứa caffeine mang lại lợi ích rõ rệt cho nhóm thường xuyên bị tiêu chảy [1][2].
Hội chứng ruột kích thích và nỗi ám ảnh sau bữa ăn
Hội chứng ruột kích thích (IBS) là rối loạn chức năng đường tiêu hóa mạn tính phổ biến, có tỷ lệ lưu hành ước tính từ 3% đến 28% dân số [3][4]. Bệnh đặc trưng bởi các triệu chứng đau bụng, chướng bụng, đầy hơi kèm theo thay đổi thói quen đại tiện như táo bón, tiêu chảy hoặc xen kẽ cả hai [3][5][4]. Dù không gây nguy hiểm tính mạng, bệnh làm giảm đáng kể sự tự tin, chất lượng cuộc sống và có thể dẫn đến mất khả năng lao động [1][3].
Người bệnh thường tin rằng thực phẩm thúc đẩy triệu chứng và việc kiêng khem sẽ giúp giảm khó chịu [1]. Trong số các thực phẩm gây nghi ngại, cà phê luôn nằm trong nhóm đầu danh sách cùng với rượu bia, thức ăn nhiều chất béo, giàu carbohydrate và gia vị cay nóng [6]. Điều này dẫn đến thắc mắc phổ biến là liệu người bệnh IBS có phải từ bỏ vĩnh viễn thói quen uống cà phê hay không.
Tác động của thực phẩm và cà phê lên đường ruột nhạy cảm
Cơ chế bệnh sinh của IBS rất đa dạng và phức tạp, bao gồm yếu tố di truyền, thành phần miễn dịch, thay đổi hệ vi sinh vật đường ruột, rối loạn hệ thống phản ứng căng thẳng sinh lý và yếu tố tâm lý xã hội [4]. Các chiến lược ăn uống kiểm soát IBS thường nhắm vào tương tác trục não - ruột, hoạt động thẩm thấu, quá trình sinh khí của vi khuẩn và hoạt động miễn dịch tại chỗ [2].
Bên cạnh đó, chứng không dung nạp thực phẩm ở người bệnh IBS thường là các phản ứng bất lợi không do miễn dịch và không độc hại [1]. Phản ứng này bao gồm sự nhạy cảm với các hóa chất có hoạt tính sinh học trong thực phẩm và phản ứng chuyển hóa đối với carbohydrate hấp thu kém [1]. Cà phê chứa caffeine và các hoạt chất sinh học có thể tác động lên nhu động ruột, gây ra triệu chứng nhanh chóng ở những đường ruột nhạy cảm [1][2][5].
Nghiên cứu thực tế nói gì về cà phê và IBS?
Các dữ liệu khoa học qua nhiều thập kỷ cho thấy bức tranh đa chiều về mối liên hệ giữa cà phê và triệu chứng đường ruột. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân tích nhật ký ăn uống và triệu chứng ẩn danh kéo dài ít nhất 3 tuần từ ứng dụng điện thoại thông minh mySymptoms [2]. Trong tổng số 9.710 nhật ký đạt tiêu chuẩn chất lượng, khảo sát người dùng cho thấy 70% người tham gia mắc IBS theo tiêu chuẩn Rome IV [2]. Kết quả chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa việc uống cà phê có chứa caffeine và triệu chứng tiêu chảy xảy ra trong vòng 1 đến 2 giờ sau ăn [2]. Nghiên cứu này lưu ý giới hạn là cần thêm các thử nghiệm lâm sàng để kiểm chứng mối quan hệ nhân quả thực sự [2].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2001 đã khảo sát 330 bệnh nhân IBS và 80 tình nguyện viên khỏe mạnh bằng bảng câu hỏi đánh giá triệu chứng chủ quan sau khi dùng 35 loại thực phẩm khác nhau [6]. Kết quả cho thấy ở 209 bệnh nhân (chiếm 63%), các triệu chứng tiêu hóa có liên quan đến bữa ăn, phổ biến nhất là đầy hơi và đau bụng [6]. Cà phê, rượu, thức ăn giàu carbohydrate, đồ béo và gia vị cay là những tác nhân bị báo cáo gây triệu chứng nhiều nhất [6]. Điểm số triệu chứng do thực phẩm ở nhóm IBS cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng khỏe mạnh (p < 0,0001) [6]. Đáng chú ý, điểm số này cao hơn ở phụ nữ (p < 0,001) và người có chứng lo âu (p = 0,005), nhưng lại không phụ thuộc vào phân nhóm IBS (kiểu đại tiện chiếm ưu thế) hay chỉ số khối cơ thể (BMI) [6].
Một nghiên cứu cắt ngang năm 2022 thực hiện trên 182 sinh viên y khoa tại vùng đồng bằng sông Nile (Ai Cập) qua bảng câu hỏi tự điền theo tiêu chuẩn Rome III [3]. Kết quả phát hiện 50 sinh viên (27,5%) mắc IBS, trong đó 64% thuộc thể hỗn hợp [3]. Nghiên cứu ghi nhận IBS có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với việc tiêu thụ cà phê (P = 0,034), các sản phẩm từ sữa (P = 0,044), ăn ít rau và trái cây (P < 0,001) [3]. Tình trạng trầm cảm (p < 0,001), lo âu (p = 0,005) và không dung nạp thực phẩm (p = 0,04) cũng liên quan chặt chẽ đến IBS [3].
Tuy nhiên, không phải nghiên cứu nào cũng tìm thấy sự khác biệt khi xét trên quy mô dân số chung. Một nghiên cứu khác năm 2001 tại Hà Lan đã phỏng vấn ngẫu nhiên qua điện thoại 500 người trưởng thành (tỷ lệ đồng ý tham gia là 85,4%, trong đó 43,5% là nam giới) về triệu chứng tiêu hóa và thói quen dùng chất kích thích [7]. Trong nhóm tham gia, 21,4% có triệu chứng tiêu hóa hơn 6 lần trong năm trước đó, 13,8% mắc chứng khó tiêu và 5,8% mắc IBS [7]. Tỷ lệ uống cà phê rất cao, đạt 92,0% ở nam và 88,1% ở nữ [7]. Kết quả phân tích không tìm thấy mối liên hệ nào giữa IBS hay chứng khó tiêu với việc sử dụng cà phê hoặc rượu trong cộng đồng chung này [7].
Tổng hợp lại, một bài tổng quan năm 2013 về liệu pháp ăn uống trong IBS ghi nhận rằng ở một số nghiên cứu, việc hạn chế tiêu thụ cà phê, rượu và carbohydrate lên men đã chứng minh được hiệu quả giúp giảm triệu chứng cho người bệnh [1].
Lợi ích của việc kiêng cữ và giới hạn của bằng chứng
Việc kiểm soát chế độ ăn, bao gồm hạn chế cà phê ở những người nhạy cảm, giúp giảm các cơn đau bụng, chướng bụng và tiêu chảy sau ăn [1][2][6]. Điều này hỗ trợ cải thiện chất lượng cuộc sống vốn bị sụt giảm nhiều vì bệnh [1][3][4]. Ở chiều ngược lại, các chế độ ăn giàu chất xơ, prebiotics, probiotics, tinh dầu bạc hà, curcumin và vitamin B6 đã được chứng minh mang lại hiệu quả tốt trong nhiều nghiên cứu [1].
Dù vậy, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Nghiên cứu trên dữ liệu lớn từ ứng dụng điện thoại mới chỉ dừng lại ở việc chỉ ra mối liên hệ về mặt thời gian chứ chưa khẳng định chắc chắn quan hệ nhân quả tuyệt đối [2]. Các khảo sát dựa trên bảng câu hỏi tự điền hoặc phỏng vấn phụ thuộc nhiều vào cảm nhận chủ quan của người bệnh [7][6][3]. Hơn nữa, việc không tìm thấy mối liên hệ giữa cà phê và IBS trong khảo sát dân số chung tại Hà Lan cho thấy cà phê không phải là nguyên nhân gây bệnh cho tất cả mọi người [7].
Những hiểu lầm thường gặp về cà phê và phân nhóm IBS
Hiểu lầm phổ biến nhất là cứ mắc IBS thuộc phân nhóm tiêu chảy thì mới bị kích ứng bởi thực phẩm, còn phân nhóm táo bón thì hoàn toàn không sao. Thực tế, khảo sát lâm sàng cho thấy mức độ triệu chứng chủ quan do thực phẩm gây ra (bao gồm cả cà phê) không có sự khác biệt giữa các phân nhóm IBS theo kiểu đại tiện chiếm ưu thế [6]. Thay vào đó, giới tính nữ và tâm lý lo âu mới là yếu tố dự báo mức độ gặp triệu chứng nặng hơn sau ăn [6]. Dù vậy, xét riêng về mặt thời gian khởi phát triệu chứng cụ thể, cà phê có chứa caffeine liên quan rõ nhất đến tình trạng tiêu chảy xuất hiện sau 1 đến 2 giờ [2].
Hiểu lầm thứ hai là mọi chế phẩm có chữ "cà phê" đều gây hại cho đường ruột nhạy cảm. Một nghiên cứu quan sát tiến cứu đa trung tâm năm 2015 trên 1.062 bệnh nhân (độ tuổi từ 12 đến 89, trung bình 43,2 tuổi, 42,3% là nam giới) đã đánh giá một sản phẩm thảo dược kết hợp chiết xuất mộc dược (myrrh), hoa cúc (chamomile) và than cà phê (coffee charcoal) trong điều trị tiêu chảy cấp [8]. Ở nhóm bệnh nhân IBS, việc dùng đơn trị liệu chế phẩm chứa than cà phê này giúp giảm điểm số triệu chứng tổng thể trung bình tốt hơn có ý nghĩa thống kê so với điều trị kết hợp (p = 0,009) hoặc các liệu pháp khác (p = 0,001), đồng thời an toàn và dung nạp tốt [8]. Như vậy, than cà phê trong chế phẩm y tế có tác dụng hoàn toàn khác với thức uống cà phê thông thường [2][8].
Hiểu lầm thứ ba là người bệnh IBS luôn bị sụt cân, suy kiệt do kiêng khem và đau bụng sau ăn. Nghiên cứu đối chứng cho thấy dù phần lớn bệnh nhân IBS gặp triệu chứng liên quan đến bữa ăn, đa số họ vẫn có chỉ số khối cơ thể (BMI) ở mức bình thường hoặc thừa cân, không khác biệt so với người khỏe mạnh [6].
Ai nên thận trọng khi uống cà phê?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người bệnh IBS thường xuyên gặp triệu chứng tiêu chảy. Dữ liệu theo dõi nhật ký ăn uống cho thấy cà phê có chứa caffeine có mối liên hệ mạnh với việc gây tiêu chảy chỉ sau 1 đến 2 giờ sử dụng [2].
Nhóm thứ hai là phụ nữ và những người đang có tình trạng căng thẳng, lo âu hoặc trầm cảm đi kèm [6][3][4]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng phụ nữ và người có tâm lý lo âu, trầm cảm có điểm số triệu chứng phản ứng với thực phẩm cao hơn rõ rệt [6][3]. Đối tượng chịu áp lực học tập hoặc công việc cao như sinh viên y khoa cũng nằm trong nhóm dễ phát triển triệu chứng khi kết hợp thói quen uống cà phê và căng thẳng [3].
Ngoài ra, bất kỳ người bệnh nào xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như sốt, sụt cân hoặc chảy máu đường tiêu hóa cần ngừng tự điều trị và đi khám ngay [3][5]. Đây không phải là triệu chứng của IBS thông thường mà thường chỉ ra các bệnh lý thực thể nghiêm trọng hơn như bệnh viêm ruột (IBD) hoặc viêm ruột nhiễm trùng [5].
Cách áp dụng thực tế cho người bệnh IBS
Người bệnh IBS mức độ nhẹ có thể tự kiểm soát thông qua điều chỉnh lối sống và chế độ ăn uống trước khi cần đến sự can thiệp y tế chuyên sâu [1][4]. Thay vì cắt bỏ hoàn toàn theo cảm tính, người bệnh nên tự ghi nhật ký ăn uống và triệu chứng trong ít nhất 3 tuần để nhận diện chính xác phản ứng của cơ thể [2].
Khi theo dõi, cần chú ý mốc thời gian từ 1 đến 2 giờ sau khi uống cà phê xem có xuất hiện cơn đau bụng, chướng hơi hay tiêu chảy hay không [2][6]. Nếu cà phê có chứa caffeine gây tiêu chảy trong khung giờ này, người bệnh nên hạn chế hoặc ngừng sử dụng [1][2]. Đồng thời, cần lưu ý các tác nhân đi kèm trong bữa ăn có thể gây triệu chứng muộn hơn như đồ uống có cồn (gây triệu chứng sau 4 đến 72 giờ), chất tạo ngọt nhân tạo (sau 24 đến 72 giờ), thực phẩm giàu histamine, sữa, đồ béo và gia vị cay để tránh đổ lỗi nhầm cho cà phê [2][6][3].
Bên cạnh việc điều chỉnh lượng cà phê, người bệnh nên tăng cường ăn rau xanh, trái cây và có thể bổ sung chất xơ, probiotics, prebiotics, tinh dầu bạc hà, curcumin hoặc vitamin B6 theo tư vấn chuyên môn [1][3]. Nếu triệu chứng ở mức độ trung bình đến nặng không cải thiện sau khi ăn kiêng, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được tư vấn tâm lý hoặc sử dụng các thuốc điều chỉnh nhu động ruột, thuốc tác động lên hệ vi sinh vật phù hợp với từng thể bệnh [4].
Người mắc hội chứng ruột kích thích không nhất thiết phải từ bỏ hoàn toàn cà phê nếu cơ thể vẫn dung nạp tốt. Hãy lắng nghe phản ứng của đường ruột trong vòng 1 đến 2 giờ sau uống, giữ tâm lý thoải mái và trao đổi với bác sĩ khi có bệnh nền hoặc triệu chứng kéo dài để có phác đồ kiểm soát toàn diện.