Nhu cầu tìm kiếm các giải pháp giảm cân nhanh khiến nhiều người tìm đến thực phẩm chức năng chiết xuất tự nhiên. Trong số các thảo dược phổ biến, quả bứa (Garcinia cambogia) thường được quảng bá như một phương thuốc hỗ trợ đốt cháy mỡ thừa tiện lợi.
Tuy nhiên, việc sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất bứa, đặc biệt ở liều lượng cao hoặc dùng trong thời gian dài, tiềm ẩn rủi ro gây tổn thương gan nghiêm trọng [1], [2]. Mặc dù được gắn nhãn nguồn gốc thực vật, hoạt chất này không hoàn toàn lành tính như nhiều người vẫn nghĩ [3].
Hoạt chất trong quả bứa hoạt động ra sao?
Quả bứa (Garcinia cambogia) là thảo dược chứa thành phần hoạt tính chính là axit hydroxycitric (HCA) [4]. HCA có nhiều dạng muối khác nhau, bao gồm canxi, magie, kali hoặc dạng hỗn hợp giữa các khoáng chất này [5].
Về mặt sinh hóa, HCA đóng vai trò ức chế enzym ATP-citrate lyase [6]. Enzym này chịu trách nhiệm cho quá trình tổng hợp axit béo mới (de novo lipogenesis) trong cơ thể, nhờ đó việc ngăn chặn enzym giúp hỗ trợ quá trình giảm tích tụ mỡ và giảm cân [6].
Ngoài ra, các nghiên cứu trên động vật ghi nhận một số muối HCA có thể giúp cải thiện khả năng dung nạp đường và ổn định huyết áp [5]. Trên mô hình chuột C57BL/6J dễ béo phì ăn chế độ giàu chất béo (45 kcal% chất béo) kết hợp chiết xuất bứa 1% (w/w) trong 16 tuần, các nhà khoa học nhận thấy diện tích mỡ nội tạng, kích thước tế bào mỡ và đường huyết huyết thanh đều giảm [5].
Các báo cáo y khoa về tổn thương gan
Mặc dù có tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa mỡ, ngày càng nhiều bằng chứng lâm sàng ghi nhận nguy cơ nhiễm độc gan liên quan đến chiết xuất bứa [1], [2]. Nguy cơ tổn thương gan cấp tính dẫn đến suy gan tối cấp đã được ghi nhận trên bệnh nhân dùng thực phẩm bổ sung chứa thành phần này [1].
Mạng lưới Nghiên cứu Tổn thương Gan do Thuốc (DILIN) xác định thực phẩm chức năng là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây độc tính trên gan [1]. Đáng lo ngại, gần một phần tư số trường hợp tổn thương gan do nhóm sản phẩm này gặp phải thương tổn không thể phục hồi, dẫn đến nguy cơ phải ghép gan (khoảng 4%) hoặc tử vong [1].
Năm 2016, một báo cáo lâm sàng đã công bố trường hợp suy gan tối cấp đầu tiên đòi hỏi phải ghép gan liên quan đến thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất bứa [1]. Hoạt chất HCA trong sản phẩm này cũng từng xuất hiện trong các chế phẩm giảm cân bị Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cấm lưu hành vào năm 2009 vì độc tính trên gan [1].
Đến năm 2018, một loạt ca bệnh lâm sàng tiếp tục ghi nhận 4 trường hợp phụ nữ bị suy gan cấp sau khi sử dụng chiết xuất Garcinia cambogia để giảm cân [3]. Tình trạng này gióng lên hồi chuông cảnh báo về độc tính tiềm tàng của thảo dược qua các ghi nhận thực tế [3].
Hệ thống Cảnh giác Dược liệu Ý (IPS) trong giai đoạn từ tháng 3/2002 đến tháng 3/2022 cũng đã thu thập được 8 báo cáo phản ứng bất lợi ở gan liên quan đến các sản phẩm chứa Garcinia cambogia [7]. Tất cả các trường hợp này đều xảy ra ở phụ nữ và phần lớn đều ở mức độ nghiêm trọng [7]. Đánh giá mối quan hệ nhân quả cho thấy có 3 trường hợp ở mức chắc chắn/có khả năng cao (probable) và 5 trường hợp ở mức có thể (possible) [7].
Nghiên cứu nói gì về mức độ an toàn?
Các dữ liệu nghiên cứu về chiết xuất bứa hiện tồn tại hai luồng quan điểm trái chiều rõ rệt giữa nghiên cứu độc chất học cơ bản và thực tế sử dụng lâm sàng [5], [4].
Một đánh giá tổng quan năm 2012 cho thấy phần lớn tài liệu thực nghiệm không tìm thấy độc tính của chiết xuất bứa hay HCA nguyên chất [8]. HCA còn được chứng minh là có tác dụng bảo vệ gan trước tổn thương do ethanol và dexamethasone gây ra, đồng thời duy trì nồng độ men gan AST, ALT và phosphatase kiềm ở mức gần bình thường [5]. Hoạt chất này cũng ghi nhận khả năng giảm dấu ấn viêm trong não, ruột, thận và huyết thanh [5]. Mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ bất lợi (NOAEL) của HCA được xác định lên tới 2.800 mg/ngày [8].
Tuy nhiên, các bằng chứng trái ngược vẫn xuất hiện trong các thử nghiệm cận lâm sàng. Trong nghiên cứu trên chuột C57BL/6J ăn chế độ giàu chất béo kết hợp chiết xuất bứa 1% trong 16 tuần, mẫu sinh thiết gan cho thấy có sự tích tụ collagen ở gan, peroxy hóa lipid và tăng mức mRNA của các gene liên quan đến căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) [5].
Một đánh giá tổng quan năm 2021 tổng kết rằng hiệu quả giảm cân của thực phẩm bổ sung từ quả bứa không đồng nhất: một số nghiên cứu cho thấy giảm cân có ý nghĩa thống kê nhưng nhiều nghiên cứu khác lại không ghi nhận thay đổi nào [4]. Về mặt an toàn, dù phần lớn thử nghiệm trên động vật và người cho thấy thảo dược này an toàn, y văn vẫn liên tục ghi nhận các trường hợp nhiễm độc gan, hội chứng độc tính serotonin và chứng hưng cảm (mania) [4].
Châu Âu cũng đưa ra các cảnh báo thực phẩm liên quan đến HCA và tổn thương gan từ năm 2009, kéo dài qua các năm 2020 đến 2021 [2]. Thực phẩm chức năng vốn chỉ mang giá trị dinh dưỡng, không có tính chất chữa bệnh, nhưng việc thiếu giám sát y tế đã làm gia tăng các ca tổn thương gan cấp [2].
Tương tác nguy hiểm khi kết hợp với thuốc
Một nguy cơ lớn khiến tổn thương gan tiến triển nặng nằm ở việc phối hợp chiết xuất bứa với các thành phần khác hoặc thuốc điều trị bệnh nền [6], [7].
Trong các sản phẩm giảm cân đa thành phần như Hydroxycut, chiết xuất bứa thường được kết hợp với crom và chiết xuất trà xanh (Camellia sinensis) [6]. Cả crom và chiết xuất trà xanh đều có liên quan độc lập tới các ca viêm gan cấp hoặc suy gan [6]. Việc phối hợp nhiều chất chuyển hóa qua gan cùng lúc làm tăng gánh nặng thải trừ của cơ quan này [6]. Khi bệnh nhân ngừng sử dụng sản phẩm chứa các thành phần trên, chỉ số men gan đã ghi nhận sự cải thiện rõ rệt [6].
Đặc biệt, tương tác giữa chiết xuất bứa và thuốc điều trị bệnh đường hô hấp montelukast đã được chứng minh [6], [7]. Nghiên cứu in vitro năm 2023 cho thấy bản thân chiết xuất Garcinia cambogia có độc tính tế bào thấp [7]. Tuy nhiên, khi kết hợp cùng montelukast, khả năng sống sót của tế bào gan giảm mạnh, nồng độ các gốc oxy hóa tự do (ROS) nội bào tăng cao, đồng thời biểu hiện của yếu tố bảo vệ Nrf2 trong tế bào chất bị suy giảm [7]. Điều này cho thấy sự phối hợp trên làm tê liệt hàng rào chống oxy hóa và tự bảo vệ của tế bào gan [7].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người tiêu dùng vẫn duy trì quan niệm sai lầm rằng nguồn gốc tự nhiên đồng nghĩa với việc an toàn tuyệt đối và không có tác dụng phụ [3]. Thực tế, các chất bổ sung thảo dược lưu hành tự do không bắt buộc phải chứng minh hồ sơ lợi ích/nguy cơ khắt khe trước khi đưa ra thị trường như thuốc kê đơn [1], [3].
Bên cạnh đó, việc cho rằng dùng liều càng cao thì tốc độ giảm mỡ càng nhanh là rất nguy hiểm. Các sản phẩm giảm cân đa thành phần chứa HCA có thể tạo ra phản ứng cộng gộp gây hại gan mà người dùng không thể lường trước [6], [8].
Ngoài ra, chiết xuất bứa cũng từng ghi nhận báo cáo về nguy cơ ảnh hưởng xấu đến quá trình sinh tinh trong các thử nghiệm lâm sàng đối với các chế phẩm phối hợp đa thảo dược [8].
Ai nên thận trọng khi dùng?
Trước các bằng chứng y khoa hiện có, những đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh sử dụng chiết xuất bứa:
- Phụ nữ: Phần lớn các báo cáo tổn thương gan cấp và suy gan ghi nhận trong các chuỗi ca bệnh lâm sàng đều xảy ra ở nữ giới [7], [3].
- Người đang dùng thuốc điều trị: Tuyệt đối không dùng chung chiết xuất bứa với thuốc montelukast hoặc các thuốc chuyển hóa qua gan khác do nguy cơ tương tác gây độc tế bào [6], [7].
- Người có tiền sử bệnh gan: Những người có men gan cao, viêm gan hoặc suy giảm chức năng gan cần tránh sử dụng để phòng ngừa suy gan tối cấp [1], [6].
- Nam giới trong độ tuổi sinh sản: Cần cân nhắc do các báo cáo về nguy cơ tiềm ẩn đối với chức năng sinh tinh từ một số chế phẩm chứa HCA [8].
Lời khuyên áp dụng an toàn
Việc kiểm soát cân nặng bền vững cần dựa trên chế độ ăn uống cân bằng và vận động thể lực đều đặn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thảo dược bổ sung.
Nếu có ý định sử dụng các sản phẩm hỗ trợ chứa chiết xuất bứa, người tiêu dùng không được tự ý vượt quá ngưỡng an toàn từng được ghi nhận trong nghiên cứu là 2.800 mg HCA mỗi ngày [8]. Hãy ưu tiên lựa chọn sản phẩm đơn thành phần, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng, thay vì các sản phẩm giảm cân phối hợp nhiều loại thảo dược trôi nổi [6], [8].
Trước khi dùng, người dùng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế, đặc biệt nếu đang điều trị bệnh lý nền bằng thuốc tây [2], [3]. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi kéo dài, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu hoặc buồn nôn, cần ngưng sản phẩm ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra men gan [6].
